Bozor iqtisodiyoti: Versiyalar orasidagi farq

Maqola yangilandi
(Maqolaga matn qoʻshildi)
(Maqola yangilandi)
 
<!-- Bot tomonidan qoʻshilgan matn boshi -->
'''Bozor iqtisodiyoti''' — tovar-pul munosabatlariga asoslangan, turli mulkchilikka hamda iqtisodiy erkinlikka tayangan va raqobat vositasida boshqarilib turuvchi demokratik iqtisodiyot. B. i. insoniyat taraqqiyotida mavjud bo‘lganboʻlgan eng progressiv va istiqbolli tizimdir. B. y.ning asosini tovar i. ch. tashkil etadi, chunki bu yerda natural xo‘jalikxoʻjalik emas, balki tovar xo‘jaligixoʻjaligi hukmron bo‘ladiboʻladi. Yaratilgan mahsulotlar va xizmatlar tovar shakliga ega bo‘ladiboʻladi, ya’niyaʼni ular bozorda oldisotdi qilish uchun yaratiladi. B. i.ga barter emas, balki tovar ayirboshlash, ya’niyaʼni oldisotdi yuritish xos. Shu bois natural iste’molisteʼmol o‘rnigaoʻrniga tovar iste’moliisteʼmoli ustuvorlik qiladi. B. i. iqtisodiy liberalizm, ya’niyaʼni erkinlik, mulkiy erkinlik va xo‘jalikxoʻjalik yuritish erkinligiga asoslanadi. Xususiy mulk asosiy bo‘lganboʻlgan holda boshqa mulk shakllari ham mavjud bo‘ladiboʻladi. Xilmaxil mulkchilik yoki barcha mulk shakllarining , chunonchi xususiyindividual, xususiy korporativ, jamoa mulklari hamda davlat mulkinknt erkin rivojlanishi natijasida mulkiy muvozanat hosil bo‘libboʻlib, hech bir mulk shaklining monopoliyasiga yo‘lyoʻl berilmaydi. B. i.da yakka tartibda, o‘zoʻz mulki va mablag‘igamablagʻiga tayangan holda, korporativ, sherikchilik asosida yer, bino, inshootlar, mashinalarni ijaraga olish, pulni qarzga ko‘taribkoʻtarib ish yuritish usullari mavjud bo‘ladiboʻladi. B. i.ning tayanchi tadbirkorlik bo‘libboʻlib, u tovar va xizmatlarni bozorga yetkazib berish asosida foyda topishga qaratiladi. Tadbirkorlar maxsus toifani tashkil etadi va odatda, iqtisodiy faol aholining 7—10% ni tashkil etadi. B. i.da har bir kishi o‘zoʻz manfaatidan kelib chiqqan holda, qo‘lidanqoʻlidan kelgan ishni qilib, ishlab topganini o‘zioʻzi oladi. Nimani, qancha i. ch., uni qayerda va necha puldan sotilishini bozorda talab belgilaydi. Bozordagi narx talabdan kelib chiqqan holda talab — taklif nisbati asosida shakllanadi. B. i. iqgisodiy sub’ektlarsubʼyektlar alohidalashganidan ular manfaati to‘qnashaditoʻqnashadi va shunday sharoitda raqobat paydo bo‘ladiboʻladi. Raqobat B. i.ni harakatga soluvchi kuch, uning rivojlanishini ta’minlovchitaʼminlovchi mexanizm hisoblanadi. B. i. boshqarishning iktisodiy usullariga tayanadi. Bozor mexanizmi iqtisodiy rag‘batlantirishragʻbatlantirish mexanizmi bo‘libboʻlib, uning asosiy vositasi puldir. Pul topishga intilish tovar va xizmatlarni ko‘plabkoʻplab hamda sifatli qilib i. ch.ni ta’minlayditaʼminlaydi. B. i.da pul boylikning umumiy va eng qulay shakliga — hammabop iqtisodiy aloqalar vositasiga aylanadi. B. i.da boy bo‘lishboʻlish man etilmaydi, aksincha, unga yo‘lyoʻl ochib beriladi, daromadning yuqori chegarasi bo‘lmaydiboʻlmaydi, ammo uning quyi chegarasini davlat belgilaydi va ishlovchilar mehnatiga beriladigan haq belgilangan eng kam ish haqilan past bo‘lishiboʻlishi mumkin emas. B. i. tovar taqchilligi bo‘lmaganboʻlmagan, tovarlar mo‘lko‘lligimoʻlkoʻlligi ta’minlanadigantaʼminlanadigan iqtisodiyotdir. B. i.ga xos yana bir belgi — bu daromadlarda adolatli <ref>[[OʻzME]].tengsizlikning Birinchi jildboʻlishidir. Toshkent, 2000-yil</ref>
 
