Qarshi — versiyalar orasidagi farq

k
vekifikatsiya, imlo, replaced: g`u → gʻu (13), e'li → eʼli (12), o`g → oʻg (76) using AWB
k (→‎top: imlo, replaced: Shaxar → Shahar using AWB)
k (vekifikatsiya, imlo, replaced: g`u → gʻu (13), e'li → eʼli (12), o`g → oʻg (76) using AWB)
<!-- Bot tomonidan qoʻshilgan matn oxiri -->
 
'''Qarshi''' (Қарши; Mo`g`ulchaMoʻgʻulcha: ''Харш'', {{lang-ar|نسف}}&nbsp;- ''Nasaf''; {{lang-ar|نخشب}}&nbsp;- ''Naxshab'', ''Behbudiy'') [[O`zbekiston]] janubidagi shahar va [[Qashqadaryo viloyati|viloyat]] markazi. Joylashuvi: 38° 51' 48N 65° 47' 52E. 27 asrdan ko`proqkoʻproq tarixga ega bu shahar hozirda O`zbekistonningOʻzbekistonning neft va gaz sanoati markazidir. Shaharda temir yo`liyoʻli vokzali,<ref>http://uza.uz/uz/business/1870/</ref> aeroport mavjud. Futbol klubi - [[Nasaf (futbol klubi)|"Nasaf"]]
 
== Qarshi shevasi ==
Shahar aholisi o`zigaoʻziga xos shevada gaplashadi. Eng sezilarli belgilaridan biri ''"chi"'' qo`shimchasiniqoʻshimchasini qo`shishdirqoʻshishdir. Masalan, adabiy tildagi ''kelardi'' Qarshi shevasida ''kelaychiydi'' yoki ''kelaychidi'' tarzida ishlatiladi.
 
* Hozirgi zamon davom fe'lifeʼli ''-opti'' yoki ''-yopti'' shaklida yasaladi: ''ketopti'', ''o`qiyopti'', ''kelopti''
* "qayerga", "qayoqqa" - ''"qerga"'', ''"qaqqa"'';
* "boramiz", "kelamiz" - ''"borouza"'', ''"kelouza"''
* so`zningsoʻzning oxiridagi ''-k'' tovushi ''"-y"''ga aylanadi: eshik - ''eshiy'', teshik - ''teshiy'', etik - ''etiy''
* ''-lar'' qo`shimchasidanqoʻshimchasidan oxirgi ''-r'' harfi tushib qoladi: ''ula'' (ular), ''kelila'' (kelinglar) va hk.
* ''-siz'' 2-shaxs ko`plikkoʻplik qo`shimchasidanqoʻshimchasidan ham ''-z'' tushib qoladi: ''qilopsila'' (qilayapsizlar), ''ketopsilami'' (ketayapsizlarmi). Bu o`zoʻz navbatida ba'zibaʼzi tushunmovchilikka olib keladi. ''Sila nima qilopsila?'' (Sizlar nima qilayapsizlar?) jumlasi agar o`zidanoʻzidan kattalarga nisbatan aytilganda, xuddi "sen"lagandek tuyuladi, aslida unday bo`lmasaboʻlmasa ham.
* Fors-tojikcha ba'zibaʼzi so`zlarnisoʻzlarni qo`llashadiqoʻllashadi: paypoq - ''jilop'', ushoq - ''norizgi'' (''нон резги'' so`zidansoʻzidan), qalpoq - ''kallapo`sh'' va hk.
 
== Tarixi ==
 
==== Ilk tarixi (er.av. VIII-IV asrlar) ====
Qarshi shahrining tarixi eramizdan avvalgi VIII-VII asrlarga borib taqaladi. [[Yerqo`rg`on]]da olib borilgan arxeologik qazishmalar natijasida, ayni shu davrda Qarshi shahar sifatida shakllanganligi va qalin devor bilan o`ralganligioʻralganligi ma'lummaʼlum bo`ldiboʻldi. Yirik savdo yo`llarigayoʻllariga yaqin joylashgan bu shahar [[So`g`diyona]]ning yirik shaharlaridan biriga aylandi.
 
Qarshi 545-539 yillarda Kir II sharqiy Eron viloyatlari va [[Markaziy Osiyo]]dagi [[Xorazm]], [[So`g`diyona]], [[Marg`iyona]] viloyatlari va sak qabilalarini o`zigaoʻziga bo`ysindirdiboʻysindirdi. Naxshab ham So`g`diyonaningSoʻgʻdiyonaning bir qismi sifatida [[Ahamoniylar]] hukmdorligi ostiga o`tdioʻtdi.
 
