Bosh menuni ochish

Oʻzgarishlar

Clean-up
{{Maʼnolari|Dushanba (maʼnolari)}}
{{Infobox Shahar |
rasmiy_nomi = Dushanbe|
rahbar_unvoni = Mer|
rahbar_ismi = Mahmadsaid Ubaydulloyev|
maydon_miqyosi = 125|
maydon_jami_km2 = 124,6|
maydon_yer_km2 =|
uzunlik = 68 |longm=46 |longs=48 |longEW=E
vebsayt = [http://www.dushanbe.tj/ www.dushanbe.tj] |
ilovalar = | }}'''Dushanbe''' ([[tojik tili|toj.]] ''ДушанбеDushanbe'') — [[Tojikiston]]ning poytaxti va eng katta shahri. Dushanbeda toʻrtta shahar tumani bor. 1929-yilgacha shaharningDushanbening nomi '''Dyushambe''' boʻlgan. 1929-yildan 1961-yilgacha '''Stalinobod''' deb atalgan. „Dushanbe“ soʻzi fors-tojikcha "dushanba"„dushanba“ degani. Shaharning bunday atalishiga sabab shahar joylashgan yerda dushanba kuni katta [[bozor]] ochiladigan qishloq boʻlgan.
 
== Tarixi ==
Dushanbe dastlab [[Varzob]] daryosining boʻyidagi uchta kichik yondosh qishloq — Sariosiyo, Shohmansur va Dushanba oʻrnida paydo boʻlgan. Bu uch qishloqdan eng yirigi Dushanba qishlogʻi boʻlgan. Shahar hududidan yunon-baqtriya davri (eramizdan avavvalgi 2-asr)ga oid arxeologik yodgorliklar topilgan. Qoʻlyozmalarda Dushanba qishlogʻi 17-asr boshidan tilga olingan. Dushanbe 1924-yidan Tojikiston Muxtor respublikasi poytaxti boʻlgan. 1925-yil Dushanbega shahar statusi berilgan.
 
== Geografiyasi ==
Hisor vodiysida, Varzob daryosining dengiz sathidan 750—930 m balandlikdagi keng terrasalarida joylashgan. D.ni Varzob daryosi shim,dan jan.ga, Kofarnihon daryosi shark,dan gʻarbga kesib oʻtgan. Termiz—Dushanba va Dushanba—Kofarnihon t.y. va shosse yoʻllar tuguni. Xalqaro aeroport bor. Iqlimi kontinental. Yanv.ning oʻrtacha t-rasi G, iyulniki 28°, yiliga 625—630 mm yogʻin yogʻadi. Mayd. 125 km2. Aholisi 512,5 ming kishi (1997). D.da 4 ta shahar tumani bor.
Dushanbe [[Hisor vodiysi]]da, [[Varzob]] daryosining dengiz sathidan 750—930 metr balandlikdagi keng [[terrasa]]larida joylashgan. Dushanbeni Varzob daryosi shimoldan janubga, [[Kofarnihon]] daryosi sharqdan gʻarbga kesib oʻtgan. Dushanbening [[iqlim]]i kontinental. Yanvarning oʻrtacha hararoti −0,6-9 °C, iyulniki 19.4-35.6 °C. Dushanbeda yiliga 625—630 mm yogʻin yogʻadi.
 
