Qarshi — versiyalar orasidagi farq

k
xulosa tahrirlanmadi
k (Bot: Replacing category Oʻzbekiston: Shaharlar with Oʻzbekiston:Shaharlar)
k
<!-- Bot tomonidan qoʻshilgan matn oxiri -->
 
'''Qarshi''' (Қарши; Moʻgʻulcha: ''Харш'', {{lang-ar|نسف}}&nbsp;- ''Nasaf''; {{lang-ar|نخشب}}&nbsp;- ''Naxshab'', ''Behbudiy'') [[O`zbekistonOʻzbekiston]] janubidagi shahar va [[Qashqadaryo viloyati|viloyat]] markazi. Joylashuvi: 38° 51' 48N 65° 47' 52E. 27 asrdan koʻproq tarixga ega bu shahar hozirda Oʻzbekistonning neft va gaz sanoati markazidir. Shaharda temir yoʻli vokzali,<ref>http://uza.uz/uz/business/1870/</ref> aeroport mavjud. Futbol klubi - [[Nasaf (futbol klubi)|"Nasaf"]]
 
== Qarshi shevasi ==
Shahar aholisi oʻziga xos shevada gaplashadi. Eng sezilarli belgilaridan biri ''"chi"'' qoʻshimchasini qoʻshishdir. Masalan, adabiy tildagi ''kelardi'' Qarshi shevasida ''kelaychiydi'' yoki ''kelaychidi'' tarzida ishlatiladi.
 
* Hozirgi zamon davom feʼli ''-opti'' yoki ''-yopti'' shaklida yasaladi: ''ketopti'', ''o`qiyoptioʻqiyopti'', ''kelopti''
* "qayerga", "qayoqqa" - ''"qerga"'', ''"qaqqa"'';
* "boramiz", "kelamiz" - ''"borouza"'', ''"kelouza"''
* ''-lar'' qoʻshimchasidan oxirgi ''-r'' harfi tushib qoladi: ''ula'' (ular), ''kelila'' (kelinglar) va hk.
* ''-siz'' 2-shaxs koʻplik qoʻshimchasidan ham ''-z'' tushib qoladi: ''qilopsila'' (qilayapsizlar), ''ketopsilami'' (ketayapsizlarmi). Bu oʻz navbatida baʼzi tushunmovchilikka olib keladi. ''Sila nima qilopsila?'' (Sizlar nima qilayapsizlar?) jumlasi agar oʻzidan kattalarga nisbatan aytilganda, xuddi "sen"lagandek tuyuladi, aslida unday boʻlmasa ham.
* Fors-tojikcha baʼzi soʻzlarni qoʻllashadi: paypoq - ''jilop'', ushoq - ''norizgi'' (''нон резги'' soʻzidan), qalpoq - ''kallapo`shkallapoʻsh'' va hk.
 
== Tarixi ==
==== Ilk tarixi (er.av. VIII-IV asrlar) ====
Qarshi shahrining tarixi eramizdan avvalgi VIII-VII asrlarga borib taqaladi. [[Yerqo`rg`onYerqoʻrgʻon]]da olib borilgan arxeologik qazishmalar natijasida, ayni shu davrda Qarshi shahar sifatida shakllanganligi va qalin devor bilan oʻralganligi maʼlum boʻldi. Yirik savdo yoʻllariga yaqin joylashgan bu shahar [[So`g`diyonaSoʻgʻdiyona]]ning yirik shaharlaridan biriga aylandi.
 
Qarshi 545-539 yillarda Kir II sharqiy Eron viloyatlari va [[Markaziy Osiyo]]dagi [[Xorazm]], [[So`g`diyonaSoʻgʻdiyona]], [[Marg`iyonaMargʻiyona]] viloyatlari va sak qabilalarini oʻziga boʻysindirdi. Naxshab ham Soʻgʻdiyonaning bir qismi sifatida [[Ahamoniylar]] hukmdorligi ostiga oʻtdi.
 
==== Ellin madaniyati davri (er.av. IV-II asrlar) ====
Naxshab eramizdan avvalgi IV asrda makedoniyalik [[Iskandar]] tomonidan ishgʻol qilindi. Iskandar, [[salavkiylar]] va [[Yunon-Baqtriya]] davrida bu yerda [[ellin]] madaniyati keng tarqaldi.
 
