Oʻzbek tili — versiyalar orasidagi farq

xulosa tahrirlanmadi
{{Til
|nom = OʻzbekÕzbek tili
|milliy nom = OʻzbekÕzbek tili, اۉزبېک تیلی, Ўзбек тили
|mamlakatlar = {{UZB}}, {{KGZ}}, {{AFG}}, {{KAZ}}, {{TKM}}, {{TJK}}, {{RUS}}, {{CHN}}, {{TUR}} va boshqa mamlakatlar.
|mintaqalar = [[Fayl:Idioma uzbeko.png|250px]]
:::[[Qarluq-xorazmiy tillari|Qarluq-xorazmiy ostguruhi]]
:: [[Qipchoq tillari|Qipchoq guruhi]]
::: [[Noʻgʻoy tillari|NoʻgʻoyNõģoy-qipchoq ostguruhi]]
:: [[Oʻgʻuz tillari|OʻgʻuzÕģuz guruhi]]
|iso1=uz
|iso2=uzb
|lc3=uzs ld3=Janubiy Oʻzbek ll3=Janubiy Oʻzbek tili
}}
'''OʻzbekÕzbek tili''' (OʻzbekchaÕzbekcha yoki OʻzbekÕzbek Turkchasi) — [[Oltoy tillari]] oilasining [[turkiy tillar]] turkumiga kiruvchi tildir. Ushbu til [[Oʻzbekiston Respublikasi|Õzbekiston Respublikasi]]ning Konstitutsiyasiga muvofiq davlat tili hisoblanadi.
 
Davlat tili haqidagi Qonun [[1989]]-yil 21-oktabrda qabul qilingan. [[1995]]-yil 21-dekabrda takomillashtirildi.
 
OʻzbekÕzbek adabiy tili tarixi quyidagi davrlarni oʻzõz ichiga oladi:
 
Miloddan oldingi davrlardan to [[X]] asrlargacha boʻlganbõlgan davr. Bu davrdagi til fanda '''qadimgi turkiy til''' deb yuritiladi. Qadimgi xalq ogʻzakioģzaki ijodi namunalari, OʻrxunÕrxun-Enasoy yodgorliklari ([[VI]]—[[VII]] asrlar) shu tilda yaratilgan.
 
[[XI]]—[[XIV]] asrlarda amalda boʻlganbõlgan til '''eski turkiy til''' deb ataladi. [[Mahmud Qoshgʻariy|Mahmud Qoshģariy]]ning „Devonu-lugʻatitluģatit-turk“ („Turk tillari devoni“), [[Yusuf Xos Hojib]]ning „Qutadgʻu„Qutadģu bilig“ („Saodatga yoʻllovchiyõllovchi bilim“), [[Adib Ahmad Yugnakiy|Ahmad Yugnakiy]]ning „Hibatul haqoyiq“ („Haqiqatlar armugʻoni“armuģoni“), [[Xorazmiy]]ning „Muhabbatnoma“, [[Rabgʻuziy]]ning „Qissai Rabgʻuziy“ asarlari shu tilda yaratilgan.|
Rabģuziy]]ning „Qissai Rabģuziy“ asarlari shu tilda yaratilgan.
 
[[XV]] asrdan [[XIX]] asrning ikkinchi yarmigacha qo‘llanganqõllangan til '''eski o‘zbekõzbek adabiy tili''' deb nomlangan. [[Atoyi]], [[Sakkokiy]], [[Sayfi Saroyi]], [[Lutfiy]], [[Alisher Navoiy]], [[Bobur]], [[Mashrab]], [[Turdi]], [[Maxmur]], [[Gulxaniy]], [[Muqimiy]], [[Furqat]], [[Zavqiy]] va boshqa koʻplabkõplab ijodkorlarning asarlari shu tilda yaratilgan.
 
[[XIX]] asrning ikkinchi yarmidan hozirgi davrgacha ishlatib kelayotgan til '''hozirgi oʻzbekõzbek adabiy tili''' deb ataladi. „Turkiston viloyati gazeti“ nashr qilina boshlagan vaqtdan ([[1870]]-yildan) eʼtiboran to hozirgi kungacha yaratilgan barcha asarlar hozirgi oʻzbekõzbek adabiy tilining namunalari hisoblanadi.
 
OʻzbekÕzbek tili [[XI]] asrdan boshlab mustaqil til sifatida shakllana boshladi va [[XIII]] asrda eski oʻzbekõzbek adabiy tili shakllanib boʻldibõldi.
 
