Botsvana — versiyalar orasidagi farq

192 bayt qoʻshildi ,  8 yil oldin
 
== Tarixi ==
Botsvananing 19-asrgacha boʻlgan tarixi kam oʻrganilgan. Qoyalarda saqlanib qolgan rasmlardan maʼlum boʻlishicha, B.ning tub aholisi bushmenlar (sanlar) koʻchmanchi boʻlib yashaganlar, ovchilik va yovvoyi dara[[x]]tdaraxt mevalarini yigʻish b-nbilan shugʻullanganlar. Ta[[x]]m.Taxminan mil. 8-a.daasrda rivojlanishning yuqoriroq pogʻonasidagi bantular bushmenlarni Kalahari choʻli ichkarisiga surib tashlaganlar. B.ningBotsvananing hoz.hozir asosiy aholisi tsvanalar avval hoz.hozorgi Transvaalda yashagan. Shim.danShimoldan bostirib kelgan [[x]]alqlarxalqlar qisuvida ular 17-a. o[[x]]iriasr oxiri — 18-a.asr boshlarida B.gaBotsvanaga kelib qolganlar. 19-a.asr boshlarida ular bir necha mustaqil qabila ittifoqdariga birlashdilar. Jan.Janubiy zulular b-nbilan boʻlgan urushlar B.niBotsvanani gʻorat qildi. [[1820-yil]] y. B.daBotsvanada yevropaliklarning birinchi [[x]]ristianxristian missiyasi ochildi. Keyinchalik ingliz mustamlakachilari Jan.Janubiy Afrikani qoʻlga kiritishda B.danBotsvanadan harbiystrategik baza sifatida foydalandilar. Angliya [[1885-yil]] y.hozorgi hoz. B.niBotsvanani Bechuanalend nomi b-nbilan oʻz protektorata deb eʼlon qildi. Aslida u mustamlakaga aylantirilgan edi. B.Botsvana aholisi mustamlaka zulmiga qarshi uzluksiz kurashib keldi. Bu kurash 20-a.ningasrning 2030[[1930-y.yil]]larida avj olib ketdi. 2-[[Ikkinch jahon urushidaurushi]]da inglizlarning [[Yaqin Sharq]] va Yevropadagi harbiy operatsiyalarida 10 ming tsvana ishtirok etdi. Urushdan keyin Afrikada[[Afrika]]da boshlangan milliy ozodlik harakati protektoratdagi ozodlik harakatiga katta taʼsir qildi. Angliya B.gaBotsvanaga oʻzini oʻzi boshqarish huquqini berishga majbur boʻldi. [[1966 y.-yil]] 30 sent.da-sentyabrda Bechuanalend Botsvana nomi b-nbilan mustaqil davlat deb eʼlon qilindi. B.Botsvana Afrika qitasining jan.janubiy qismida mustaqillik bayrogʻini koʻtargan birinchi davlat boʻldi. [[1966-yil]] y. okt.danoktyabrdan [[BMT]] aʼzosi. Milliy bayrami: 30 sent.-sentyabr — Mustaqillik eʼlon qilingan kun (1966).
 
== Siyosiy partiyalari va kasaba uyushmalari ==
Snyosiy partiyalari va kasaba uyushmalari. B.Botsvana demokratik partiyasi, hukmron partiya, [[1962 y.-yil]]da asos solingan; Liberal partiya, [[1983 y.-yil]] tashkil etilgan; B.Botsvana [[x]]alqxalq partiyasi, [[1960 y.-yil]]da asos solingan; B.Botsvana milliy fronti, [[1965 y.-yil]]da tuzilgan; B.Botsvana mustaqilligi partiyasi, [[1962 y.-yil]]da asos solingan; B.Botsvana kongressi partiyasi, [[1998 y.-yil]]da tuzilgan. B.Botsvana kasaba uyushmalari federatsiyasi, [[1976 y.-yil]]da tashkil etilgan.
 
