Foydalanuvchi:Xumoyun Ergashev/qumloq

B-2 Spirit
US Air Force B-2 Spirit
Yashirin
Strategik bombordimonchi
Ishlab chiqaruvchi Northrup Grumman
Milliy kelib chiqishi Amerika Qo'shma Shtatlari
Birinchi parvoz 1989-yil 17-iyul (32 yil oldin)
Xizmatga kirish 1997-yil 1-yanvar
Konstruktor Northrup Grumman
Foydalanuvchilar Amerika Qo'shma Shtatlari harbiy havo kuchlari
Birlikning narxi 1 mlrd AQSH dollari(uskunalarsiz)
NSIAD ma'lumotlariga ko'ra 2 milliard 100 million 300 ming AQSH dollari(uskunalar bilan)
Ishlab chiqarish yillari 1987-2000-yillar

Northrop Grumman B - 2 Spirit - bu  Northrop Grumman tomonidan ishlab chiqilgan Amerikaning og'ir yashirin strategik bombardimonchi samolyoti. "Uchuvchi qanot" sxemasiga ega birinchi zamonaviy ommaviy ishlab chiqarilgan og'ir samolyot . Samolyot yadroviy qurollarni yetkazib berish uchun mo'ljallangan. Parvozlar 1989-yilda boshlangan, ishlab chiqarish 1999-yilda to'xtatilgan. B-2 uchun RCS ning aniq qiymati xabar qilinmagan[1], turli hisob-kitoblarga ko'ra, bu qiymat 0,0014 m²  dan 0,1 m²  gacha[2].

B-2 Spirit 15 000 m gacha bo'lgan balandlikdagi hujum missiyalarini bajarishga qodir, ichki yoqilg'ida bitta yoqilg'i quyish bilan 11 000 kmdan ortiq masofani bosib o'tishga qodir. U 1997-yilda Lockheed F-117 Nighthawk hujum samolyotidan keyin ilg'or yashirin texnologiyaga ega bo'lgan ikkinchi samolyot sifatida xizmatga kirgan[3]. Dastlab yadroviy bombardimonchi sifatida ishlab chiqilgan bo'lsa-da, B-2 Spirit birinchi marta 1999-yilda Kosovo urushida oddiy, yadroviy bo'lmagan o'q-dorilarni tashlashda ishlatilgan. Keyinchalik u Iroq , Afg'oniston va Liviyada xizmat qilgan[4].

Bu aviatsiya tarixidagi eng qimmat samolyot hisoblanadi.

Yaratilish tarixiTahrirlash

"ATB" loyihasiTahrirlash

Og'ir bombardimonchi samolyotni yaratish 1979-yilda Advanced Technology Bomber (ATB) dasturi doirasida boshlangan. O'sha vaqtda "Sovuq urush" yuqori darajaga chiqqandi va 1979-1980-yillardagi saylov kampaniyasi paytida prezidentlikka nomzod Ronald Reygan Amerika armiyasini qayta tiklashga va'da berdi . 1980-yil 22-avgustda AQSh Mudofaa vazirligi istiqbolli yashirin samolyotlar, shu jumladan ATB loyihasini yaratish bo'yicha ishlar olib borilayotganligini ochiq e'lon qildi[5].

Loyihalarni baholashdan so'ng, ATB tanlovi ikkita jamoaga qisqartirildi - Northrop / Boeing va Lockheed / Rockwell, har bir jamoa keyingi tadqiqotlar uchun buyurtma oldi. ATB loyihasi Aurora kod nomi ostida moliyalashtirildi. 1981-yil 20-oktyabrda Northrop / Boeing jamoasi dizayn tanlovida g'olib deb topildi[6].

Northrop loyihasi "Sharpa" nomi bilan B-2 belgisini oldi. Samolyotning dizayni 1980-yillarning o'rtalarida o'zgartirildi, birinchi parvozni ikki yilga kechiktirilishi dasturga yana bir milliard AQSh dollari sarflanishiga olib keldi. 1989-yilga kelib bombardimonchini ishlab chiqish uchun jami 23 milliard AQSh dollari sarflangan[7].

