Baqtriya: Versiyalar orasidagi farq

1 384 bayt qoʻshildi ,  9 yil oldin
Maqola yangilandi
(Yangi maqola yaratildi)
 
(Maqola yangilandi)
'''Baqtriya''', Baqtriyona, Baxtar zamin Baktriya — Amudaryoning yuqori va oʻrta oqimidagi tarixiy vi-loyat. Asosan hoz. Oʻzbekiston va Tojikistonning jan. viloyatlari hamda Af-gʻonistonning shim. qismini oʻz ichiga olgan. Shim.
'''Baqtriya''', Baqtriyona, Baxtar zamin Baktriya — Amudaryoning yuqori va o‘rta oqimidagi tarixiy vi-loyat. Asosan hoz. O‘zbekiston va Tojikistonning jan. viloyatlari hamda Af-g‘onistonning shim. qismini o‘z ichiga olgan. Shim.da Sug‘d, jan.da va jan.-sharqda Araxosiya, Gandhara, g‘arbda Ma-rg‘iyona b-n chegaralangan. Markaziy shahri Baqtra (Zariaspa) bo‘lgan. B. mil.av. 6—4-a.larda Axomaniylar, Aleksandr (Iskandar), Salavkiylar saltanatlari, so‘ngra mil.av. 3-a. o‘rtasidan Yunon-Baqtriya podsholigi tarkibiga kirgan; mil. av. 2-a.da toharlar tomonidan bosib olingach, Tohariston deb atala boshlagan.B.da dastlabki arxeologik tadqiqotlar 19-a.ning 2-yarmidan boshlangan (N.A. Masv. I. V. Mushketov va b.). Shim. B. hududida 1926 — 28 y.larda Sharqmadaniyati muzeyi (hoz. Sharqxalqlari san’-ati muzeyi) ekspsditsiyasi (rahbari B. P. Denike). 1936 — 38 y.larda Termiz arxeologiya-kompleks ekspeditsiyasi (rahbari M. Ye. Massoy), 1953 — 54 y.larda Tojikiston arxeologiya ekspeditsiyasi (rahbari M. M. Dyakonov), 1950 — 55 y.lari O‘zbekiston arxeologiya ekspeditsiyasining Surxondaryo otryadi (rahbari L. I. Albaum) arxeologi k kazish ishlari olib borgan. 1960 y.dan (bir oz ta-naffus b-n) O‘zbekiston san’atshunoslik ekspeditsiyasi (rahbari G. A. Puga-chenkova), 1972 y.dan O‘zbekiston FA Arxeologiya in-tining Baqtriya ekspeditsiyasi (raxbari V. M. Massoy) ar-rlarining pochasini uchi yuqoriga qayrilgan etiklarining qo‘njiga tiqib yurishgan. B.da asosan oromiy yozuvidan va mahalliy tillardan foydalanilgan. Mil. av. 6 — 4-a.larda B. madaniyati 2 uslubda taraqqiy etgan. Birinchisi, ko‘proq ko‘chmanchi aholi madaniyati b-n bog‘liq bo‘lib, adabiyotda "hayvon uslubi" (mehnat va jang qurollari, uy-ro‘zg‘or buyumlarini turli hayvonlar suratlari b-n bezash) deb yuritiladi. Ikkinchisi, o‘troqbaqtri-yaliklar madapiyati yodgorliklarida aks etgan (q. Amudaryo xazinasi va b.). Budav-rda metall ishlash sanoati (q. Dalvarzintepa va b.), me’morlik (q. Kuchuk-tepa, Hal’aimir va b.), xalq og‘zaki ijodiyoti taraqqiy etgan. B. madaniyati, ayniqsa mil. av. 1mingyillikning so‘nggi asrlarida yuksalgan (q. Xotin-rabod va b.). Mahalliy xalq madaniyati yunon, hind va fors madaniyatlari an’analari ta’sirida ham boyigan. Mil. av. 2 — 1-a.larda ipakchilik va pillachilik rivojlangan (yana q. [[Sopollitepa)]]. Bu davrga oid me’morlik yodgorliklari, numizmatika materiallari, tasviriy va amaliy san’at namunalari Termiz, Zartepa, Dalvarzintepa. Qal’a-imir, Xolchayon va b. joylardan topilgan. Jan. B.dagi Bagram, Balx, Dashli, Dilbarjin, Oyxonim, Oltindilsrte-pa, Xadda (Afg‘oniston) va Taksila (Pokiston)da olib borilgan arxeologik tadqiqotlar bu hakdagi ma’lumotlarni yanada boyitdi.Ad.: Drevnyaya Baktriya, L., 1974; S a g dul -laye v A. S, Usadbo‘ drevney Baktrii, T.. 1987.
 