== Xoʻjaligi ==
Xoʻjaligi. B.Botsvana — kon sanoati rivojlanayotgan agrar mamlakat. Q.Qishloq [[x]].xoʻjaligi iqtisodiyotning negizini tashkil etadi. Unda aholining 75 % band. Chorvachilik  [[x]]oʻjalikningxoʻjalikning eng muhim tarmogʻi. Qoramol, echki, qoʻy, ot, eshak va [[x]]achirxachir boqiladi. Joʻ[[x]]oriJoʻxori, tariq, makkajoʻ[[x]]orimakkajoʻxori, bugʻdoy, dukkaklilar va b.boshqalar ekiladi. Mamlakatdagi yevropalik fermer [[x]]oʻjaliklaridaxoʻjaliklarida yer yongʻoq, tamaki, kartoshka, kungaboqar, sitrus mevalar, pa[[x]]tapaxta ham yetishtiriladi.
 
== Sanoati ==
Sanoati mamlakat mustaqillikka erishgandan keyin rivojlana boshladi. Mis, nikel, marganes, asbest, olmos ([[1995 y.-yil]] 18,5 mln. qirot), koʻmir qazib olish yoʻlga qoʻyildi. Lobatsida mol soʻyish va konserva tayyorlash fkasi bor. Suyak uni, yogʻ, sovun va pivo ishlab chiqaradigan kichik kor[[x]]onalar mavjud. Bir yilda 929 mln. kVtsoat elektr energiyasi ishlab chiqariladi.
 
== Transport ==
B.daBotsvanada temir yoʻl uz.uzunligi 900 km, avtomobil yoʻllari uz.uzunligi 15 ming km ga yaqin (uning 4,5 ming km qattiq qoplamali). Asosiy aeroporti  — Gaborone sh.dashahrida. B.Botsvana chetga marganes rudasi, olmos, mis, nikel, chorvachilik mahsulotlari chiqaradi. Chetdan me[[x]]anizmlarmexanizmlar va asbobuskunalar, don, un, toʻqimachilik mahsulotlari, tayyor kiyimlar, keng isteʼmol mollari, q.qishloq [[x]].xoʻjaligi asboblari, [[neft]] mahsulotlari va b.boshqalar keltiradi.
 
Mamlakat hududining 17% qoʻriq[[x]]ona va milliy bogʻlardan iborat. Har yili 300 mingga yaqin turist kelib ketadi. Pul birligi — pula.
 
Matbuoti, radioeshittirishi va telekoʻrsatuvi. B. da chiqadigan asosiy gaz. va jur.lar: "Botsvana gardian" ("Botsvana posboni", ingliz tilidagi haftalik [[x]]ususiy gaz., 1982 y.dan), "Botsvana deyli nyus" ("Shu kunning yangiliklari", setsvana va ingliz tillaridagi kundalik hukumat gaz., 1964 y.dan), "Riporter" ("Mu[[x]]bir", ingliz tilidagi haftalik gaz., 1984 y.dan), "Terisano" ("Maslahat", ingliz va setsvana tilida chiqadigan oylik gaz.), "Kutlvano" ("Hamjihatlik", setsvana va ingliz tilida chiqadigan oylik jur.). B. matbuot agentligi (BOPA), hukumat a[[x]]borot agentligi hisoblanadi; 1981 y.da asos solingan. B. radiosi 1965 y.da tashkil etilgan. B. telekoʻrsatuvi uyushmasi mavjud.
 