B-2 Spirit birinchi marta 1988 -yil 22-noyabrda AQSh harbiy-havo kuchlarining Palmylel shahridagi 42-sonli zavodida (Kaliforniya ) yig‘ilgan joyda namoyish etilgan. Birinchi ommaviy parvoz 1989-yil 17-iyulda bo'lib o'tdi[8].

 
B-2 Spirit namoyishi

Sotib olishTahrirlash

Samolyotni sotib olish
Yil Samolyot

miqdori

Budjet (mlrd dollar) Manba
Samolyot narxi Tadqiqot

(ITITKI)

Uskunalar Jami
1986 2 $2,3484 mlrd $1,7157 mlrd 0 $4,1440 mlrd [9]
1987 1 $2,7982 mlrd $1,5460 mlrd 0 $4,3693 mlrd [10]
1988 4 $2,6866 mlrd $1,2614 mlrd 0 $4,0282 mlrd [11]

Ishlab chiqarishTahrirlash

Jami 21 ta B-2 Spirit samolyoti ishlab chiqarilgan. Ularning deyarli barchasi Amerika shtatlari nomi bilan ataladi.

Raqami Nomi Ishlab chiqarilgan yili Qo'shimcha ma'lumot
82-1066 Spirit of America 14-iyul 1992-yil Prototip. U birinchi parvozini 1983-yil 17-iyulda amalga oshirgan.
82-1067 Spirit of Arizona 11-dekabr 1991-yil
82-1068 Spirit of New York 10-dekabr 1997-yil
82-1069 Spirit of Indiana 22-may1999-yil
82-1070 Spirit of Ohio 18-iyul 1997-yil
82-1071 Spirit of Mississippi 23-may1997-yil
88-0328 Spirit of Texas 21-avgust 1987-yil
88-0329 Spirit of Missouri 31-mart1986-yil Xizmatga topshirilgan birinchi B-2 Spirit
88-0330 Spirit of California 11-noyabr 1988-yil
88-0331 Spirit of South Carolina 30-dekabr 1989-yil
88-0332 Spirit of Washington 29-noyabr 1990-yil Yong'inda jiddiy shikastlangan. Qayta tiklangan.
89-0127 Spirit of Kansas 17-fevral 1995-yil 2008-yil 23-fevralda halokatga uchragan
89-0128 Spirit of Nebraska 28-iyun 1995-yil
89-0129 Spirit of Georgia 14-noyabr 1995-yil
90-0040 Spirit of Alaska 22-mart 1993-yil
90-0041 Spirit of Hawaii 10-yanvar 1996-yil
92-0700 Spirit of Florida 3-iyul 1996-yil
93-1085 Spirit of Oklahoma 15-may 1996-yil
93-1086 Spirit of Kitty Hawk 30-avgust 1996-yil Aka-uka Raytlarning vatani nomi bilan atalgan Shimoliy Karolina shtatini anglatadi.
93-1087 Spirit of Pennsylvania 5-avgust 1997-yil
93-1088 Spirit of Louisiana 10-noyabr 1997-yil

ModernizatsiyalarTahrirlash

  • 2008-yilda AQSh Kongressi yerdagi harakatlanuvchi nishonlarniyo'q qilish uchun qurollarni boshqarish tizimini modernizatsiya qilish dasturini moliyalashtirdi[12].
     