da Sugʻd, jan.da va jan.-sharqda Araxosiya, Gandhara, gʻarbda Ma-rgʻiyona b-n chegaralangan. Markaziy shahri Baqtra (Zariaspa) boʻlgan. B. mil.av. 6—4-a.larda Axomaniylar, Aleksandr (Iskandar), Salavkiylar saltanatlari, soʻngra mil.av. 3-a. oʻrtasidan Yunon-Baqtriya podsholigi tarkibiga kirgan; mil. av. 2-a.da toharlar tomonidan bosib olingach, Tohariston deb atala boshlagan.
 
B.da dastlabki arxeologik tadqiqotlar 19-a.ning 2-yarmidan boshlangan (N.A. Masv. I. V. Mushketov va b.). Shim. B. hududida 1926 — 28 y.larda Sharqmadaniyati muzeyi (hoz. Sharqxalqlari sanʼ-ati muzeyi) ekspsditsiyasi (rahbari B. P. Denike). 1936 — 38 y.larda Termiz arxeologiya-kompleks ekspeditsiyasi (rahbari M. Ye. Massoy), 1953 — 54 y.larda Tojikiston arxeologiya ekspeditsiyasi (rahbari M. M. Dyakonov), 1950 — 55 y.lari Oʻzbekiston arxeologiya ekspeditsiyasining Surxondaryo otryadi (rahbari L. I. Albaum) arxeologi k kazish ishlari olib borgan. 1960 y.dan (bir oz ta-naffus b-n) Oʻzbekiston sanʼatshunoslik ekspeditsiyasi (rahbari G. A. Puga-chenkova), 1972 y.dan Oʻzbekiston FA Arxeologiya in-tining Baqtriya ekspeditsiyasi (raxbari V. M. Massoy) ar-xeologik tadqiqotlarni davom ettirdi. Jan. B. hududi (Shim. Afgʻoniston)da fransuz arxeologlari — R. Girshman (1936 - 41), D. Shlamberje (1945 - 64), P. Bernar (1964 — 78), shuningdek sobiq Ittifoq-Afgon ekspeditsiyasi (1970 — 78; I. T. Krutikova, V. I. Sarianidi, G. A. Pugachenkova, A. Asqarov, R. Sulaymo-nov, Sh. Pidayev, 3. Hakimov, V. N. Yagodin va b.) qazish ishlari olib borgan.
 