== Demografiyasi ==
D.— Tojikistonning yirik sanoat markazi, respublika sanoat i.ch.ning kariyb 1/3 qismi joylashgan. Mashinasozlik va metallsozlik sanoati, toʻqimachilik mashinasozligi, q.x. mashinasozligi, savdo mashinasozligi, roʻzgʻor sovitkichlari, armaturalar, "Tojikkabel", yoʻl qurish mashinalari remonti z-dlari mavjud. Qurilish materiallari (sement, yogʻochsozlik korxonalari, uysozlik k-ti, temir-beton konstruksiyalar z-di) ishlab chiqariladi. Shahar sanoatida yengil (tikuvchilik, koʻn poyabzal, ip gazlama, trikotaj, shoyi f-kalari) va oziq-ovqat, (sut k-ti, qandolatchilik, tamaki f-kalari, vino, pivo, non, yogʻ-moy z-dlari) sanoati korxonalari ham salmoqli oʻrin tutadi. D.ni Dushanba-Vaxsh energetika sistemasi (shahar issiklik elektr markazi, Norak, Perepadnaya, Markaziy, Bosh GESlar va Varzobdagi GESlar) elektr energiya bilan taʼ-minlab turadi. Shahar ichida avtobus va trolleybus qatnaydi.
Dushanbening aholisi 1926-yil 5,600 kishi boʻlgan.<ref>[[OʻzME]]. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil</ref> 1997-yil aholi soni 512,500 boʻlgan. 2008-yilga kelib aholi soni 679,400 kishiga yetgan.
 
== Iqtisodi ==
D. dastlab Varzob daryosining boʻyidagi uchta kichik yondosh qishloq — Sariosiyo, Shohmansur va Dushanba oʻrnida paydo boʻlgan, bulardan eng yirigi Dushanba qishlogʻi edi. Shahar hududidan yunon-baqtriya davri (mil.av. 2-a.)ga oid arxeologik yodgorliklar topilgan. Qoʻlyozmalarda Dushanba qishlogʻi 17-a. boshidan tilga olingan. 1924 y.dan To-jikiston Muxtor respublikasi poytaxti (1925 y.dan shahar). 1926 y. D. aholisi 5,6 ming kishi boʻlgan. Keyingi yillarda D.da koʻplab chiroyli maʼmuriy, oʻquv, madaniy va maishiy bi-nolar (Hukumat uyi, Majlisi Oliy, S. Ayniy nomidagi opera va balet teatri, Firdavsiy nomidagi respublika millim kutubxonasi, "Tojikkon-sert", Borbad nomidagi kinokonsert zali, "Dushanba", "Tojikiston" meh-monxonalari, Tojikiston davlat millii un-ti, aerovokzal, "Rohat", "Saodat" choyxonalari, "Sadbarg" maishiy xizmat uyi, Kasaba uyushmalari Sa-royi, yozuvchilar uyi) va koʻp kavatli turar joy binolari qurilgan. Vaxdat, Gʻalaba, Vokzal oddi maydonlari, Ayniy nomidagi bogʻ bor. Tojik mumtoz adabiyoti ayeoschisi Abu Abdullo Rudakiyga, Abu Ali ibn Sino va Sadriddin Ayniyga haykal oʻrnatilgan, Ayniy va Mirzo Tursunzodaga makbara barpo qilingan. Botanika bogʻi, mineralogiya muzeyi va b. bor.
D.Dushanbe — Tojikistonning yirik [[sanoat]] markazi, shaharda respublika sanoat i.ch.ningishlab chiqarishining kariybqariyb 1/3 qismi joylashgan. [[Mashinasozlik]] va [[metallsozlik]] sanoati, [[toʻqimachilik]] mashinasozligi, q.x.[[qishloq xoʻjaligi]] mashinasozligi, savdo mashinasozligi, roʻzgʻor sovitkichlari, armaturalar[[armatura]]lar, "Tojikkabel"„Tojikkabel“, yoʻl qurish mashinalari remonti z-dlarizavodlari mavjud. Qurilish materiallari ([[sement]], yogʻochsozlik korxonalari, uysozlik k-ti, [[temir]]-[[beton]] konstruksiyalar z-dizavodi) ishlab chiqariladi. Shahar sanoatida yengil ([[tikuvchilik]], koʻn poyabzal, ip -gazlama, [[trikotaj]], [[shoyi]] f-kalarifabrikalari) va [[oziq-ovqat]], (sut k-tikombinati, qandolatchilik, [[tamaki]] f-kalarifabrikalari, [[vino]], [[pivo]], [[non]], [[yogʻ]]-[[moy]] z-dlarizavodlari) sanoati korxonalari ham salmoqli oʻrin tutadi. D.niDushanbeni Dushanba-Vaxsh energetika sistemasi (shahar issiklikissiqlik elektr markazi, Norak, Perepadnaya, Markaziy, Bosh GESlar va Varzobdagi GESlar) [[elektr energiyaenergiyasi]] bilan taʼ-minlabtaʼminlab turadi. Shahar ichida avtobus va trolleybus qatnaydi.
 