Matbuoti, radioeshittirishi va telekoʻrsatuvi. B. da chiqadigan asosiy gaz. va jur.lar: "Botsvana„Botsvana gardian"gardian“ ("Botsvana„Botsvana posboni"posboni“, ingliz tilidagi haftalik [[x]]ususiy gaz., 1982 y.dan), "Botsvana„Botsvana deyli nyus"nyus“ ("Shu„Shu kunning yangiliklari"yangiliklari“, setsvana va ingliz tillaridagi kundalik hukumat gaz., 1964 y.dan), "Riporter"„Riporter“ ("Mu„Mu[[x]]bir"bir“, ingliz tilidagi haftalik gaz., 1984 y.dan), "Terisano"„Terisano“ ("Maslahat"„Maslahat“, ingliz va setsvana tilida chiqadigan oylik gaz.), "Kutlvano"„Kutlvano“ ("Hamjihatlik"„Hamjihatlik“, setsvana va ingliz tilida chiqadigan oylik jur.). B. matbuot agentligi (BOPA), hukumat a[[x]]borot agentligi hisoblanadi; 1981 y.da asos solingan. B. radiosi 1965 y.da tashkil etilgan. B. telekoʻrsatuvi uyushmasi mavjud.
Xalq maorifi va ilmiy muassasalari. 1970-y.larning boshlarida boshlangich maktabda oʻqish haqi 2 baravar qisqartirildi; 1976 y. setsvana yoki tsvana tilini oʻrganish, 1980 y.dan bolalar uchun 6 yoshdan bepul majburiy boshlangʻich taʼlim joriy etildi. Boshlangʻich maktablar — 7 y.lik; oʻrta maktablar — 5 y.lik, pulli. Davlat maktablari b-n bir qatorda [[x]]ususiy maktablar ham bor. Boshlangʻich va toʻliq oʻrta maktablar negizida hunarte[[x]]nika taʼlimi amalga oshiriladi. Boshlangʻich maktab oʻqituvchilari ped. bilim yurtlarida tayyorlanadi. 1982 y. Gaboroneda B. davlat unta tashkil etilgan (3 mingga yaqin talaba taʼlim oladi). Bundan tashqari B. qishloq [[x]]oʻjalik kolleji (1967), unt huzuridagi Taraqqiyot va madaniy tadqiqotlar milliy in-ti ham bor. Gaboroneda B. kutub[[x]]onasi (1968) va Milliy ar[[x]]iv (1967), milliy muzey va badiiy galereya (1968), Mochudida etnografiya muzeyi (1976) ishlaydi.
 
Xalq maorifi va ilmiy muassasalari. 1970-y.larning boshlarida boshlangich maktabda oʻqish haqi 2 baravar qisqartirildi; 1976 y. setsvana yoki tsvana tilini oʻrganish, 1980 y.dan bolalar uchun 6 yoshdan bepul majburiy boshlangʻich taʼlim joriy etildi. Boshlangʻich maktablar  — 7 y.lik; oʻrta maktablar  — 5 y.lik, pulli. Davlat maktablari b-n bir qatorda [[x]]ususiy maktablar ham bor. Boshlangʻich va toʻliq oʻrta maktablar negizida hunarte[[x]]nika taʼlimi amalga oshiriladi. Boshlangʻich maktab oʻqituvchilari ped. bilim yurtlarida tayyorlanadi. 1982 y. Gaboroneda B. davlat unta tashkil etilgan (3 mingga yaqin talaba taʼlim oladi). Bundan tashqari B. qishloq [[x]]oʻjalik kolleji (1967), unt huzuridagi Taraqqiyot va madaniy tadqiqotlar milliy in-ti ham bor. Gaboroneda B. kutub[[x]]onasi (1968) va Milliy ar[[x]]iv (1967), milliy muzey va badiiy galereya (1968), Mochudida etnografiya muzeyi (1976) ishlaydi.
Meʼmorligi va tasviriy sanʼati. Mamlakat shim.sharkidagi Ramokgveban harobalarining qoldiqlari asosida qilingan ta[[x]]minlarga koʻra, B. aholisi qadimda bal. 4,5 m ga yaqin devorli choʻziq doirasimon tosh uylar qurgan, tomini "baliq suyagi" toifasidagi gʻishtin hoshiya b-n bezagan, yoniga kesik konus shaklida 9 m gacha balandlikdagi minora tiklagan. Mahalliy aholi suv manbalari atrofidagi manzilgo[[x]]larda yashaydi. Qoziq devor b-n oʻralgan qoʻrgʻonda 5—6 kulba muayyan tartibqoidasiz erkin joylashtiriladi. Aksariyati sirtidan tirgaklar b-n mustahkamlangan konus shaklidagi kulbalardan iborat. Toʻqima devorlar loy b-n suvalib, oqlab qoʻyiladi. Odatda kulbaning derazasi boʻlmaydi, poli yer. Ahyonahyonda tosh yoki gʻishtdan qurilgan, derazali va guvala pechli toʻrtburchak uylar uchraydi. Gaboroneda temirbeton konstruksiyalardan jamoat va savdo-sanoat binolari qurilmoqda. Yogʻoch oʻymakorligi rivojlangan. Munchoq, mis sim va temirdan ayollar zebziynat buyumlari yasaladi. Qush va hayvonlar tasvirlangan sopol idishlar uchraydi. Po[[x]]oldan toʻqilgan [[x]]altachalarga rangdor naqshlar solinadi, hayvon terisidan gilamchalar yasaladi. Musiqasi. B. musiqiy madaniyata mamlakatda yashovchi [[x]]alklarning [[x]]ilma [[x]]il musiqiy anʼanalarini oʻz ichiga oladi. Cholgʻu asboblari ham [[x]]ilma[[x]]il. B.da kvadi yoki losib deb ataladigan tor, sekokvane deb ataladigan surnaysimon asbob, segankuru deb ataladigan nay, ditlak deb ataladigan fleyta keng tarqalgan. Jonivorlarning sho[[x]]laridan ham musiqa asbobi sifatida foydalaniladi. B.da qoʻshiq b-n raqsni bir-biridan ajratib boʻlmaydi. Turlituman marosim va rasmrusum qoʻshiqlari albatta raqs b-n birga ijro etiladi. Keyingi vaqtda zamonaviy musiqiy shakllar ham rivojlana boshladi. Musiqa kadrlarini Gaboronedagi unt kolleji tayyorlaydi. B. milliy muzeyida musiqa asboblarining boy majmuasi toʻplangan.<ref>[[OʻzME]]. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil</ref>
 