==== Ellin madaniyati davri (er.av. IV-II asrlar) ====
Naxshab eramizdan avvalgi IV asrda makedoniyalik [[Iskandar]] tomonidan ishg`olishgʻol qilindi. Iskandar, [[salavkiylar]] va [[Yunon-Baqtriya]] davrida bu yerda [[ellin]] madaniyati keng tarqaldi.
 
'''Naxshab''' so`zisoʻzi ilk bor hozirgi [[Afg`oniston]] hududidan topilgan, er.av. 328 yilda bitilgan, oromiy tilidagi hujjatda tilga olingan. Unda Xulma Bagavand hokimining Niksap (Naxshab) va Kish (Kesh, [[Shahrisabz]]) himoya devorlarini tuzatish uchun o`zoʻz askarlarini jo`natganligijoʻnatganligi xabar qilingan.
Naxshab eramizdan avvalgi IV asrda makedoniyalik [[Iskandar]] tomonidan ishg`ol qilindi. Iskandar, [[salavkiylar]] va [[Yunon-Baqtriya]] davrida bu yerda [[ellin]] madaniyati keng tarqaldi.
 
'''Naxshab''' so`zi ilk bor hozirgi [[Afg`oniston]] hududidan topilgan, er.av. 328 yilda bitilgan, oromiy tilidagi hujjatda tilga olingan. Unda Xulma Bagavand hokimining Niksap (Naxshab) va Kish (Kesh, [[Shahrisabz]]) himoya devorlarini tuzatish uchun o`z askarlarini jo`natganligi xabar qilingan.
 
==== Islomgacha bo`lgan davr (er.av. II - eramizning VII asri) ====
Miloddan avvalgi II asrda Naxshab [[Parfiyona]] davlati tarkibiga kirdi. Bu davrda Naxshab ikki qatlamli devor bilan o`ralganoʻralgan. Ikkinchi himoya devori 150 gektarga yaqin xududni tashqi xavfdan saqlab turgan. Yerqo`rg`onYerqoʻrgʻon tashqi devori asosi 8 metr qalinlikda bo`libboʻlib, har 60 metrda yarim doirali minoralar bo`lganboʻlgan. Devorning tepa qismida devor ichi koridori, o`qoʻq-yoychilar xonalari mavjud bo`lganboʻlgan.
 
[[Xionitlar]] va [[eftalitlar]] davrida Naxshab gullab yashnadi, So`g`dSoʻgʻd vohasining savdo, hunarmandchilik markazlaridan biriga aylandi.
Miloddan avvalgi II asrda Naxshab [[Parfiyona]] davlati tarkibiga kirdi. Bu davrda Naxshab ikki qatlamli devor bilan o`ralgan. Ikkinchi himoya devori 150 gektarga yaqin xududni tashqi xavfdan saqlab turgan. Yerqo`rg`on tashqi devori asosi 8 metr qalinlikda bo`lib, har 60 metrda yarim doirali minoralar bo`lgan. Devorning tepa qismida devor ichi koridori, o`q-yoychilar xonalari mavjud bo`lgan.
 
V asrda shaharda dahshatli yong`inyongʻin yuz berdi. Butun shahar yonig kul bo`ldiboʻldi. Undan keyin Naxshab tiklangan bo`lsaboʻlsa-da, turk hoqonlari va sosoniylar xujumlari natijasida xarobaga aylandi. Faqat VI asr oxiri VII asr boshlaridagina tashlandiq shahar xarobalari ustida kulollar maxallasi bunyod etildi va asta-sekin shahar o`zinioʻzini tiklay boshladi.
[[Xionitlar]] va [[eftalitlar]] davrida Naxshab gullab yashnadi, So`g`d vohasining savdo, hunarmandchilik markazlaridan biriga aylandi.
 
V asrda shaharda dahshatli yong`in yuz berdi. Butun shahar yonig kul bo`ldi. Undan keyin Naxshab tiklangan bo`lsa-da, turk hoqonlari va sosoniylar xujumlari natijasida xarobaga aylandi. Faqat VI asr oxiri VII asr boshlaridagina tashlandiq shahar xarobalari ustida kulollar maxallasi bunyod etildi va asta-sekin shahar o`zini tiklay boshladi.
 
