Singarmonizm: Versiyalar orasidagi farq

294 bayt qoʻshildi ,  6 yil oldin
+ 21 × [[]]; Category:Tilshunoslik
k (kichik o'zgarishlar)
(+ 21 × [[]]; Category:Tilshunoslik)
 
'''Singarmonizm''' ([[yunon tili|yun.]] syn birga va harmonia — [[ohangdoshlik]], uygʻunlik), unlilar garmoniyasi (ohangdoshligi) — asosan, [[turkiy tillardatillar]]da, qisman [[moʻgʻul tillari|moʻgʻul]], [[tungus-manjur tillari|tungusmanjur]], [[fin-ugor tillari|fin-ugor]], [[paleoosiyo tillaridatillari]]da uchraydigan fonetik hodisa; bunda muayyan [[soʻz shakliningshakli]]ning (ham [[oʻzak|asos]], ham affikslarning[[affiks]]larning) barcha unlilari[[unli tovushlar|unlilar]]i talaffuz ([[artikulyasiya]]) jihatdan bir turli: old yo orqa qatorga mansub ([[tanglay]] garmoniyasi) yoki lablangan yo lablanmagan ([[lab]] garmoniyasi) boʻladi. S.ning tanglay garmoniyasi qonuniga asosan soʻzning boshida (oʻzakda[[oʻzak]]da) [[til (aʼzo)|til]] oldi unlisi kelsa, soʻz oʻrtasidagi va oxiridagi unli lar ham til oldi boʻladi. Aksincha, soʻz boshida til orqa unlisi kelsa, keyin gi boʻgʻinlarda[[boʻgʻin (tilshunoslik)|boʻgʻin]]larda ham til orqa unlisi keladi. Mac, [[oʻzbek tiliningtili]]ning [[Qoʻqon]] shevasida[[sheva]]sida bala soʻzidagi unlilar old qator boʻlganidan unga faqat shunday unlisi boʻlgan qoʻshimcha qoʻshiladi: balalar, shuningdek, [[qozoq tili|qozoq, tilidagitili]]dagi kblder va qoldar soʻzlari tanglay garmoniyasi asosida talaffuz qilinadi va yoziladi. S.ning bu turi oʻzbek tilining ayrim shevalari (deyarli barcha [[oʻzbek tilining qipchoq shevalari|qipchoq shevalari]], oʻgʻuz shevalari, shim. oʻzbek shevalari)da hozirgi kungacha toʻliq saqlanib qolgan. Lab garmoniyasida unlilar ham til oldilik va til orqalik, ham lablashish nuqtai nazaridan moslashadi. Bunday moslashishni hozirgi [[qirgʻiz tilidatili]]da uchratish mumkin: qollor, kbldor, brdbktbr kabi. Lab garmoniyasi oʻzbek tilida deyarli uchramaydi. Umuman, hozirgi oʻzbek [[adabiy tilitil]]i S. kridalariga boʻysunmaydi. Eski oʻzbek adabiy tilida esa S. qonuni ancha izchil va ayrim hollarda toʻligʻicha amal qilgan.
 
{{OʻzME}}
 
{{stub}}
 
[[Turkum:Tilshunoslik]]
6 660

ta tahrir