Eski oʻzbekõzbek tilining rivoji buyuk [[Alisher Navoiy]]ning nomi bilan bogʻliqdirboģliqdir. U eski oʻzbekõzbek tilining keng imkoniyatlaridan foydalangan holda ajoyib asarlar yaratibgina qolmasdan, bu tilni ilmiy jihatdan chuqur tadqiq qiluvchi „Muhokamat-ul-lugʻatayn“luģatayn“ nomli yirik ilmiy asar ham yozdi va unda oʻzbekõzbek tilining boshqa tillardan hech kam emasligini ishonarli misollar bilan isbotlab berdi.<ref>[http://onatili.uz Oʻzbek tili haqida sayt]</ref>
== Grammatikasi ==
=== Kelishiklar ===
 
OʻzbekÕzbek tilida 6 ta kelishik bor.
{| class="wikitable"
|-
! !! Kelishiklar !! Kelishik koʻrsatkichlarikõrsatkichlari !! Kelishik savollari !! Misollar
|-
| 1 || Bosh kelishik || — || Kim? nima? qayer? || Dono, kitob, Toshkent
| 4 || Chiqish kelishigi || -dan || Kimdan? nimadan? qayerdan? || Donodan, kitobdan, Toshkentdan
|-
| 5 || JoʻnalishJõnalish kelishigi || -ga || Kimga? nimaga? qayerga? || Donoga, kitobga, Toshkentga
|-
| 6 || OʻrinÕrin-payt kelishigi || -da || Kimda? nimada? qayerda? || Donoda, kitobda, Toshkentda
|-
|}
== Leksikasi ==
 
Hozirgi oʻzbekõzbek adabiy tilining lugʻatluģat tarkibi asosan, 5 manba negizida tashkil topgan :
# umum [[Turkiy tillar|turkiy]] so‘zlarsõzlar.
# õzbekcha sõzlar.
# oʻzbekcha soʻzlar.
# [[Fors tili|fors]]-[[Tojik tili|tojik]]cha soʻzlarsõzlar.
# [[Arab tili|arabcha]] soʻzlarsõzlar.
# [[Rus tili|ruscha]] soʻzlarsõzlar.
 
Umumturkiy soʻzlarsõzlar koʻpchilikkõpchilik [[turkiy tillar]]da hozir ham ishlatiladigan barcha [[turkiy tillar]] uchun umumiy boʻlganbõlgan koʻpginakõpgina soʻzlarsõzlar borki ular azaldan turkiy qabilalar tilida mavjud edi, ular hozir ham ishlatiladi. Masalan: kishi, ot, qoʻlqõl, oyoq…
 
OʻzbekchaÕzbekcha soʻzlarsõzlar oʻzbekõzbek tili sharoitida, oʻzbekõzbek tili yoki boshqa til elementlari yordamida koʻpginakõpgina soʻzlarsõzlar yaratilgan. Masalan: ishxona, soʻroqsõroq, ulfatchilik, bogʻdorchilik…boģdorchilik…
 
[[Fors tili|Fors]] tillaridan oʻzlashganõzlashgan soʻzlarsõzlar hozirgi oʻzbekõzbek tilida tubandagi kabi soʻzlarsõzlar bor. Ular dasturxon, chiroq, parda, marvarid, marjon…
 
[[Arab tili]]dan oʻzlashganõzlashgan soʻzlarsõzlar. Arab soʻzlarisõzlari oʻzbekõzbek tiliga [[VII]]—[[VIII]] asrlardan boshlab kiradi. Bu hol arablarning shu davrda OʻrtaÕrta Osiyoni jabt etishlari bilan bogʻliqboģliq. Hozirgi oʻzbekõzbek tilida arab tilidan kirgan quyidagi kabi soʻzlarsõzlar mavjud: kasb, mehnat, hayvon, ittifoq, millat…
Arab soʻzlarisõzlari birinchidan kitob, madrasa, din, davlat tuzimi orqali kirgan. Ikkinchidan Eroni tillar orqali kirgan. Uni masalan arab soʻzlarigasõzlariga tojikcha morfemalar qoʻshibqõshib yasalgan. Masalan: darxaqiqat, mansabdor, mulkdor, baquvvat… kabi soʻzlardansõzlardan bilsa boʻladibõladi.
[[Rus tili]]dan oʻzlashganõzlashgan soʻzlarsõzlar. OʻzbekÕzbek milliy tilining shakillanishi va rivojlanishida rus millatining tili gʻoyatģoyat katta rol oʻynaydiõynaydi. Rus xalqi bilan oʻzbekõzbek xalqi orasidagi yaqin aloqa, ayniqsa ruslarning iqtisodiy va madaniy taʼsiri rus tilidan ruscha va yevropa tillariga oid soʻzlkarningsõzlkarning oʻzbekõzbek tiliga kirishiga sabab boʻlganbõlgan. Rus tilidan oʻzlashganõzlashgan soʻzlarsõzlar: fabrika, gimnaziya, doktor, shapka…
 
== [[Oʻzbek yozuvi|Yozuvi]] ==
{{Asosiy|OʻzbekÕzbek yozuvi}}
Tarixda oʻzbekõzbek tilini yozish uchun koʻpkõp alifbolardan qoʻllanilganqõllanilgan. 1928-yilgacha savodli kishilar oʻzbekõzbek tilini arab yozuvida yozishgan. 1928-yildan 1940-yilgacha oʻzbekõzbek tili [[lotin yozuvi]]da yozilgan. 1940-yil [[Iosif Stalin]]ning buyrugʻibuyruģi bilan majburan kirill yozuviga oʻtilganõtilgan. 1992-yilgacha oʻzbekõzbek tili shu yozuvda yozilgan. 1993-yil [[Oʻzbekiston|Õzbekiston]] rasman lotin yozuvini yana qaytadan kirgizdi. Hozirda OʻzbekistondaÕzbekistonda taʼlim joylarida lotin yozuvidan qoʻllaniladiqõllaniladi. Shunday boʻlsabõlsa ham yoshi kattalar va OʻzbekistonÕzbekiston tashqarisida yashaydigan oʻzbeklarõzbeklar hali ham kirill yozuvidan qoʻllanishadiqõllanishadi.
 