== Transporti ==
D. 20-a. oʻrtalaridan yirik ilmiy va madaniy markazga aylandi. D.da Tojikiston Respublikasi FA va ilmiy tadqiqot in-tlari ishlab turibdi. 15 oliy oʻquv yurtida qariyb 50 ming tolib, oʻrta maxsus oʻquv yurtlarida 6 mingga yaqin oʻquvchi, hunar-texnika bilim yurtlari, litsey va kollejda 6 mingdan ziyod oʻquvchi taʼlim olmoqda.
DUshanbe shahri bir necha [[temir yo'l va shosse yoʻllar tugunidir. Dushanbe Xalqaro Aeroporti shaharga xizmat ko'rsatadi. Shahar ichida [[avtobus]] va [[trolleybus]] qatnaydi.
 
== Taʼlimi ==
D.da 7 teatr (S. Ayniy nomli Akademik opera va balet teatri, A. Lohutiy nomli Tojikiston akademik drama teatri va b.), filarmoniya, sirk, 8 kinoteatr, "Tojikfilm" kinostudiyam, Firdavsiy nomli Milliy kutubxona, FA ning Markaziy ilmiy kutubxonasi, A. Lohutiy nomli shaqar Markaziy kutubxonasi, qariyb 180 jamoat kutubxonasi, 7 muzey, Xalq xoʻjaligi yutuqlari koʻrgazmasi, radio, telemarkaz, respublika telegraf agentligi va b. bor. D.da poligrafiya k-ti, "Irfon", "Adib", "Maorif", "Donish", "Sharqi ozod" nashriyotlari, Tojikiston en-siklopediyasi Bosh ilmiy tahririyati mavjud. 30 ga yaqin nomda tojik, oʻzbek, rus, ingliz va b. tillarda gazeta, 13 nomda jurnal nashr etiladi. Shaharda 27 kasalxona, 60 vrachlik ambulatoriya-poliklinika muassasasi (shu jumladan 10 ta maxsus dispanser), 8 sanitariya-epidemiologiya st-yasi, 5 stadion, sport sa-royi, 7 suzish havzasi mavjud. D. at-rofidagi (Hisor togʻlarining jan. yon bagʻirlarida) manzarali tog daralarida dam olish uylari va sanatoriylar bor.
D.Dushanbe 20-a.asr oʻrtalaridan yirik ilmiy va madaniy markazga aylandi. D.daShaharda Tojikiston Respublikasi FAfanlar akamdeiyasi va ilmiy tadqiqot in-tlariinstitutlari ishlab turibdi. 15Dushanbeda oʻndan oshiq oliy oʻquv yurtidayurti, qariybbir 50 ming tolib,qancha oʻrta maxsus oʻquv yurtlarida 6 mingga yaqin oʻquvchiyurtlari, hunar-texnika bilim yurtlari, litsey va kollejda 6 mingdan ziyod oʻquvchi taʼlimkollejlar olmoqdamavjud.
 