Meʼmorligi va tasviriy sanʼati. Mamlakat shim.sharkidagi Ramokgveban harobalarining qoldiqlari asosida qilingan ta[[x]]minlarga koʻra, B. aholisi qadimda bal. 4,5 m ga yaqin devorli choʻziq doirasimon tosh uylar qurgan, tomini "baliq„baliq suyagi"suyagi“ toifasidagi gʻishtin hoshiya b-n bezagan, yoniga kesik konus shaklida 9 m gacha balandlikdagi minora tiklagan. Mahalliy aholi suv manbalari atrofidagi manzilgo[[x]]larda yashaydi. Qoziq devor b-n oʻralgan qoʻrgʻonda 5—6 kulba muayyan tartibqoidasiz erkin joylashtiriladi. Aksariyati sirtidan tirgaklar b-n mustahkamlangan konus shaklidagi kulbalardan iborat. Toʻqima devorlar loy b-n suvalib, oqlab qoʻyiladi. Odatda kulbaning derazasi boʻlmaydi, poli yer. Ahyonahyonda tosh yoki gʻishtdan qurilgan, derazali va guvala pechli toʻrtburchak uylar uchraydi. Gaboroneda temirbeton konstruksiyalardan jamoat va savdo-sanoat binolari qurilmoqda. Yogʻoch oʻymakorligi rivojlangan. Munchoq, mis sim va temirdan ayollar zebziynat buyumlari yasaladi. Qush va hayvonlar tasvirlangan sopol idishlar uchraydi. Po[[x]]oldan toʻqilgan [[x]]altachalarga rangdor naqshlar solinadi, hayvon terisidan gilamchalar yasaladi. Musiqasi. B. musiqiy madaniyata mamlakatda yashovchi [[x]]alklarning [[x]]ilma [[x]]il musiqiy anʼanalarini oʻz ichiga oladi. Cholgʻu asboblari ham [[x]]ilma[[x]]il. B.da kvadi yoki losib deb ataladigan tor, sekokvane deb ataladigan surnaysimon asbob, segankuru deb ataladigan nay, ditlak deb ataladigan fleyta keng tarqalgan. Jonivorlarning sho[[x]]laridan ham musiqa asbobi sifatida foydalaniladi. B.da qoʻshiq b-n raqsni bir-biridan ajratib boʻlmaydi. Turlituman marosim va rasmrusum qoʻshiqlari albatta raqs b-n birga ijro etiladi. Keyingi vaqtda zamonaviy musiqiy shakllar ham rivojlana boshladi. Musiqa kadrlarini Gaboronedagi unt kolleji tayyorlaydi. B. milliy muzeyida musiqa asboblarining boy majmuasi toʻplangan.<ref>[[OʻzME]]. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil</ref>
<!-- Bot tomonidan qoʻshilgan matn oxiri -->
 
'''Botswana ''' (Botswana Respublikasi) poytaxti - — [[Gaborone]] shahri. [[BMT]] a'zosiaʼzosi
{{stub}}
 
[[Turkum:Davlatlar]]
[[Turkum:BMT aʼzolari]]
 
== Manbalar ==
{{manbalar}}