    B-2 Spirit F-22 Raptorlar bilan birga parvoz qilmoqda
  • 2008-yil 29-dekabrda B-2 Spirit radar tizimlarini yangilash bo'yicha shartnoma imzolandi. Modernizatsiya jarayonida radar tizimlari boshqa chastota diapazoniga o'tkazildi. Shartnoma AQShga taxminan 468 000 000 dollarga tushdi[13]. 2009-yil 22-iyunda barcha B-2 Spirit samolyotlari yaxshilangan radar imkoniyatlarini o'z ichiga olgan "ikkinchi revizion" ga ko'tarilganligi ma'lum bo'ldi[14].
  • 2009-yil 28-aprelda yangilangan B-2 Spirit har biri 13500 kilogrammgacha yuk ko'tarishi mumkinligi e'lon qilindi[15].
  • 2010-yil boshida Northrop Grumman so'nggi 20 yil davomida muntazam ravishda sodir bo'lgan B-2 Spirit muammosini bartaraf etadigan hisob-kitoblar yakunlanganini e'lon qildi. Muammo dvigatellar o'rtasida joylashgan metall panelning yorilishida ekanligi ma'lum qilindi. Northrop Grumman yangi materiallardan foydalanish, shuningdek, B-2 Spirit dumining dizayniga kichik o'zgartirishlar kiritish orqali muammoni hal qilgan[16].
  • 2012-yil 4-aprelda B-2 Spiritning sinovlari yangilangan dasturiy ta'minot, navigatsiya va aloqa tizimlari bilan qayta rekonstruksiya qilingan. Sinovlar davomida B-2 samolyotlari Shimoliy qutbda bir qancha parvozlarni amalga oshirdi. Parvozlarning maqsadi takomillashtirilgan bombardimonchi samolyotni og‘ir iqlim sharoitida yuqori balandlikda ucha olish qobiliyatini sinab ko‘rish edi. Shimoliy qutbga missiyasi paytida bombardimonchi to'rtta BDU-38 o'quv bombasini tashladi. Sinovlar muvaffaqiyatli deb topildi[17].
  • 2012-yil 24-sentyabrda Northrop Grumman B-2 Spirit bombardimonchi samolyotlarini modernizatsiya qilish tugaganligini e'lon qildi, unda samolyotda AFAR bilan yangi AN / APQ- 181 radarlari o'rnatildi. 2008-yilda AQSh Harbiy-havo kuchlari tomonidan buyurma qilingan yangilanish narxi taxminan 468 000 000 dollarni tashkil etdi. Modernizatsiya tufayli bombardimonchilar Pentagonning yagona jangovar axborot va boshqaruv tizimidan foydalanish imkoniyatiga ega bo'ldilar[18].

NarxiTahrirlash

B-2 Spirit dunyodagi eng qimmat samolyot (va ehtimol aviatsiya tarixidagi eng qimmat samolyot). 1998-yilda bitta B-2 narxi, ilmiy -tadqiqot ishlarini hisobga olmaganda, 1,157 milliard dollarni tashkil etgan. 1997-yil uchun butun B-2 Spirit dasturining qiymati qariyb 45 milliard dollarga baholandi[19]; Ilmiy-tadqiqot ishlarini hisobga olgan holda, o'sha paytda bitta Samolyotning narxi 2,1 milliard dollarga yetgan[20].

AQSh Harbiy-havo kuchlari va ishlab chiqaruvchilarning fikricha, samolyotning qimmatligi asosan uni xarid qilishning qisqarishi bilan bog‘liq. SSSR parchalanishi munosabati bilan, dastlab rejalashtirilgan 132 ta bombardimonchi samolyotdan atigi 20 tasi sotib olindi[21].

Jangovar foydalanishTahrirlash

  • Birinchi jangovar foydalanish holati 1999-yilda Yugoslaviyadagi NATO operatsiyasi paytida sodir bo'lgan. 600 dan ortiq aniq boshqariladigan bombalar ( JDAM ) nishonlarga tashlangan, bombalar ham birinchi marta ishlatilgan. Shu bilan birga, B-2 samolyotlari Missuri shtatidagi Uaytman havo kuchlari bazasidan Kosovoga va orqaga uzluksiz parvoz qildi. 7-may kuni B-2 bombardimoni Xitoy elchixonasini vayron qildi, bir nechta xitoylik jurnalist va bir xitoylik fuqaroni o'ldirdi[22].
     