{| style="text-align:center" border="1"
|-
!colspan=5 bgcolor="#ccccff"|Alifbodagi o‘zaro farqlar (Alifbodagi oʻzaroõzaro farqlar)
|-
! width="20%"|Arabcha (Arabcha)
| ﺫ,ﺯ,ﺽ,ﻅ || -{З з || Z z || '''Z z''' || [z]}-
|-
| ﻭ || -{O o || Ў ў || '''Oʻ oʻ (Õ õ)''' || [o]}-
|-
| ﻍ || -{Ƣ ƣ || Ғ ғ || '''Gʻ gʻ (Ģ ģ)''' || [ɣ]}-
|-
| ﺵ || -{Ş ş || Ш ш || '''Sh sh''' || [ʃ]}-
|}
=== Arab yozuvi ===
OʻzbekistondaÕzbekistonda [[1929]]-yilgacha arab yozuvidan foydalanilgan. [[1920]]-yillarning oʻrtalaridanõrtalaridan OʻzbekistondaÕzbekistonda arab yozuviga keng hujum boshlandi. Arab yozuvi qoloqligimizning, savodsizligimizning, dindorligimizning sababchisi deb eʼlon qilindi. [[1929]]—[[1930]] oʻquvõquv yilidan OʻzbekistonÕzbekiston lotin yozuviga oʻtdiõtdi va biz oʻzbekõzbek xalqining asrlar davomida yaratilib kelingan hamda chop etilgan ilmiy, badiiy va falsafiy adabiyotdan uzilib qoldik.
=== Yanalif ===
[[1929]]-yildan boshlab arab yozuvidan yangi lotin vozuviga (yanalif) oʻtilgan. U [[1940]]-yilgacha ishlatilgan.
|-
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | N n
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Ꞑ ꞑ
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | O o
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Ө ө
 
=== Kirill yozuvi ===
[[1940]]-yilda OʻzbekistondaÕzbekistonda kirill yozuviga oʻtildiõtildi. Buning natijasida [[1929]]—[[1940]]-yillar oraligʻidaoraliģida chop etilgan ilmiy, badiiy, pedagogik, oʻquvõquv adabiyotlardan uzilib qoldik.
{| style="font-family:Arial Unicode MS; font-size:1.4em; border-color:#000000; border-width:1px; border-style:solid; border-collapse:collapse; background-color:#F8F8EF"
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | -{А а
|-
|}
[[1940]]-yildan [[1991]]-yilgacha oʻrtaõrta hisob bilan oʻzbekõzbek tilida 50 ming nomda 50 million nusxada kitoblar chop etilganini (bunga shu yillari nashr etilgan jurnal, gazetalar kirmaydi) hisobga olsak, biz yana lotin yozuviga oʻtishdaõtishda qanchadan-qancha adabiyotdan yiroqlashishimiz mumkinligi ayon boʻladibõladi.
 
=== Lotin yozuviga koʻchishkõchish ===
Lekin, dunyoning eng rivojlangan mamlakatlari (ularni sanab oʻtirishningõtirishning hojati yoʻqyõq) lotin yozuvidan foydalanadilar. Shuning uchun ham hozirgi eng zamonaviy texnika, tabiiy fanlar yoki ijtimoiy tadqiqotlar haqidagi adabiyotlar shu yozuv asosida yoritiladi. BMT, [[UNESCO]] va boshqa xalqaro tashkilotlarning xabar qilishlaricha, yangi texnika, texnologiya va fanga tegishli adabiyotlarning 80 foizi lotin yozuvida chop etilar ekan.
{| style="font-family:Arial Unicode MS; font-size:1.4em; border-color:#000000; border-width:1px; border-style:solid; border-collapse:collapse; background-color:#F8F8EF"
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | -{A a
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Z z
|-
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Õ õ (Oʻ oʻ)
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Ģ ģ (Gʻ gʻ)
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Sh sh
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Ch ch
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | ng
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | ʼ}-
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | '}-
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" |
|-
|}
Demak, OʻzbekistonniÕzbekistonni dunyoning rivojlangan mamlakatlari qatoriga qoʻshilishiqõshilishi uchun lotin yozuviga oʻtishõtish maqsadga muvofiqdir. OʻzbekistondaÕzbekistonda bu jarayon bosqichma-bosqich amalga oshirilmoqda va [[2005]]-yilda tugallanishi koʻzdakõzda tutilgan.
 
== Eslatmalar ==
Anonim foydalanuvchi