==== Islom fathidan keyingi Naxshab ====
VIII asrning boshida [[Mavarounnahr]]ning boshqa shaharlari kabi Naxshab ham fath etildi. Shahar esa endi Nasaf deb atala boshladi. Shaharda ilk masjid qurildi. [[Istaxri]], [[Ibn Xavqal]] va [[Muqaddasiy]] kabi musulmon jo`g`rofiyunlariningjoʻgʻrofiyunlarining bergan ma'lumotigamaʼlumotiga ko`rakoʻra, Naxshab qalin devor bilan o'ralganoʻralgan va to`rttoʻrt darvozaga ega bo`lganboʻlgan.
 
Savdo yo`llariningyoʻllarining xavfsizligi, tarixda birinchi chek tizimi yo`lgayoʻlga qo`yilishiqoʻyilishi, [[islom]]dan oldingi savdogarlardan olinadigan soliqlarning bekor qilinishi butun xalifalikda bo`lganiboʻlgani kabi Nasafda ham savdo-sotiq va hunarmandchilikning rivojlanishiga olib keldi.
VIII asrning boshida [[Mavarounnahr]]ning boshqa shaharlari kabi Naxshab ham fath etildi. Shahar esa endi Nasaf deb atala boshladi. Shaharda ilk masjid qurildi. [[Istaxri]], [[Ibn Xavqal]] va [[Muqaddasiy]] kabi musulmon jo`g`rofiyunlarining bergan ma'lumotiga ko`ra, Naxshab qalin devor bilan o'ralgan va to`rt darvozaga ega bo`lgan.
 
Savdo yo`llarining xavfsizligi, tarixda birinchi chek tizimi yo`lga qo`yilishi, [[islom]]dan oldingi savdogarlardan olinadigan soliqlarning bekor qilinishi butun xalifalikda bo`lgani kabi Nasafda ham savdo-sotiq va hunarmandchilikning rivojlanishiga olib keldi.
 
IX asrning boshida Nasaf [[Somoniylar]] tarkibiga kirdi. XI asrda [[qoraxoniylar]] qo`ligaqoʻliga o`tdioʻtdi. [[Mo`g`ul]]lar bosqini arafasida Nasaf Xorazm sultonligi tarkibiga kirar edi.
 
==== Mo`g`ullar davrida Nasaf (XIII-XIV asrlar) ====
XIII asrning 20-yillarida Nasaf [[Chingizxon]] tarafidan vayron etildi. Aholining ko`pchiligikoʻpchiligi qirib yuborildi. Masjid va madrasalar vayron etildi.
 
XIV asrning boshlariga kelib Nasaf o`ziningoʻzining mavqeini birmuncha tiklay boshladi. 1320 yilda [[Chig`atoy]] ulusini qo'lgaqoʻlga kiritgan [[Kebekxon]] Nasafni o`ziningoʻzining poytaxtiga aylantirdi. Nasafga muhabbati baland bo`lganboʻlgan Kebekxon undan biroz quyiroqda saroy qurdirdi va bu saroy el orasida "Qarshi" yani mo`g`ulchamoʻgʻulcha 'saroy' degan nom bilan mashhur bo`ldiboʻldi. Nasaf aholisi sekin-asta Qarshi atrofiga ko`chibkoʻchib o`taoʻta boshladi. Mana shu paytdan boshlab Qarshi Nasafning ikkinchi nomiga aylandi va XIX asrga kelib Nasaf nomini iste'moldanisteʼmoldan chiqardi.
XIII asrning 20-yillarida Nasaf [[Chingizxon]] tarafidan vayron etildi. Aholining ko`pchiligi qirib yuborildi. Masjid va madrasalar vayron etildi.
 
'''Qiziq ma'lumotmaʼlumot:''' Kebekxon pul islohoti o`tkazganoʻtkazgan. Uning chiqargan pullari xalq orasida "kepaki" deb atala boshlangan. Qizig`iQizigʻi shundaki, rus tilidagi "kopeyka" so`zisoʻzi bilan bu so`zsoʻz talaffuz jihatdan juda yaqin. Kebekxon davrida mo`g`ullarningmoʻgʻullarning Rusya ustidagi ta'sirinitaʼsirini hisobga oladigan bo`lsakboʻlsak, "kopeyka"ning "kepaki"dan olingani unchalik ajablanarli emas.
XIV asrning boshlariga kelib Nasaf o`zining mavqeini birmuncha tiklay boshladi. 1320 yilda [[Chig`atoy]] ulusini qo'lga kiritgan [[Kebekxon]] Nasafni o`zining poytaxtiga aylantirdi. Nasafga muhabbati baland bo`lgan Kebekxon undan biroz quyiroqda saroy qurdirdi va bu saroy el orasida "Qarshi" yani mo`g`ulcha 'saroy' degan nom bilan mashhur bo`ldi. Nasaf aholisi sekin-asta Qarshi atrofiga ko`chib o`ta boshladi. Mana shu paytdan boshlab Qarshi Nasafning ikkinchi nomiga aylandi va XIX asrga kelib Nasaf nomini iste'moldan chiqardi.
 
