Material – obyektni tashkil etuvchi modda yoki moddalar aralashmasi. Materiallar sof yoki nopok, yoki jonsiz moddalar boʻlishi mumkin. Materiallar fizik hamda kimyoviy xossalari yoki geologik kelib chiqishi hamda biologik funksiyasi asosida tasniflanishi mumkin. Materialshunoslik – bu materiallarni, ularning xususiyatini hamda qoʻllanilishini oʻrganadigan fan.

Steel kitchen container</img>
poʻlatdan yasalgan oshxona idishi
Terracotta flowerpots</img>
terrakota gulli idishlar
Various plastic objects, including a bowl, CD, water bottle, and roll of tape</img>
plastmassalar
A stack of wooden pallets</img>
yogʻoch palletlar
Mikro tuzilishga koʻra tasniflangan turli xil materiallar. Yuqoridan chapdan soat yoʻnalishi boʻyicha: poʻlatdan yasalgan oshxona idishi (metalllar), terakota gulli idishlar (keramika), plastmassalar (polimerlar) va yogʻoch palletlar (kompozitlar).

Xom ashyoni tozalash hamda shakllantirish yoki boshqa materiallarni biriktirish orqali ularning xususiyatlariga taʼsir qilish uchun turli usullar bilan qayta ishlanishi mumkin. Xom ashyodan sintez yoʻli bilan yangi materiallar ishlab chiqarilishi mumkin.

Sanoatda materiallar mahsulot yoki murakkabroq materiallarni ishlab chiqarish uchun ishlab chiqarish jarayonlariga kirishdir.

Tarixiy elementlar

tahrir

Materiallar insoniyat tarixini tasvirlaydi. Tarixdan oldingi uch asrlar tizimi (tosh davri, bronza davri, temir davri) tarixiy asrlarga ega boʻldi: XIX asrda poʻlat asri, keyingi asrning oʻrtalarida polimer davri (plastik asr) hamda ikkinchi yarmida kremniy XX asr davri.

Foydalanish boʻyicha tasniflash

tahrir

Materiallarni ulardan foydalanish boʻyicha keng toifalarga boʻlish mumkin, masalan:

  • Qurilish uchun qurilish materiallari ishlatiladi
  • Binolar ichida issiqlikni saqlash uchun qurilish izolyatsiya materiallari ishlatiladi
  • Olovga chidamli materiallar yuqori haroratli ilovalar uchun ishlatiladi
  • Yadroviy materiallar yadroviy energiya va qurol ishlab chiqarish uchun ishlatiladi
  • Aerokosmik materiallar samolyotlarda va boshqa aerokosmik dasturlarda qoʻllaniladi
  • Biomateriallar tirik tizimlar bilan oʻzaro aloqada boʻlgan ilovalar uchun ishlatiladi

Materialni tanlash – bu maʼlum bir dastur uchun qaysi materialdan foydalanish kerakligini aniqlash jarayoni.

Tuzilishi boʻyicha tasniflash

tahrir

Materiallarning tegishli tuzilishi materialga qarab turli uzunlik shkalasiga ega. Materialning tuzilishi va tarkibini mikroskop yoki spektroskopiya yordamida aniqlash mumkin.

Mikro tuzilma

tahrir

Texnikada materiallarni mikroskopik tuzilishiga koʻra quyidagi turlarga boʻlish mumkin:[1]:15–17

Kattaroq tuzilma

tahrir

Metamaterial – bu tabiiy materiallarda uchramaydigan xususiyatga ega boʻlish uchun ishlab chiqilgan har qanday material, odatda kompozitsiyani hosil qilish uchun bir nechta materiallarni birlashtirish hamda / yoki kerakli xususiyatga erishish uchun shakli, geometriyasi, oʻlchami, yoʻnalishi hamda tartibini sozlash[2].

Koʻpiklar hamda toʻqimachilikda kimyoviy tuzilma katta hajmdagi materiallarga qaraganda darhol kuzatiladigan xususiyatlarga kamroq taalluqlidir: koʻpiklardagi teshiklar hamda toʻqimachilikdagi toʻquv.

Xususiyatlari boʻyicha tasniflash

tahrir

Materiallarni katta hajmdagi fizik xossalari bilan solishtirish hamda tasniflash mumkin.

Mexanik xususiyatlar

tahrir

Mexanik xususiyatlar materialning qoʻllaniladigan kuchlarga qanday javob berishini aniqlaydi.

Bunga misollar kiradi:

Issiqlik xususiyatlari

tahrir

Materiallar turli haroratlarda yomonlashishi yoki xususiyatlarini oʻzgartirishi mumkin. Issiqlik xususiyatlari, shuningdek, materialning issiqlik energiyasini uzatish hamda saqlash bilan bogʻliq boʻlgan issiqlik oʻtkazuvchanligi hamda issiqlik sigʻimini ham oʻz ichiga oladi.

Boshqa xususiyatlar

tahrir

Materiallarni har xil sharoitlarda xatti-harakatlarining har qanday miqdoriy oʻlchovi boʻyicha taqqoslash va tasniflash mumkin. Eʼtiborga molik qoʻshimcha xususiyatlar materiallarning optik, elektr va magnit harakatlarini oʻz ichiga oladi[1]:5–7.

Yana qarang

tahrir
  • Hyle, yunoncha atama, materiya falsafasi uchun tegishli
  • Masala
  • Turkum:Materiallar

Manbalar

tahrir
  1. 1,0 1,1 Ashby, Michael. Materials engineering, science, processing and design, 2nd, Oxford: Elsevier, 2010. ISBN 9781856178952.  Manba xatosi: Invalid <ref> tag; name "ashby" defined multiple times with different content
  2. Kshetrimayum, R.S. (January 2005). "A brief intro to metamaterials". IEEE Potentials 23 (5): 44–46. doi:10.1109/MP.2005.1368916. ISSN 0278-6648. https://ieeexplore.ieee.org/document/1368916. 

Havolalar

tahrir