Mongoliya — versiyalar orasidagi farq

OʻzMEda Mongoliya, mongollar, mongol tili
Teglar: Mobil tahrirlash Mobil dastur orqali tahrirlash
(OʻzMEda Mongoliya, mongollar, mongol tili)
{{Ambox|text=Ushbu maqolaning nomi Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasida (2000-y.) '''Mongoliya''' deb belgilangan. Uning nomini oʻzgartirish lozim deb hisoblasangiz [[Munozara:Mongoliya|munozara]] sahifasida murojaat qoldiring.}}
{{Maʼnolari|MoʻgʻulistonMongoliya (maʼnolari)}}
{{Mongolia_info}}
{{Mongoliya maʼlumotlari}}
 
'''MoʻgʻulistonMongoliya''' (Mongol Uls) -yoki '''Moʻgʻuliston''' — Markaziy Osiyoda joylashgan mamlakat. Mayd. 1565 ming km2. Aholisi 2, 893 ming kishi (2013). Poytaxti — Ulan-Bator sh. Maʼmuriy jihatdan 18 aymoq (viloyat)ga, aymoklar somon (tuman)larga boʻlinadi. Ulan-Bator, Darxan va Er-denet sh.lari mustakil maʼmuriy birlik boʻlib, bevosita markaziy hokimiyat organlariga boʻysunadi.
<!-- Bot tomonidan qoʻshilgan matn boshi -->
'''Moʻgʻuliston''' (Mongol Uls) - Markaziy Osiyoda joylashgan mamlakat. Mayd. 1565 ming km2. Aholisi 2, 893 ming kishi (2013). Poytaxti — Ulan-Bator sh. Maʼmuriy jihatdan 18 aymoq (viloyat)ga, aymoklar somon (tuman)larga boʻlinadi. Ulan-Bator, Darxan va Er-denet sh.lari mustakil maʼmuriy birlik boʻlib, bevosita markaziy hokimiyat organlariga boʻysunadi.
 
== Davlat tuzumi ==
ning 2-yarmida Eron, Zakavkazye va Oʻrta Osiyo moʻgʻullar zulmidan ozod boʻldi. 14-a.ning oxirgi choragida Moʻgʻullar davlati batamom barham topdi. 15-a.
 
da Esonxon (1440— 551440—55 y.larda xonlik qilgan) va Dayanxon (1479—1543 y.larda xonlik qilgan) kabi hukmdorlar birlashgan Moʻgʻul davlatini tiklashga harakat qildilar. Dayanxonning oʻlimidan keyin mamlakat Jan. Moʻgʻuliston va Shim. Moʻgʻulistonga boʻlinib ketdi. Shim. Moʻgʻuliston ham oʻz navbatida Gʻarbiy va Sharqiy qismlarga ajraldi. 16-a.da M. ning uchala qismida jami 200 xonlik boʻlgan. 16-a. oxiriga kelib M.da budda dinining lamaizm yoʻnalishi yoyildi va 17-a. boshida davlat diniga aylandi. 1616 y.da Shim.-Sharqiy Xitoy hududida vujudga kelgan Manjurlar davlati 1634 y. Jan. Moʻgʻulistonni bosib oldi va uni Ichki Mongoliya deb atadi. 1688 y.da Sharqiy Moʻgʻuliston manjurlar asos solgan Sin sulolasi (1644— 1911) hokimiyatini tan oldi. Shundan keyin Sharqiy Moʻgʻuliston (hozirgi M. xududi) Tashqi Mongoliya deb atala boshladi.
 