== AdabiyotMadaniyati ==
D. dastlab Varzob daryosining boʻyidagi uchta kichik yondosh qishloq — Sariosiyo, Shohmansur va Dushanba oʻrnida paydo boʻlgan, bulardan eng yirigi Dushanba qishlogʻi edi. Shahar hududidan yunon-baqtriya davri (mil.av. 2-a.)ga oid arxeologik yodgorliklar topilgan. Qoʻlyozmalarda Dushanba qishlogʻi 17-a. boshidan tilga olingan. 1924 y.dan To-jikiston Muxtor respublikasi poytaxti (1925 y.dan shahar). 1926 y. D. aholisi 5,6 ming kishi boʻlgan. Keyingi yillarda D.daDushanbeda koʻplab chiroyli maʼmuriy, oʻquv, madaniy va maishiy bi-nolarbinolar (Hukumat uyi, Majlisi Oliy, S.Sadriddin Ayniy nomidagi opera va balet teatri, Firdavsiy nomidagi respublika millim kutubxonasi, "Tojikkon„Tojikkon-sert"sert“, Borbad nomidagi kinokonsert zali, "Dushanba"„Dushanba“, "Tojikiston"„Tojikiston“ meh-monxonalari, Tojikiston davlat milliimilliy un-tiuniversiteti, aerovokzal, "Rohat"„Rohat“, "Saodat"„Saodat“ choyxonalari, "Sadbarg"„Sadbarg“ maishiy xizmat uyi, Kasaba uyushmalari Sa-royiSaroyi, yozuvchilar uyi) va koʻp kavatliqavatli turar joy binolari qurilgan. Vaxdat, Gʻalaba, Vokzal oddi maydonlari, Ayniy nomidagi bogʻ bor. Tojik mumtoz adabiyoti ayeoschisiaseoschisi [[Abu Abdullo RudakiygaRudakiy]]ga, [[Abu Ali ibn Sino]] va [[Sadriddin AyniygaAyniy]]ga haykal oʻrnatilgan, Ayniy va [[Mirzo TursunzodagaTursunzoda]]ga makbaramaqbara barpo qilingan. BotanikaDushanbeda yana botanika bogʻi, mineralogiya muzeyi va b.boshqalar bor.
* [[OʻzME]]. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 
{{stub}} {{no iwiki}} <!-- Bot tomonidan yaratildi -->
D.daDushanbeda 7yetti teatr (S.Sadriddin Ayniy nomli Akademik opera va balet teatri, A. Lohutiy nomli Tojikiston akademik drama teatri va b.boshqalar), [[filarmoniya]], [[sirk]], 8bir necha kinoteatr, "Tojikfilm"„Tojikfilm“ kinostudiyamkinostudiyasi, Firdavsiy nomli Milliy kutubxona, FAfanlar ningakdemiyasining Markaziy ilmiy kutubxonasi, A. Lohutiy nomli shaqar Markaziy kutubxonasi, qariyb 180 jamoat kutubxonasi, 7 muzey, Xalq xoʻjaligi yutuqlari koʻrgazmasi, radio, telemarkaz, respublika telegraf agentligi va b.boshqalar bor. D.daDushanbeda poligrafiya k-tikombinati, "Irfon"„Irfon“, "Adib"„Adib“, "Maorif"„Maorif“, "Donish"„Donish“, "Sharqi„Sharqi ozod"ozod“ nashriyotlari, Tojikiston en-siklopediyasiensiklopediyasi Bosh ilmiy tahririyati mavjud. 30 gaOʻttizga yaqin nomda [[tojik tili|tojik]], [[oʻzbek tili|oʻzbek]], [[rus tili|rus]], [[ingliz tili|ingliz]] va b.boshqa tillarda gazeta, 13oʻndan oshiq nomda jurnal nashr etiladi. Shaharda 27 [[kasalxona]], 60 vrachlik ambulatoriya-poliklinika muassasasi (shu jumladan 10 ta maxsus dispanser), 8 sanitariya-epidemiologiya st-yasistansiyasi, 5 [[stadion]], sport sa-royisaroyi, 7 suzish havzasi mavjud. D.Dushanbe at-rofidagiatrofidagi (Hisor togʻlarining jan.janubiy yon bagʻirlarida) manzarali togtogʻ daralarida dam olish uylari va sanatoriylar bor.
 
== Manbalar ==
{{Reflist}}
 
== Havolalar ==
 
{{Link GA|uk}}
 
{{OʻzME}}