'''Naxshab''' soʻzi ilk bor hozirgi [[Afg`onistonAfgʻoniston]] hududidan topilgan, er.av. 328 yilda bitilgan, oromiy tilidagi hujjatda tilga olingan. Unda Xulma Bagavand hokimining Niksap (Naxshab) va Kish (Kesh, [[Shahrisabz]]) himoya devorlarini tuzatish uchun oʻz askarlarini joʻnatganligi xabar qilingan.
 
==== Islomgacha bo`lganboʻlgan davr (er.av. II - eramizning VII asri) ====
Miloddan avvalgi II asrda Naxshab [[Parfiyona]] davlati tarkibiga kirdi. Bu davrda Naxshab ikki qatlamli devor bilan oʻralgan. Ikkinchi himoya devori 150 gektarga yaqin xududni tashqi xavfdan saqlab turgan. Yerqoʻrgʻon tashqi devori asosi 8 metr qalinlikda boʻlib, har 60 metrda yarim doirali minoralar boʻlgan. Devorning tepa qismida devor ichi koridori, oʻq-yoychilar xonalari mavjud boʻlgan.
 
Savdo yoʻllarining xavfsizligi, tarixda birinchi chek tizimi yoʻlga qoʻyilishi, [[islom]]dan oldingi savdogarlardan olinadigan soliqlarning bekor qilinishi butun xalifalikda boʻlgani kabi Nasafda ham savdo-sotiq va hunarmandchilikning rivojlanishiga olib keldi.
 
IX asrning boshida Nasaf [[Somoniylar]] tarkibiga kirdi. XI asrda [[qoraxoniylar]] qoʻliga oʻtdi. [[Mo`g`ulMoʻgʻul]]lar bosqini arafasida Nasaf Xorazm sultonligi tarkibiga kirar edi.
 
==== Mo`g`ullarMoʻgʻullar davrida Nasaf (XIII-XIV asrlar) ====
XIII asrning 20-yillarida Nasaf [[Chingizxon]] tarafidan vayron etildi. Aholining koʻpchiligi qirib yuborildi. Masjid va madrasalar vayron etildi.
 
XIV asrning boshlariga kelib Nasaf oʻzining mavqeini birmuncha tiklay boshladi. 1320 yilda [[Chig`atoyChigʻatoy]] ulusini qoʻlga kiritgan [[Kebekxon]] Nasafni oʻzining poytaxtiga aylantirdi. Nasafga muhabbati baland boʻlgan Kebekxon undan biroz quyiroqda saroy qurdirdi va bu saroy el orasida "Qarshi" yani moʻgʻulcha 'saroy' degan nom bilan mashhur boʻldi. Nasaf aholisi sekin-asta Qarshi atrofiga koʻchib oʻta boshladi. Mana shu paytdan boshlab Qarshi Nasafning ikkinchi nomiga aylandi va XIX asrga kelib Nasaf nomini isteʼmoldan chiqardi.
 
'''Qiziq maʼlumot:''' Kebekxon pul islohoti oʻtkazgan. Uning chiqargan pullari xalq orasida "kepaki" deb atala boshlangan. Qizigʻi shundaki, rus tilidagi "kopeyka" soʻzi bilan bu soʻz talaffuz jihatdan juda yaqin. Kebekxon davrida moʻgʻullarning Rusya ustidagi taʼsirini hisobga oladigan boʻlsak, "kopeyka"ning "kepaki"dan olingani unchalik ajablanarli emas.
 
==== Temuriylar davrida Nasaf (XIV-XVI asrlar) ====
[[Amir Temur]] strategik ahamiyatga molik bo`lganboʻlgan Nasafni himoya devori bilan o`ratdioʻratdi. Ammo, Amir Temurning vatani bo`lganboʻlgan [[Shahrisabz|Kesh]]ning mavqei ko`tarilishikoʻtarilishi natijasida Nasaf biroz etibordan qoldi. Shuning uchun [[temuriylar]] davridan biron ko`zgakoʻzga ko`rinarlikkoʻrinarlik yodgorlik qolmagan.
 
==== Shayboniylar, ashtarxoniylar davrida Qarshi (XVI-XVIII asrlar) ====
Qarshi [[shayboniylar]] hukmronligi ostiga o`tgandanoʻtgandan so`ngsoʻng tez rivojlana boshladi. Shayboniylar davrida Qashqadaryo daryosi ustiga ko`prikkoʻprik qurildi va bu inshoat hozirgacha saqlanib qolgan. Undan tashqari Ko`kgumbazKoʻkgumbaz jome' masjidi kabi obidalarning ko`pchiligikoʻpchiligi aynan shayboniylar davrida barpo etilgan.
 
