Ulugʻbek rasadxonasi — versiyalar orasidagi farq

[[file:Observatie Ulugbek Museum.JPG|thumb|]]
'''Ulugʻbek rasadxonasi''' - Samarqanddagi[[Samarqand]]dagi [[XV asr|15-a.]] meʼmorligining[[meʼmorlik|meʼmorligi]]ning nodir namunalaridan biri, qoʻxna astronomik kuzatuv muassasasi. [[Mirzo Ulugʻbek|Ulugʻbek]] farmoyishi[[farmoyish]]i bilan [[1428]][[1429|29]] y.da Koʻxak ([[Choʻponota maqbarasi|Choʻponota]]) tepaligida ulkan [[silindr]] shaklida bunyod etilgan; ayrim qoʻlyozmalar[[qoʻlyozma]]lar ("[[Boburnoma]]")ga koʻra, [[balandlik|bal.]] 30,4 m dan iborat 3 qavatli qilib [[qurilish|qurilgan]]. Unda oʻndan ortiq turli astronomik qurilma va asboblar[[asbob]]lar bulgan. Ulardan eng asosiysi radiusi 40,2 m li qoʻshaloq yoydan[[yoy]]dan iborat [[kvadrant]] (yoki sekstantga[[sekstant]]ga yaqin) qurilma hisoblanadi. Kvadrantning [[janub|jan.]] qismi yer ostida, qolgan qismi [[shimol|shim.]] tomonda yer sathidan 30 m cha balandda joylashgan. Asbob aylanasida[[aylana]]sida bir gradus yoy 701,85 mm va bir minut yoy 11,53 mm ga toʻgʻri keladi. [[Rasadxona]] [[oʻrta asrlardaasr]]larda asbob uskunasi jihatdan ham beqiyos boʻlgan. Asbob astronomiyaning asosiy doimiyliklari — ekvator va ekliptika orasidagi burchakni oʻlchash, yillik [[pretsessiya]] doimiysini, [[tropik yil]] davomiyligini va b. fundamental astronomik doimiyliklarni aniqlashga imkon bergan. Rasadxonada kichik oʻlchamli[[oʻlcham]]li asboblar: [[armillyar sfera]], 2, 4 va 7 halqadan[[halqa]]dan iborat oʻlchov asboblari, triangula, [[quyosh soati|quyosh]] hamda yulduz soatlari[[soat (asbob)|soat]]lari, [[astrolyabiya|asturlob]] va b. boʻlgan. Bu ilmiy uskunalar yordamida [[Quyosh]], [[Oy (tabiiy yoʻldosh)|Oy]], sayyoralar[[sayyora]]lar va alohida yulduzlar[[yulduz]]lar kuzatilgan. Mirzo Ulugʻbekning eng yirik astronomik asari[[asar]]i "[[Ziji Koʻragoniy]]" rasadxonada yaratilgan. Uning qurilishi va keyingi ilmiy faoliyati[[faoliyat]]i Ulugʻbek taklifi[[taklif]]i bilan yigʻilgan qator mashhur olimlar[[olim]]lar Gʻiyesiddin [[Koshiy]], [[Qozizoda Rumiy]], [[Ali Qushchi|Ali Kushchi]] va b. nomi[[nom]]i bilan bogʻliq.
 
U.r.ning arxeologik qoldiqlari[[qoldiq]]lari 1908 y. [[Vasiliy Vyatkin|V.L. Vyatkin]] rahbarligida olib borilgan [[arxeologik qazish|qazilma ishlari]] natijasida topilgan. Xususan, bu yerda diametri 48 m keladigan, qalinligi bir [[gʻisht]] boʻlgan [[aylanma]] [[devor]] borligi va uning markazida qoʻshaloq yoydan iborat ulkan bosh qurilmaning qoldiq qismlari aniqlangan. Uning katta zallari[[zal]]lari, turli kattakichik xonalari boʻlgan. Bobirning[[Bobir]]ning yozishicha, U.r.ning sirti[[sirt]]i [[koshin]] va sirli parchinlar bilan bezatilgan. Rasadxona ichiga oʻrnatilgan juda katta asbob yordamida Quyosh, Oy, sayyora va yulduzlar katta aniqlik bilan oʻrganilgan. Rasadxonada [[kutubxona]] ham boʻlgan. Ichki devorda [[osmon]] tasviri[[tasvir]]i, [[yulduz xaritalari|yulduzlar xaritasi]], [[togʻlar|togʻ]], [[dengiz]], mamlakatlar[[mamlakat]]lar belgilangan [[Yer]] shari tasviri ishlangan. Keyinchalik u qarovsiz qolib, [[XVI asr|16-a.]]da vayron qilingan. Hozir U.r.dagi katta asbob — kvadratning yer ostida saqlangan qismi balandligi bilan 11 m keladi. 1964 y. U.r. yonida Ulugʻbek muzeyi ochilgan. U.r.ning asl koʻrinishi, ichki tuzilishi, bosh qurilmasi haqida Oʻzbekiston va chet el olimlari tomonidan [[ilmiy tadqiqot|tadqiqot]] ishlari olib borilmoqsa.
 
<gallery>
{{OʻzME}} <!-- Bot tomonidan yaratildi -->
{{Samarqanddagi diqqatga sazovor joylar}}
 
[[Turkum:Astronomik rasadxonalar]]
[[Turkum:Samarqand]]
6 567

ta tahrir