Stronsiy: Versiyalar orasidagi farq

37 bayt qoʻshildi ,  6 yil oldin
k
qisqartmalarni toʻliqlash, replaced: t-ra → temperatura (5), y.da → yilda (2) using AWB
k (clean up, replaced: m3 → m³ (2) using AWB)
k (qisqartmalarni toʻliqlash, replaced: t-ra → temperatura (5), y.da → yilda (2) using AWB)
 
<!-- Bot tomonidan qoʻshilgan matn boshi -->
'''Stronsiy''' (lot. Strontium), Sr -Mendeleyev davriy sistemasining II guruhiga mansub kimyoviy element. Ishkorsher metallar guruhiga kiradi. Tartib rakami 38, at. m. 87,62. Tabiiy S. 4 ta barqaror izotopdan iborat: 84Sr (0,55%), 86Sr (9,87%), S7Sr (7,02%) va 88Sr (82,56%). S.ning massa sonlari 80 dan 97 gacha boʻlgan bir necha sunʼiy radioaktiv izotoplari, jumladan, uranning parchalanishi natijasida hosil boʻladigan eng uzok, vaqt mavjud boʻluvchi mahsulotlardan 90Sr (T1/2q27,7 y.) ham olingan. S.ni 1790 y.dayilda ingliz mineralogi Krouford Shotlandiyaning Stronshian (Strontian) shahri yaqinida topilgan stronsianit minerali tarkibida kashf qilgan. Metall xrldagi S.ni amalgama koʻrinishida 1908 y.dayilda ingliz kimyogari G.Devi elektroliz yoʻli bilan gidroksiddan ajratib olgan. S. Yer poʻstining massa jiqatdan 4102% ini tashkil qiladi. Uning 30 ga yaqin minerali maʼlum. Ulardan selestin SrSO4 va stronsianit SrCO3 sanoat ahamiyatiga ega.
 
S. kumushdek oq va yumshoq metall. Suyuklanish t-rasitemperaturasi 770°, qaynash t-rasitemperaturasi 1380°, zichligi 2,63 g/sm³. S. atom radiusi 0,215&nbsp;nm; ion radiusi 0,12&nbsp;nm. Kimyoviy faolligi va xossalariga kura, u kalsiy bilan bariy oʻrtasidagi oraliq xolatni egallaydi. S. havoda tez oksidlanadi, suv bilan shiddatli reaksiyaga kirishadi, koʻpgina elementlar bilan bevosita birikadi. Birikmalarida 2 valentli. Metall holdagi S.ni SrCl2 ning suyultirilgan eritmasini elektroliz qilish yoʻli bilan olish mumkin. Sanoatda S. selestin va stronsianit konsentratlarini avval boyitish, yuqori trada (900—950°) kumir ishtirokida qaytarish, hosil boʻlgan SrS ni gidrolizlash, SO2 yoki HNO3 taʼsir ettirib, SrCO3 yoki Sr(NO3)2 ga aylantirish va soʻngra ularni termik parchalash yoʻli bilan olinadi. S. mikroorganizmlar, oʻsimlik va tirik organizmlarning tarkibiy qismidir. Dengiz radiolyariysi (akantariysi) skeleti S. sulfatselestindan iborat. Dengiz suvoʻtining 100 g quruq moddasi tarkibida 26–140&nbsp;mg , quruqlikdagi oʻsimlikda 2,6&nbsp;mg , dengiz hayvonlarida 2–50&nbsp;mg , qurukGʻshkdagi hayvonlarda 1,4&nbsp;mg , bakteriyalarda 0,27–30&nbsp;mg S. boʻladi. Suyak toʻqimalarida S. kalsiy bilan birga toʻplanib uning analogi sifatida moddalar almashinuvida ishtirok etadi. Metall holdagi S. mis, bronza va baʼzi krtishmalar tarkibiga koʻshiladi, elektr vakuum texnikasida gazlarni yutuvchi vosita sifatida ishlatiladi. S.ning radioaktiv izotoplaridan 89Sr telegraf kabellaridagi shikastlarni aniklashda, ‘”Sr esa elektr batareyalarida manba sifatida ishlatiladi. S. birikmalari zaharli emas, odam organizmiga tushganda ular kalsiy birikmalariga oʻxshash taʼsir etadi, ammo yadro sinovlari paytida atmosferada yigʻiladigan 90Sr izotopi insoniyat uchun uta xavflidir. S. bilan ishlaganda ishqoriy va ishqoriyer metallarga oid qoʻllanma va qoidalarga rioya qilish lozim.
 
Stronsiy birikmalari. S. xona t-rasidatemperaturasida kislorod bilan birikib oksid, yuqori bosim ostida esa peroksid qosil qiladi. S. oksid, SrO — rangsiz kristallar. Suyuklanish t-rasitemperaturasi 2430°, zichligy 4,7 g/sm1. Ohakka oʻxshash; suv bilan birikkanda koʻp miqdorda issiqlik ajratib chikarib S. Gidroksidga aylanadi. S. karbonatni 1100°da termik parchalash yoʻli bilan olinadi.
 
S. gidroksid, Sr(OH)2 — rangsiz kristallar. Suyuqlanish t-rasitemperaturasi 375°, zichligi 3,625 g/sm³. Suvda kalsiy gidroksidga nisbatan yaxshi eriydi. Kuchli asosli xossaga ega, suv bilan oktagidrat Sr(OH)28H2O hosil qiladi, suvli eritmasi SO2 ni yutib SrCO3 beradi. Oktagidrat quruq havoda monogidratga, 100° da suvsiz gidroksidga, 400° dan yuqorida SrO ga aylanadi. S. gidroksid kand ishlab chiqarish.da patokada krlgan qandni ajratib olishda ishlatiladi. Bunda patokaga Sr(OH)2 qoʻshilganda, Cl2H22OnSrO5H2O tarkibli qiyin eriydigan modda hosil boʻladi. Bu moddaga SO, taʼsir ettirilsa, SrO S. karbonatga aylanib choʻkmaga tushadi, qand esa eritmada qoladi.
 
== Adabiyot ==
197 605

ta tahrir