'''Baqtriya'''Avesto, BaqtriyonaBihistun kitobalari, BaxtarNakdsh zaminRustamdagi Baktriyakitobalar hamda Amudaryoningqad. yuqorigʻind vaadabiy o‘rtayodgorliklari oqimidagi tarixiy"Rigveda" vi-loyat.va Asosan"Ramayana"da hozB. O‘zbekistonhaqida vamaʼlumotlar Tojikistonning janmavjud. viloyatlari hamda Af-g‘onistonning shimB. qisminiOʻzbekistonda o‘zdehqonchilik ichigamadaniyati olgan.taraqqiy Shim.da Sug‘d, jan.daetgan va jan.-sharqdailk Araxosiya,davlat Gandhara,tuzu g‘arbdami Ma-rg‘iyonavujudga b-nkslgan chegaralanganqad. Markaziymarkazlardan shahribiri. BaqtraBu (Zariaspa) bo‘lgan. B.yerda mil.av. 6—4-a.larda Axomaniylar, Aleksandr (Iskandar), Salavkiylar saltanatlari, so‘ngra mil.av. 3-a.2ming o‘rtasidanyillikniig Yunon1-Baqtriyayarmidayoq podsholigioʻtroq tarkibigadehqonchilik kirgan;madaniyati mil.mavjud av.boʻlganligi 2-a.daarxeologi toharlark tomonidanmateriallar bosibb-n olingach,isbotlangan. ToharistonSotshitepsshan debchiqqan atalatopilmalar boshlagan.B.daning dastlabkiilk arxeologikshahar tadqiqotlartipidagi 19-aqad.ning 2-yarmidanqishloqlari boshlangantarixiy (N.A.topografiyasi, Masv.meʼmoriy I.tarhi, V.madaniyati, aholisining etnik Mushketovqiyofasi va b.).tarkibini Shimaniqlab berdi. B.ning hududidaoʻtmishda 1926"Ming bir 28shahar y.lardamamlakati" Sharqmadaniyatideb muzeyiatalganligi (hoz.unda Sharqxalqlarishaharlarning san’-atikoʻp muzeyi)boʻlganligidan ekspsditsiyasiguvoxlik (rahbari Bberadi. P.Surxoidaryoning Denike)jan. 1936tumanlarida olib 38 y.larda Termizborilgan arxeologiyaarxe-kompleksologik ekspeditsiyasi (rahbari M. Ye. Massoy)tadk,iqotlar 1953jarayonida koʻplab 54shahar y.lardaharobalari Tojikiston arxeologiya ekspeditsiyasitopilgan (rahbari Mq. M.Ayri-tom, Dyakonov)Dalvarzintepa, 1950Termiz, Xolchayon 55va yb.lari O‘zbekiston arxeologiya ekspeditsiyasining Surxondaryo otryadi (rahbari L. I. Albaum) arxeologi k kazish ishlari olib borgan. 1960Tarixiy y.danva (birarxeologik ozmaʼlumotlarga ta-naffuskoʻra b-n)baqtriyaliklar O‘zbekistonbelbogʻli san’atshunoslikkoʻylak, ekspeditsiyasicholvor (rahbariva G.kuloh A. Puga-chenkova)kiyishgan, 1972 y.dan O‘zbekiston FA Arxeologiya in-tining Baqtriya ekspeditsiyasi (raxbari V. M. Massoy) ar-rlariningcholvorlarining pochasini uchi yuqoriga qayrilgan etiklarining qo‘njigaqoʻnjiga tiqib yurishgan. B.da asosan oromiy yozuvidan va mahalliy tillardan foydalanilgan. Mil. av. 6 — 4-a.larda B. madaniyati 2 uslubda taraqqiy etgan. Birinchisi, ko‘proqkoʻproq ko‘chmanchikoʻchmanchi aholi madaniyati b-n bog‘liqbogʻliq bo‘libboʻlib, adabiyotda "hayvon uslubi" (mehnat va jang qurollari, uy-ro‘zg‘orroʻzgʻor buyumlarini turli hayvonlar suratlari b-n bezash) deb yuritiladi. Ikkinchisi, o‘troqbaqtrioʻtroqbaqtri-yaliklar madapiyati yodgorliklarida aks etgan (q. Amudaryo xazinasi va b.). Budav-rda metall ishlash sanoati (q. Dalvarzintepa va b.), me’morlikmeʼmorlik (q. Kuchuk-tepa, Hal’aimirHalʼaimir va b.), xalq og‘zakiogʻzaki ijodiyoti taraqqiy etgan. B. madaniyati, ayniqsa mil. av. 1mingyillikning so‘nggisoʻnggi asrlarida yuksalgan (q. Xotin-rabod va b.). Mahalliy xalq madaniyati yunon, hind va fors madaniyatlari an’analarianʼanalari ta’siridataʼsirida ham boyigan. Mil. av. 2 — 1-a.larda ipakchilik va pillachilik rivojlangan (yana q. [[Sopollitepa)]]. Bu davrga oid me’morlikmeʼmorlik yodgorliklari, numizmatika materiallari, tasviriy va amaliy san’atsanʼat namunalari Termiz, Zartepa, Dalvarzintepa. Qal’aQalʼa-imir, Xolchayon va b. joylardan topilgan. Jan. B.dagi Bagram, Balx, Dashli, Dilbarjin, Oyxonim, Oltindilsrte-pa, Xadda (Afg‘onistonAfgʻoniston) va Taksila (Pokiston)da olib borilgan arxeologik tadqiqotlar bu hakdagi ma’lumotlarnimaʼlumotlarni yanada boyitdi.Ad.: Drevnyaya Baktriya, L., 1974; S a g dul -laye v A. S, Usadbo‘ drevney Baktrii, T.. 1987.
 
== Adabiyotlar ==
* [[OʻzME]]. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
* Drevnyaya Baktriya, L., 1974; S a g dul -laye v A. S, Usadboʻ drevney Baktrii, T.. 1987.
{{stub}} {{no iwiki}} <!-- Bot tomonidan yaratildi -->
187 764

ta tahrir