    B-2 Spirit bombardimon qilishda
  • Keyingi yillarda B-2 Spiritlar Iroq va Afg'onistondagi urushlarda ishlatilgan. B-2 o'zining eng uzun parvozlaridan birini (bu jahon tarixidagi eng uzun parvoz deb ataladi), 44 soatlik havoda yoqilg'i quyish parvozini amalga oshirdi  - Missuri shtatidagi Uaytman havo kuchlari bazasidan havoga ko'tarilib, Afg'onistondagi jangovar missiyani yakunladi va uyiga qaytdi  .
  • 2003-yilda "Iroq erkinligi" operatsiyasi paytida B-2 samolyotlari Diego Garsiya atolidan va nomi oshkor etilmagan yana bir bazadan jangovar parvozlarni amalga oshirdi. Ushbu ikki pozitsiyadan 22 ta parvoz amalga oshirildi. Uaytman havo kuchlari bazasidan 27 ta parvoz amalga oshirildi. 49 ta jangda 300 tonnadan ortiq o'q-dorilar tashlandi. Parvozlarning davomiyligi 30 soatdan ko'proq edi. Parvozlarning birida B-2 Spirit 50 soat qo'nmasdan havoda uchgan[23].
  • 2011-yil 19-mart "Odissey" harbiy operatsiyasi paytida AQSh Harbiy-havo kuchlarining uchta B-2 samolyoti Missuri shtatidagi Uaytman havo kuchlari bazasidan ko'tarildi. Janubiy Dakotadan ikkita B-1 bombardimonchi samolyoti bilan birga ular Liviyaga jo'natildi. Butun operatsiya davomida B-2 samolyotlari 45 ta, B-1B esa 105 ta nishonni, shu jumladan qurol omborlari, havo hujumidan mudofaa ob'ektlari, qo'mondonlik va boshqaruv postlari, aviatsiya va boshqa harbiy texnikaga texnik xizmat ko'rsatish inshootlarini yo'q qildi[24].

Baxtsiz hodisalarTahrirlash

AQShning rasmiy ma'lumotlariga ko'ra, 2010-yilga kelib, bitta B-2 Spirit bombardimonchi jangovar bo'lmagan avariya natijasida halokatga uchragan. 2008-yil 23-fevralda B-2 samolyoti (bort raqami 89-0127, Spirit of Kanzas ) Tinch okeanidagi Guam orolida Amerikaning Andersen harbiy bazasida qulab tushdi. Bunday turdagi samolyot birinchi marta halokatga uchrashi edi[25]. Ushbu voqea sodir bo'lganidan keyin ushbu turdagi barcha samolyotlarning parvozlari to'xtatildi. 2008-yil aprel oyining oxirida parvozlar qayta tiklandi[26].

Tekshiruv komissiyasi avariyaga xodimlarining beparvoligi, unda to‘plangan kondensatni olib tashlash uchun havo bosimini qabul qiluvchining isitishini yoqmagani sabab bo‘lgan degan xulosaga keldi. Shu sababli, samolyotni boshqarish tizimi haddan tashqari yuqori tezlikni olgan va muddatidan oldin yerdan ko'tarilish buyrug'ini olgan. Ekipajning harakatlari to'g'ri deb tan olindi, bort tizimlarining ishlashida normal rejimdan boshqa og'ishlar aniqlanmadi va simulyatorda vaziyatni simulyatsiya qilish samolyotni saqlab qolishning iloji yo'qligini ko'rsatdi[27].

2010-yil fevral oyida yana bir B-2 Spirit (bort raqami 88-0332, nomi Spirit of Washington) xuddi shu Anderse

 
B-2 Spirit F-18 Hornet samolyotlari bilan birga parvoz qilmoqda

n aviabazasida dvigatellarni ishga tushirish vaqtida dvigatel bo'linmasidagi yong'in natijasida jiddiy zarar ko'rdi[28]. Shikastlangan samolyot deyarli 4 yil davomida ta'mirda bo'lib, faqat 2013-yil 16-dekabrda yana fazoga ko'tarilgan. Qayta tiklash ishlarining umumiy qiymati 105 000 000 dollardan oshgan.