'''Qiziq ma'lumot:''' Kebekxon pul islohoti o`tkazgan. Uning chiqargan pullari xalq orasida "kepaki" deb atala boshlangan. Qizig`i shundaki, rus tilidagi "kopeyka" so`zi bilan bu so`z talaffuz jihatdan juda yaqin. Kebekxon davrida mo`g`ullarning Rusya ustidagi ta'sirini hisobga oladigan bo`lsak, "kopeyka"ning "kepaki"dan olingani unchalik ajablanarli emas.
 
==== Temuriylar davrida Nasaf (XIV-XVI asrlar) ====
 
[[Amir Temur]] strategik ahamiyatga molik bo`lgan Nasafni himoya devori bilan o`ratdi. Ammo, Amir Temurning vatani bo`lgan [[Shahrisabz|Kesh]]ning mavqei ko`tarilishi natijasida Nasaf biroz etibordan qoldi. Shuning uchun [[temuriylar]] davridan biron ko`zga ko`rinarlik yodgorlik qolmagan.
 
==== Shayboniylar, ashtarxoniylar davrida Qarshi (XVI-XVIII asrlar) ====
 
Qarshi [[shayboniylar]] hukmronligi ostiga o`tgandan so`ng tez rivojlana boshladi. Shayboniylar davrida Qashqadaryo daryosi ustiga ko`prik qurildi va bu inshoat hozirgacha saqlanib qolgan. Undan tashqari Ko`kgumbaz jome' masjidi kabi obidalarning ko`pchiligi aynan shayboniylar davrida barpo etilgan.
 
==== Qarshi Buxoro amirligi davrida (XVIII-XX asrlar) ====
 
1785 yilda Amir Shoh Murod o`zini ''amir'' deb e'lon qildi va [[Buxoro]] xonligi amirlikka aylantirildi. Buxoro amirligi davrida Qarshi amirlikning ikkinchi ahamiyatga ega bo`lgan shahriga aylandi. Hatto nufuzi va hajmi jihatdan Samarqandni ham ortda qoldirgan Qarshi, Buxoro amirligi valiahdlarining (yani taxt vorislarining) rasmiy qarorgohi bo`lib qoldi.
 
 
==== Sho`rolar davrida Qarshi ====
 
1919 yilda [[Behbudiy, Mahmudxo`ja|Mahmudxo`ja Behbudiy]] Qarshida qatl etilgandan so`ng, shahar 1926 yildan 1937 yilgacha Behbudiy deb atala boshladi.<ref>http://dic.academic.ru/dic.nsf/enc3p/150150</ref> Ammo, keyinchalik aholi ko`nikkan Qarshi nomi qaytarildi.
 
[[Sho`rolar]] davrida Qarshi asosan qishloq xo`jaligiga asoslangan Qashqadaryo viloyatining markaziga aylandi. Shaharda boshqa shaharlar kabi sho`rolar arxitekturasiga oid binolar qurildi. Bir-biridan uncha farq qilmaydigan, ko`rimsiz ko`p qavatli binolar o`zbek mahallalariga muqobil o`laroq ko`plab qurila boshladi. Bu esa Qarshining qadimiylik ulug`vorlik siyog`ini yo`qotishiga olib keldi. Ba'zi masjid-madrasalar omborxona hatto qiynoqlar qo`llanadigan turmaxonalarga aylantirildi. "Toshturma" degan sovuq nomga ega bo`lganboʻlgan bunday turmalardan biri shaharning 2700 yilligi yubileyiga qadar o`zoʻz vazifasini bajarib keldi.
 
== Osori atiqalari ==
 
==== Ko`kgumbaz masjidi ====
 
XVI asrda shayboniyxonlar davrida insho etilgan bu masjid ko`rkamkoʻrkam, musaffo osmonni eslatuvchi ko`kkoʻk gumbazi sababli shunday atalgan. Ancha qismi asrlar davomida buzilib ketgan bu masjidning faqat peshtoqi va gumbazi saqlanib qolgan.
 
