Afyun: Versiyalar orasidagi farq

1 696 bayt qoʻshildi ,  9 yil oldin
Maqolaga matn qoʻshildi
k (Bot: Migrating 64 interwiki links, now provided by Wikidata on d:q46452 (translate me))
(Maqolaga matn qoʻshildi)
[[Tasvir:Field of opium.jpg|thumb|326px|Afyun lolazori, [[Myanma]].]]
'''Afyun''' [[lolaqizgʻaldoq]] (''papaver somniferum'') sharbatini quritib olinadigan kuchli [[giyohvand]]dir. [[Morfin]] [[alkaloid]]lari koʻp boʻlganligi uchun [[tibbiyot]]da ogʻriqsizlantiruvchi dori sifatida qoʻllanar edi; biroq [[bangi]]likni keltirib chiqarishi tufayli hozirda deyarli qoʻllanmaydi.
 
<!-- Bot tomonidan qoʻshilgan matn boshi -->
'''Afyun''' (aslida yun. abijum — mudra-tuvchi, uxlatuvchi), opiy, "qora dori"—1) ko‘knorning xomroq ko‘sagini tilib qo‘yganda undan oqib chiqib, havoda qorayib qotgan, sutsimon shira. Tar-kibida morfin, papaverin, kodein, te-bain, narkotin va 20 ga yaqin boshqa al-kaloidlar bor. Dam-badam qabul qilib turilsa, boshqa narkotiklar kabi unga o‘rganib qolish mumkin. Bu hayot uchun xavfli. A. preparatlari tibbiyotda og‘riqsizlantiruvchi dori sifatida ish-latiladi. U asosan tarkibidagi morfin b-n ta’sir etadi.A. qadimdan ma’lum. Bardi (papi-rus) ga yozilgan qad. Misr yozuvlarida (mil. av. 1552 y.) dori sifatida tavsiya etilgan. Teofrast (mil. av. 3- a.), Di-oskoridus-Diskuridis (mil. av. 77 y.) ham o‘z asarlarida A. dori ekanligini aytib o‘tishgan. A. dastlab dori sifati-da Kichik Osiyoning jan.-sharqida, Yevro-pada ishlatilgan va "opiy" deb atalgan. Yunonlardan arablar va Yaqin Sharqdagi boshqa xalqparga "afyun" shaklida kir-gan (o‘zbeklar "qora dori" ham deyisha-di). Abu Bakr ar-Roziy, Abu Ali ibn Sino, Ibn Baytor, Dovuvdi Antokiy-larning asarlarida ham A.ning tibbiy nafi, ishlatilish usullari bayon etil-gan. Xitoyda A.ni tutatib chekish rasm bo‘lgan. Bu odat keyinchalik Hindiston va Eronga ham o‘tgan. A. kuchli narkotik 803bo‘lganligi uchun hamma mamlakatlarda, jumladan O'zbekistonda ham uni iste’-mol qilish taqiqlangan. A.ni i. ch. va sotish b-n shug‘ullangan kishilar jino-iy javobgarlikka tortiladi; 2) ba’zan zahar, og‘u ma’nosida ishlatiladigan so‘z. <ref>[[OʻzME]]. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil</ref>
<!-- Bot tomonidan qoʻshilgan matn oxiri -->
 
== Tarixi ==
Afyun haqida eslab oʻtuvchi ilk manbalar mil. avv. 500 yillarga oiddir ([[Mesopotamiya]]). [[Qadimgi Yunoniston]]da ham ma’lum boʻlgan, jumladan [[Buqrot]] afyunning ogʻriqsizlantiruvchi xususiyati borligini e’tirof etgan. [[Yevropa]]da afyunxoʻrlik [[XIX asr]]da avjiga chiqqan.
{{stub}}
[[Turkum:Giyohvand moddalar]]
== Manbalar ==
{{manbalar}}
187 764

ta tahrir