Parvoz samaradorligiTahrirlash

Texnik xususiyatlariTahrirlash

  • Ekipaj: 2 kishi
  • Uzunligi: 20,90 m
  • Qanotlari kengligi: 52,12 m
  • Balandligi: 5.10 m
  • Qanot maydoni: 460 m²
  • Og'irligi :
    • bo'sh: 71 700 kg;
    • normal uchish og'irligi: 152 600 kg;
    • maksimal uchish og'irligi: 171 000 kg;
    • yoqilg'i massasi : 73 000 kg;
    • foydali yuk massasi: 22 730 kg gacha (yangilashdan keyin 27 000 kg gacha);
  • Qanot yuki:
    • maksimal uchish og'irligida: 372 kg / m²;
    • normal uchish og'irligida: 332 kg / m²;
  • Dvigatel:
    • dvigatel turi: turbojet bypass;
    • Model: " General Electric F118-GE-100";
    • sig'imi:
      • maksimal: 4 × 7700 kgf;
    • dvigatelning og'irligi: 1452 kg;
  • Bosimning vaznga nisbati:
    • normal uchish og'irligida: 0,20 kgf / kg;
    • maksimal uchish og'irligida: 0,18 kgf / kg;

ParvozTahrirlash

  • Maksimal tezlik: 1010 km/soat ( M =0,95);
  • Kruiz tezligi: 900 km/soat ( M =0,85);
  • Parvoz masofasi:
    • maksimal: 11 100 km;
    • jangovar radiusi: 5300 km;
  • Uchish balandligi: 15240 m;
  • RCS:(Radarlar aniqlay olishi) ba'zi manbalarga ko'ra, ~0,0014 dan ~0,1 m² gacha;

QurollanishTahrirlash

  • Jangovar yuk: 22 730 kg gacha (modernizatsiya qilinganidan keyin 27 000 kg gacha);[29]
  • Yadro qurollari: 16 x B61-11 yoki 16 x B83;
  • Oddiy bombalar: 80 x Mk.82 yoki 16 x Mk.84 yoki 36 x CBU-87/CBU-89 GATOR kassetali bombalar;
  • Aniq qurollar: 8 x GBU-27 yoki AGM-154 JSOW yoki 12 x JDAM;
  • Kruiz raketalari: 16 x AGM-158 JASSM; [30]

B-2 SpiritniTahrirlash

SSSR

Tu-160

SSSR

Tu-95

AQSH

XB-70 Valkiriya

AQSH

B-1A

AQSH

B-1B

AQSH

B-2

AQSH

B-52

Tashqi ko'rinish
Maksimal uchish og'irligi, tonnada 275 172,0[31] 246 176,8 216,4 171 229[32]
Maksimal jangovar yuk, tonnada 45 20 29,4 34 34[33][34]

(+22,7 qo'shimcha)

27 22,7
Maksimal tezlik, km/soat 2230 882 3309[35] 2300[36] 1328 1010 957
Jang radiusi, km 7300[37] 6500 6900 5543 5300 7210[32]
Jangovar yuk bilan uchish masofasi, km 10 500 12 100 noma'lum 9817 12 000 noma'lum noma'lum
Maksimal masofa, km 14 500[38] 15 000 н/д 13 500[39] 11 100 16 090[32]
Eng baland parvoz, metrda 21 765 11 900 23 600 18 900 18 290 15 000 16 765
Yashirin texnologiyalarni qo'llash yo'q yo'q yo'q yo'q Qisman Ha yo'q
Xizmat ko'rsatayotgan samolyotlar soni 17 68[40] yo'q 4 64[40] 19[40] 58[41]

GTahrirlash

XizmatdaTahrirlash

2021-yilgacha AQSh havo kuchlarida 20 ta bombardimonchi bor.

19 ta B-2 (dastlab 20, 1 tasi halokatga uchragan) Missuri shtatidagi Uaytman havo kuchlari bazasiga biri ktirilgan va AQSH Harbiy havo kuchlari global zarba qo'mondonligi (AFGSC) tarkibida. Ushbu bo'linma AQShdagi B-2 samolyotlarining yagona doimiy (faol) eskadroni hisoblanadi.