M.da yagona mustaqil davlat — Oyrot xonligi ham 1758 y.da manjurlar tomonidan tugatildi va uning yarim milliondan ortiq aholisi qirib tashlandi. Oʻz hukmronligini abadiylashtirish maqsadida Sin sulolasi M.ni tashqi dunyodan ajratish choralarini koʻrdi. 20-a. boshlarida M. Osiyoningeng qoloq mamlakatlaridan biri edi. M.da 19a. oxirida boshlangan milliy ozodlik harakati 20-a. boshlarida yanada kuchaydi. 1911 y. aratlarning yirik qoʻzgʻoloni boʻlib oʻtdi. 1911 y. noyabrda Urga (hoz. Ulan-Bator)da Sin sulolasi hokimiyati agʻdarilib, mustaqil M. davlati tuzilganligi eʼlon qilindi. Mamlakatdagi lama ibodatxonasining oliy ruhoniysi — Boʻgʻdixon tuzgan hukumat M. suverenitetining davlatlar tomonidan tan olinishi uchun 3 y. dan ortiqroq harakat qildi. 1915 y.da Rossiyaning Kyaxta sh.da chor Rossiyasi, Xitoy va M. vakillarining uch tomonlama konferensiyasi boʻldi, uning qarorlariga muvofiq, M.ning maqomi Xitoy suvereniteti ostidagi va Rossiya homiyligidagi keng muxtoriyat bilan cheklandi. 1919 y.da Xitoy M.ga qoʻshin kiritdi va uning hukmron yuqori tabaqasini muxtoriyat maqomidan voz kechishga majbur qildi. Ammo mongol xalqi mustaqillik uchun kurashni davom ettirdi.
1935 y. Ulan-Batorda " Mongolkino" studiyasi tashkil qilingach, kino sanʼati rivoj topdi. 1936 y.dan hujjatli filmlar chiqarila boshladi. "Norjmaning yoʻli" birinchi badiiy filmi 1938 y.da suratga olinds. "Boʻri galasi" (1939), "Birinchi saboq" (1940), "Ikki chorvador" (1955), "Yoʻlimizdagi toʻgʻanoqlar" (1956), "Qalb amri" (1966), "Toshqin" (1966) kabi filmlar mongol xalqining hayotini tasvirladi. Keyingi yillarda "Kuyov", "Visol", "Motor shovqini", "Dovon ketidan dovon" filmlari yaratildi. Yiliga bir necha badiiy film, 30 ga yaqin qisqa metrajli hujjatli film ishlab chiqariladi.
 
== Oʻzbekiston — MoʻgʻulistonMongoliya munosabatlari ==
1977 y.dan 1994 y.gacha Toshkentda M.ning Bosh konsulxonasi ishladi, M.ning moliyaviy ahvoli yomonlashuvi munosabati bilan Bosh konsulxona yopib qoʻyildi. Xoz. paytda ikkala mamlakat oʻrtasidagi diplomatiya munosabatlari M.ning Qozogʻiston Respublikasidagi elchixonasi orqali amalga oshirilmoqda. 1996 y. 11— 13 fevral kunlari M. delegatsiyasi OʻzR ga tashrif buyurdi, Oʻzbekiston va M. tashki ishlar vazirliklari oʻrtasida hamkorlik va maslahatlashuvlar haqida bayonnoma imzolandi. OʻzR bilan M. oʻrtasida ozroq hajmda boʻlsada, savdosotiq yoʻlga qoʻyilgan. 1998 y.da ikki mamlakat oʻrtasidagi tovar aylanmasi 1,8 mln. AQSH dollarini tashkil qildi. 1999— 2002 y.larda ham tovar ayirboshlash davom etdi.<ref>[[OʻzME]]. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil</ref>
<!-- Bot tomonidan qoʻshilgan matn oxiri -->
 
'''Moʻgʻuliston''' (Mongoliya) poytaxti — [[Ulan-Bator]] shahri. [[BMT]] aʼzosi. Rossiya va Xitoy oraligìdagi davlat.
{{stub}}
 
== Manbalar ==
{{manbalar}}
 
 
{{Osiyo mamlakatlari}}
{{OʻzME}}
 
[[Turkum:MoʻgʻulistonMongoliya| *]]
[[Turkum:Osiyo]]
[[Turkum:Davlatlar]]