==== Qarshi Buxoro amirligi davrida (XVIII-XX asrlar) ====
1785 yilda Amir Shoh Murod o`zinioʻzini ''amir'' deb e'lon qildi va [[Buxoro]] xonligi amirlikka aylantirildi. Buxoro amirligi davrida Qarshi amirlikning ikkinchi ahamiyatga ega bo`lganboʻlgan shahriga aylandi. Hatto nufuzi va hajmi jihatdan Samarqandni ham ortda qoldirgan Qarshi, Buxoro amirligi valiahdlarining (yani taxt vorislarining) rasmiy qarorgohi bo`libboʻlib qoldi.
 
Oxirgi Buxoro amiri [[Said Olimxon]] 1898 yildan 1910 yilgacha Nasaf voliysi vazifasini bajardi.
 
==== Sho`rolarShoʻrolar davrida Qarshi ====
1919 yilda [[Behbudiy, Mahmudxo`jaMahmudxoʻja|Mahmudxo`jaMahmudxoʻja Behbudiy]] Qarshida qatl etilgandan so`ngsoʻng, shahar 1926 yildan 1937 yilgacha Behbudiy deb atala boshladi.<ref>http://dic.academic.ru/dic.nsf/enc3p/150150</ref> Ammo, keyinchalik aholi ko`nikkankoʻnikkan Qarshi nomi qaytarildi.
 
[[Sho`rolarShoʻrolar]] davrida Qarshi asosan qishloq xo`jaligigaxoʻjaligiga asoslangan Qashqadaryo viloyatining markaziga aylandi. Shaharda boshqa shaharlar kabi sho`rolarshoʻrolar arxitekturasiga oid binolar qurildi. Bir-biridan uncha farq qilmaydigan, ko`rimsizkoʻrimsiz ko`pkoʻp qavatli binolar o`zbekoʻzbek mahallalariga muqobil o`laroqoʻlaroq ko`plabkoʻplab qurila boshladi. Bu esa Qarshining qadimiylik ulug`vorlikulugʻvorlik siyog`inisiyogʻini yo`qotishigayoʻqotishiga olib keldi. Ba'zi masjid-madrasalar omborxona hatto qiynoqlar qo`llanadiganqoʻllanadigan turmaxonalarga aylantirildi. "Toshturma" degan sovuq nomga ega boʻlgan bunday turmalardan biri shaharning 2700 yilligi yubileyiga qadar oʻz vazifasini bajarib keldi.
 
== Osori atiqalari ==
==== Ko`kgumbazKoʻkgumbaz masjidi ====
 
XVI asrda shayboniyxonlar davrida insho etilgan bu masjid koʻrkam, musaffo osmonni eslatuvchi koʻk gumbazi sababli shunday atalgan. Ancha qismi asrlar davomida buzilib ketgan bu masjidning faqat peshtoqi va gumbazi saqlanib qolgan.
Qarshi shahrining 2700 yillik yubileyi munosabati bilan qayta taʼmirlandi. Hozirgacha jome' masjid vazifasini bajarib kelmoqda.
 
==== Qashqadaryo ko`prigikoʻprigi ====
XVI asrga oid bu koʻprik shayboniylar davrida qurilgan boʻlib, oʻz asrining noyob yodgorliklaridan biri hisoblanadi. Bu koʻprik XX asrning oʻrtalarigacha voha ahliga xizmat qilgan.
 
Qarshi shahridan bir qancha taniqli olimlar, shoir, faylasuflar yetishib chiqqan. Hadis ilmining bilimdonlaridan Abul Abbos al-Mustagʻfiriy, Abu Turob Naxshabiy, yetuk shoir va olimlar Ziyoviddin Naxshabiy, Muyididdin Nasafiy, Sayido Nasafiy, huquqshunos alloma Najmiddin Nasafiy, kalom ilmining namoyandasi Abul Muʼin Nasafiy, faylasuf Aziziddin Nasafiy, mohir meʼmorlar Ali Nasafiy, Olim Nasafiy va boshqalar shular jumlasidandir.
 
== Yana o`qingoʻqing ==
* [[Yerqo`rg`onYerqoʻrgʻon (shahar xarobalari)]]
* [[Qashqadaryo]]
* [[Chiroqchi]]
* [[Qamashi]]
 
== Mavzuga oid bog`lamalarbogʻlamalar ==
* [http://www.qashqadaryo.uz/view_sha.php?id=1 Qashqadaryo viloyat hokimligi veb sahifasi]
* [http://www.fcnasaf.uz/ "Nasaf" futbol jamoasi sahifasi]