Qarshi shahrining 2700 yillik yubileyi munosabati bilan qayta ta'mirlanditaʼmirlandi. Hozirgacha jome' masjid vazifasini bajarib kelmoqda.
 
==== Qashqadaryo ko`prigi ====
XVI asrga oid bu ko`prikkoʻprik shayboniylar davrida qurilgan bo`libboʻlib, o`zoʻz asrining noyob yodgorliklaridan biri hisoblanadi. Bu ko`prikkoʻprik XX asrning o`rtalarigachaoʻrtalarigacha voha ahliga xizmat qilgan.
 
XVI asrga oid bu ko`prik shayboniylar davrida qurilgan bo`lib, o`z asrining noyob yodgorliklaridan biri hisoblanadi. Bu ko`prik XX asrning o`rtalarigacha voha ahliga xizmat qilgan.
 
==== Abu Ubayd ibn al-Jarroh maqbarasi ====
Xuddi Samarqanddagi [[Qusam ibn Abbos]] qabri singari soxta bo`lganboʻlgan bu maqbara,<ref>http://www.uza.uz/uzb/news/?id1=9525</ref> Amir Temur buyrug`igabuyrugʻiga binoan barpo etilgan. Hozirda, mutaassib va sodda qashqadaryoliklarning sig`inadigansigʻinadigan, [[Abu Ubayd ibn al-Jarroh]]dan madad so`raydigansoʻraydigan, ba'zibaʼzi mullalar uchun mo`maymoʻmay daromad manbai bo`lganboʻlgan makonga aylangan.
 
Xuddi Samarqanddagi [[Qusam ibn Abbos]] qabri singari soxta bo`lgan bu maqbara,<ref>http://www.uza.uz/uzb/news/?id1=9525</ref> Amir Temur buyrug`iga binoan barpo etilgan. Hozirda, mutaassib va sodda qashqadaryoliklarning sig`inadigan, [[Abu Ubayd ibn al-Jarroh]]dan madad so`raydigan, ba'zi mullalar uchun mo`may daromad manbai bo`lgan makonga aylangan.
 
==== Boshqa obidalar ====
Yuqorida tilga olingan yodgorliklardan tashqari Xo`jaXoʻja Abdulaziz va Qilichbek, Odina, Bekmir, Sharofboy kabi masjid va madrasalari mavjud.
 
Yuqorida tilga olingan yodgorliklardan tashqari Xo`ja Abdulaziz va Qilichbek, Odina, Bekmir, Sharofboy kabi masjid va madrasalari mavjud.
 
== Mashhur kishilari ==
Qarshi shahridan bir qancha taniqli olimlar, shoir, faylasuflar yetishib chiqqan. Hadis ilmining bilimdonlaridan Abul Abbos al-Mustag`firiyMustagʻfiriy, Abu Turob Naxshabiy, yetuk shoir va olimlar Ziyoviddin Naxshabiy, Muyididdin Nasafiy, Sayido Nasafiy, huquqshunos alloma Najmiddin Nasafiy, kalom ilmining namoyandasi Abul Mu`inMuʼin Nasafiy, faylasuf Aziziddin Nasafiy, mohir me'morlarmeʼmorlar Ali Nasafiy, Olim Nasafiy va boshqalar shular jumlasidandir.
 
Qarshi shahridan bir qancha taniqli olimlar, shoir, faylasuflar yetishib chiqqan. Hadis ilmining bilimdonlaridan Abul Abbos al-Mustag`firiy, Abu Turob Naxshabiy, yetuk shoir va olimlar Ziyoviddin Naxshabiy, Muyididdin Nasafiy, Sayido Nasafiy, huquqshunos alloma Najmiddin Nasafiy, kalom ilmining namoyandasi Abul Mu`in Nasafiy, faylasuf Aziziddin Nasafiy, mohir me'morlar Ali Nasafiy, Olim Nasafiy va boshqalar shular jumlasidandir.
 
== Yana o`qing ==
 
* [[Yerqo`rg`on (shahar xarobalari)]]
* [[Qashqadaryo]]
* [http://www.fcnasaf.uz/ "Nasaf" futbol jamoasi sahifasi]
 
== Manbalar ==
{{Manbalar}}
 
{{manbalar}}
 
{{Oʻzbekiston shaharlari}}
197 605

ta tahrir