Bosh menuni ochish

Oʻzgarishlar

5 112 bytes added, 3 yil oldin
 
== Geografiya ==
Ikki qit’ada joylashgan davlat, Kichik Osiyo yarimoroli, Anadoliy yassi tog’ligi, metallurgiya, mashinasozlik, kimyo sanoati, angor echkilari, turkiya lirasi.
Osiyo va Yevropa qit’alarida joylashgan davlat. Gretsiya, Bolgariya, Gruziya, Armeniya, Eron, Suriya, Iroq davlatlari bilan chegaradosh. Shimoliy qismini Qora dengiz, janubini O’rtayer dengizi, g’arbini Egey dengizi suvlari yuvib turadi. Marmar dengizi, Bosfor va Dardanell bo’g’ozlari orqali mamlakatning Yevropa va Osiyodagi qismlari ajralib turadi.
Ma’muriy jihatdan 76 viloyatdan iborat. Davlat tuzumi — Respublika. Davlat boshlig’i — Prezident. U har 7 yilda saylanib, Qurolli Kuchlarning Bosh qo’mondoni vazifasini ham bajaradi. Hukumat boshlig’i — Bosh vazir. Qonun chiqaruvchi hokimiyati 2 palatal i parlament (Buyuk Millat majlisi).
Aholisining soni 70,7 mln. kishi, o’rtacha yillik o’sish sur’ati 1,8 foizga teng.
Din nuqtayi nazaridan islomga mansublar 99,8 % ni va boshqalar 0,2 % ni tashkil etadi.
Davlat tili — turk tili.
Etnik tarkibi — 87 % i turklar, 10 % i kurdlar, 1,7 % i arablar, greklar va boshqa xalq vakillari. Mamlakatdan tashqarida 2,5 mln. turk yashaydi. Aholi zichligi 1 km2 yerga 92 kishidan to’g’ri keladi. Shahar aholisi 52 %. Savodxonlik darajasi 98,3 % ga teng. Tabiiy o’sish har ming kishiga 22,5 kishidir. O’rtacha umrning davomiyligi erkaklarda 68 yosh, ayollarda 73 yoshga teng. Aholining 14 yoshgacha bo’lgan qismi 31 %, 15 - 64 yoshgacha bo’lganlar 63 % ni, 65 yoshdan kattalari 6 % ni tashkil qiladi.
Turkiya — BMT, XVF, NATO ga a’zo. Yevropa Ittifoqiga a’zo bo’lish arafasida turibdi.
Kichik Osiyo yarimoroli juda qadim zamonlardan boshlab shimol, janub, g’arb, sharq o’rtasida savdo va madaniy aloqalarni bog’lab turuvchi ko’prik bo’lgan. Miloddan avvalgi VIII—VI ming yilliklarda bu yerda dehqonchilik va chorvachilik rivojlangan. Miloddan avvalgi 3 ming yillikda bu yerda birinchi shahar — davlatlar paydo bo’ladi. Miloddan avvalgi 1900- yilda bu yerda eng kuchli Xatti davlati bo’lgan. Keyinchalik bu hudud Iskandar Zulqarnayn qo’l ostida bo’ladi. Miloddan avvalgi I asrda u rimliklar qo’liga o’tadi. Keyinchalik Vizantiya qaramog’ida bo’ladi. XI asrda turkman saljuqiylar, undan keyin esa usmonli turklar qoiiga o’tadi. 1320- yildan Usmonli turklar imperiyasi shakllandi.
1923- yil 29- oktabrdan Turkiya mustaqil respublika bo’ldi. Poytaxti — Anqara shahri. Mamlakat prezidenti — Kamol Otaturk edi. Mamlakat — tarixiy obidalarga boy. Ibodatxonalar, tarixiy muzeylar shular jumlasidandir. Mamlakatning g’arbiy va markaziy qismini Anadolu yassi tog’ligi egallagan. Sharqiy qismida esa Armaniston yassi tog’ligi yastanib yotibdi.
Asosiy daryolari — Yoshil, Irman, Dajla, Frot, Araks, Chorax. O’rmonlar 15 % maydonni egallab, unda qayrag’och, archa, sarv daraxti, buk, eman, grab, butalar o’sadi. Hayvonlardan bug’u, olmaxon, yovvoyi cho’chqa, bo’ri, shag’ol, ayiq, tog1 echkisi, sirtlonlar yashaydi. Qushlardan qarg’a, burgut, laylak, qaldirg’och hamda ilon va kaltakesaklar keng tarqalgan.
Turkiya — industrial-agrar mamlakat. Mamlakatda xrom (dunyoda 3- o’rinda), surma, temir rudasi, volfram, mis, marganes, simob, boksit, oltingugurt qazib olinadi. Qora va rangdor metallurgiya rivojlangan. Neftni qayta ishlovchi va kimyo zavodlarida mineral o’g’itlar, ishqorlar, uy-ro’zg’or, kimyo mahsulotlari ishlab chiqariladi. Mashinasozlikda yengil avtomobillar, yuk mashinalari, avtobuslar, qishloq xo’jaligi mashinalari, dengiz kemalari, stanoklar, elektr jihozlar ishlab chiqariladi. Zamonaviy oziq-ovqat va to’qimachilik, qurilish materiallari va sement sanoat korxonalari faoliyat ko’rsatmoqda. Teri — poyabzal; mebel va qog’oz ishlab chiqarish rivojlangan. Qishloq xo’jaligida bug’doy, аrpа, suli, makkajo’xori, javdar, sholi, sabzavot ekinlari yetishtiriladi. Tamaki yetishtirishda dunyoda oldingi o’rinlardan birida turadi. Bog’dorchilik va uzumchilik keng rivojlangan. Bundan tashqari, choy, grek yong’og’i ham yetishtiriladi. Chorvachilikda qo’ychilik, echkichilik, qoramolchilik, yilqichilik rivojlangan. Turkiya angor echkisi junini eksport qilish jihatdan dunyoda oldingi o’rinlardan birida turadi. Ipakchilik va baliqchilik rivojlanmoqda. Turizm yaxshi rivojlangan. Yirik shaharlari: Istanbul, Anqara, Izmir, Adana, Bursa, Konya, Antaliya. Istanbul — turizmning yirik markazlaridan biri bo’lgan shahar. Unga miloddan avvalgi VII asrda asos solingan. Dastlab Rum imperiyasi poytaxti bo’lgan. U paytda Konstantinopol deb ham yuritilgan. Hozirgi nomini 1930- yilda olgan. Shaharda muqaddas Sofiya muzeyi, ajoyib machitlar bor. Vizantiya va musulmon arxitekturasi yodgorliklari ko’p.
Turkiyaning transport tizimi taraqqiy etgan. Unda avtomobil transportining roli katta. Dengiz transporti ham rivojlangan.
Eksportida oziq-ovqat, yengil sanoat, elektr texnika, paxta, tamaki, quruq mevalar, qishloq xo’jalik mahsulotlari yetakchilik qiladi.
Importida mashina uskunalari, xomashyo, transport vositalari va boshqalar ustun turadi.
 
== Demografiyasi ==
 
Anonim foydalanuvchi