B. i. teng imkoniyatni bildiradi, ammo bu imkoniyatdan foydalanish kishilarda bir xil boʻlmaydi, har bir kishi ishlab topganiga qarab daromad koʻradi. Daromadning tabaqalashuvi boyishga havas uygʻotib, kishilarni iqtisodiy faollikka undaydi.
 
B. i.da pul munosabatlari ustun boʻlsada, pul b-n bogʻliq boʻlmagan insoniy munosabatlar: mehrshafqat va xayrehson munosabatlari ham rivoj topadi. B. i. rivoj topgan mamlakatlarda katta xayriya pul fondlari muhtojlarga yordam berish ga xizmat kidali va puldan pul chiqarib olishni koʻzlamaydi. B. i. doimiy rivojlanib, uning yangi shakllari va modellari paydo boʻladi.
 
Tarixan B. i.ning 2 turi boʻlgan: yovvoyi B. i., madaniylashgan B. i. Ilk B. i. kapitalning jamgʻarilishi davrida tovar-pul munosabatlarining rivojlanishi b-n asov iqtisodiyot sifatida paydo boʻlib, unga xususiy mulkning ozchilik qoʻlida toʻplanishi, iqtisodiyotda beboshlik va tartibsizlikning ustunligi, raqobatning qonunqoidasiz borishi, davlatning iqtisodiyotdan chetlashib qolishi, chuqur iqtisodiy tangliklarning tez-tez yuz berishi, aholining ijtimoiy himoya qilinmasligi, kishilarning oʻta boy va oʻta qashshoq tabaqalarga ajralishi, ijtimoiy ziddiyat kabi belgilar xos boʻlgan. Asov iqtisodiyot rivojlanish orqali maʼrifatli iqgisodiyotga oʻsib oʻtadi. Bunday oʻzgarish B. i. rivojlangan mamlakatlarda 20-a.ning 30-y.larida boshlanib, 80-y.larga qadar davom etdi. Hozirgi B. i. madaniylashgan iqtisodiyot boʻlib, unga quyidagi belgilar xos: mulkiy xilmaxillik, tartiblanadigan iqtisodiyot, davlatning iqtisodiyotga aralashuvi, madaniy va xdpol raqobat, kuchli hamkorlik aloqalari, iqtisodiy tangliklarning qisqa davrda va yengil kechishi, ommaviy farovonlik, ijtimoiy tabaqalanishning chuqur boʻlmasligi, oʻziga toʻq va farovon yashovchi oʻrtahol tabaqa mavqeining oshib borishi, ijtimoiy muvozanatning saqlanishi va fuqaroviy toʻqnashuvlarga oʻrin qolmasligi va b. Bu belgilar hozirgi B. i.ni harakterlaydi, lekin uning taraqqiyoti shu b-n cheklanmaydi. Madaniy B. i. doirasida uning turli modellari amal qiladi (q. Bozor iqtisodiyoti modellari).
 
Ad.; Karimov I., Oʻzbekiston iqtisodiy islohotlarni chuqurlashtirish yulida, T., 1995; Oʻlmasov A., Sharifxoʻjayev M., Iqtisodiyot nazariyasi, T., 1995; Oʻlmasov A., Iqtisodiyot asoslari, T., 1997; Kurs ekonomiki, M., 1997; Chjen V. A., Bozor va ochiq iqtisodiyot, T., 1997. Tuxliyev N., Bozorga oʻtishning mashaqqatli yoʻli, T., 1999.
 
Ahmadjon Oʻlmasov, Sherqul Shodmonov.<ref>[[OʻzME]]. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil</ref>
<!-- Bot tomonidan qoʻshilgan matn oxiri -->
 
187 764

ta tahrir