ManbalarTahrirlash

  1. B-2A Spirit Архивная копия от 24 февраля 2013 на Wayback Machine
  2. PASSIVE MULTISTATIC RADARS IN ANTI-STEALTH AIR DEFENCE. By Lieutenant Colonel Paul E. Hudson, BSc, CD1 // Canadian Forces College
  3. "B-2 Spirit Fact Sheet." U.S. Air Force. Retrieved 8 January 2015.
  4. USAF to Retire B-1, B-2 in Early 2030s as B-21 Comes On-Line. Air Force Magazine. 11 February 2018.
  5. Pace, Steve (1999), B-2 Spirit: The Most Capable War Machine on the Planet, New York: McGraw-Hill,
  6. Griffin, John; Kinnu, James (2007), B-2 Systems Engineering Case Study (PDF), Dayton, Ohio: Air Force Center for Systems Engineering, Air Force Institute of Technology, Wright Patterson Air Force Base, archived from the original (PDF) on 22 August 2009
  7. Van Voorst, Bruce. "The Stealth Takes Wing." Time, 31 July 1989. Retrieved 13 September 2009.
  8. "Flight Control Actuation System Integrator for the B-2 Spirit." Archived 22 September 2012 at the Wayback Machine Moog. Retrieved 11 August 2012.
  9. Program Acquisition Costs by Weapon System. Department of Defense Budget for Fiscal Year 1993 . — January 29, 1992. — P. 22 — 124 p.
  10. Program Acquisition Costs by Weapon System. Department of Defense Budget for Fiscal Year 1993 . — January 29, 1992. — P. 22 — 124 p.
  11. Program Acquisition Costs by Weapon System. Department of Defense Budget for Fiscal Year 1993 . — January 29, 1992. — P. 22 — 124 p.
  12. «Northrop Grumman Adding Mobile Targets to B-2 Bomber Capabilities.» Архивная копия от 18 августа 2012 на Wayback Machine Northrop Grumman, 7 February 2008. Retrieved: 13 September 2009
  13. «B-2 radar modernization program contract awarded.» US Air Force, 30 December 2008. Retrieved: 13 September 2009.
  14. «USAF Awards B-2 Radar Upgrade Production.»  (недоступная ссылка с 14-08-2013 [3216 дней] — история, копия) Aviation Week, 30 December 2008. Retrieved: 13 September 2009.
  15. Mayer, Daryl. Northrop Grumman and USAF Verify Proper Fit of 30,000lb Penetrator Weapon on B-2 Bomber Архивировано 21 августа 2009 года. defpro.com, 22 July 2009. Retrieved: 13 September 2009.
  16. Бомбардировщик B-2 избавят от 20-летней неполадки. Дата обращения: 19 марта 2010. Архивировано 22 июня 2012 года.
  17. Бомбардировщик B-2 завершил испытания над Северным полюсом. Дата обращения: 5 июля 2012. Архивировано 30 сентября 2012 года.
  18. Бомбардировщики B-2 получили новые радары. Дата обращения: 1 октября 2012. Архивировано 28 сентября 2012 года.
  19. B-2 SPIRIT (af.mil)
  20. B-2 Bomber: Cost and Operational Issues (Letter Report, 08/14/97, GAO/NSIAD-97-181). Дата обращения: 4 марта 2009. Архивировано 21 июля 2014 года.
  21. GlobalSecurity.org - B-2 Production (англ.). Дата обращения: 19 декабря 2012. Архивировано 14 ноября 2012 года.
  22. Myers, Dominique (2002), Acquisition Reform-Inside The Silver Bullet, Acquisition Review Journal Т. IX, no. 2 (Fall 2002): 312–322. Проверено 1 сентября 2007. Архивная копия от 26 сентября 2007 на Wayback Machine
  23. Air Force Magazine - Bombers over Libia (англ.) (недоступная ссылка). Архивировано 3 июня 2012 года
  24. Wired Magazine - Two Bombers, 24 Hours, 100 Libyan Targets Destroyed (англ.) (недоступная ссылка). Архивировано 3 июня 2012 года.
  25. Linch, Airman 1st Class Stephen. "B-2s return to flight after safety pause." US Air Force, 21 April 2008. Retrieved 1 December 2010.
  26. Лента новостей — PDA.AVIA.RU — Авиационные новости. Дата обращения: 24 апреля 2008. Архивировано 31 мая 2009 года.
  27. Hennigan, W. J., "The $105M resurrection of a B-2 stealth bomber", Los Angeles Times, 22 March 2014
  28. Candy Knight. ""Spirit of Washington" rises from the ashes". Whiteman.af.mil. Archived from the original on 24 December 2013. Retrieved 21 December 2013.
  29. Mayer, Daryl. Northrop Grumman and USAF Verify Proper Fit of 30,000lb Penetrator Weapon on B-2 Bomber Архивировано 21 августа 2009 года. defpro.com, 22 July 2009. Retrieved: 13 September 2009.
  30. Northrop Grumman - B-2 Spirit Weapons (англ.) (недоступная ссылка). Архивировано 3 июня 2012 года.
  31. „Летно-технические характеристики Ту-95“. 2-yanvar 2021-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 30-aprel 2015-yil.
  32. 32,0 32,1 32,2 Ильин В. Е., Левин М. А. Бомбардировщики. - М.: Виктория, АСТ. 1996. - 272 с. Том 1. С. 68 ISBN 5-89327-004-5
  33. „North American Aircraft Rockwell International: B-1B - Книга фактов, с. 12, таблица A-1a.“ (en) (deadlink). 24-iyun 2012-yilda asl nusxadan arxivlandi.
  34. „Управление Конгресса США по бюджету: Бомбардировщик B-1B и возможности его улучшения, с. 85/111, таблица А-1“ (en) (deadlink). 24-iyun 2012-yilda asl nusxadan arxivlandi.
  35. „Национальный музей ВВС США: NORTH AMERICAN XB-70 VALKYRIE - Страница фактов“ (en) (deadlink). 28-noyabr 2012-yilda asl nusxadan arxivlandi.
  36. Национальный музей ВВС США: B-1B LANCER — Страница фактов.
  37. "Tu-160 Blackjack (Tupolev)." Arxivlandi 20090617074339 at www.globalsecurity.org Error: unknown archive URL globalsecurity.org. Retrieved 3 August 2009.
  38. „Ту-160“. 8-iyun 2013-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 19-iyun 2015-yil.
  39. „B-1B“ (deadlink). 2-aprel 2018-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 30-aprel 2015-yil.
  40. 40,0 40,1 40,2 The International Institute For Strategic Studies IISS The Military Balance 2010. — Nuffield Press, 2010. — С. 40, 227, 228. — 492 с. — ISBN 9781857435573
  41. The Military Balance 2018. p.-46

AdabiyotlarTahrirlash

  • Crickmore, Paul and Alison J. Crickmore, "Nighthawk F-117 Stealth Fighter". North Branch, Minnesota: Zenith Imprint, 2003. ISBN 0-76031-512-4.
  • Croddy, Eric and James J. Wirtz. Weapons of Mass Destruction: An Encyclopedia of Worldwide Policy, Technology, and History, Volume 2. Santa Barbara, California: ABC-CLIO, 2005. ISBN 1-85109-490-3.
  • Dawson, T.W.G., G.F. Kitchen and G.B. Glider. Measurements of the Radar Echoing Area of the Vulcan by the Optical Simulation Method. Farnborough, Hants, UK: Royal Aircraft Establishment, September 1957 National Archive Catalogue file, AVIA 6/20895
  • Eden, Paul. "Northrop Grumman B-2 Spirit". Encyclopedia of Modern Military Aircraft. New York: Amber Books, 2004. ISBN 1-904687-84-9.
  • Goodall, James C. "The Northrop B-2A Stealth Bomber." America's Stealth Fighters and Bombers: B-2, F-117, YF-22, and YF-23. St. Paul, Minnesota: MBI Publishing Company, 1992. ISBN 0-87938-609-6.
  • Pelletier, Alain J. "Towards the Ideal Aircraft: The Life and Times of the Flying Wing, Part Two". Air Enthusiast, No. 65, September–October 1996, pp. 8–19. ISSN 0143-5450.
  • Sweetman, Bill. "Inside the stealth bomber". Zenith Imprint, 1999. ISBN 1610606892.