Gayana — versiyalar orasidagi farq

292 bayt qoʻshildi ,  3 yil oldin
k
tahrir izohi yoʻq
k
k
 
<!-- Bot tomonidan qoʻshilgan matn boshi -->
'''Gayana''' (Guyana), Gayana Kooperativ Respublikasi ([[Ingliz tili|Inglizcha]]: Cooperative Republic of Guyana) — Jan.Janubiy Amerikaning shim.shimoli-sharqidagi davlat. Mayd. 215 ming km{{sup|2}}. Aholisi 900 ming kishi (1997). Poytaxti — Jorjtaun shshahri. Maʼmuriy jihatdan 10 okrugga boʻlinadi.
 
== Davlat tuzumi ==
G.—Gayana— Hamdoʻstlik tarkibidagi respublika. Amaldagi konstitutsiyasi 1978 yil iyuddagi referendumda qabul qilingan va 1980 yil 6 oktyabrdan kuchga kirgan. Davlat va hukumat boshligʻi — prezident. U umumiy toʻgri ovoz berish yoʻli bilan 5 yil muddatta saylanadi. Konun chiqaruvchi hokimiyatni bir palatali parlament — Millat majlisi amalga oshiradi. Ijroiya hokimiyat prezident va bosh vazir boshchiligidagi vazirlar mahkamasi ixtiyorida. Vazirlar mahkamasi Millat majlisi oldida javobgardir.
 
== Tabiati ==
Atlantika sohili pastlik boʻlgani uchun dengiz toʻlqini paytida qirgʻoqdagi yerlarni suv bosadi. Shim.Shimoliy va shim.shimoli-sharqi botqoq bosgan payettekislikdan, markazi va janjanubiy Gviana yassitogʻligidan iborat (Ro-rayma togʻi bal. 2772 m). Gayanada oltin, niobiy (kolumbit), marganes, olmos, boksit konlari bor. Iqlimi subekvatorial, issiq va sernam. Oʻrtacha oylik temperatura Jorjtaunda 26—28°, yillik yogʻin 2230&nbsp;mm. Daryolari koʻp. Yiriklari — Essekibo va Koranteyn. Hududining 85% ga yaqini doimiy yashil nam oʻrmonlar bilan qoplangan. Shim.gʻarb, shim. va shim.-sharqda savannalar. Kayetur milliy bogʻi tashki l etilgan.
 
Gviana yassitogʻligidan iborat (Ro-rayma togʻi bal. 2772 m). G.da oltin, niobiy (kolumbit), marganes, olmos, boksit konlari bor. Iqlimi subekvatorial, issiq va sernam. Oʻrtacha oylik temperatura Jorjtaunda 26—28°, yillik yogʻin 2230&nbsp;mm. Daryolari koʻp. Yiriklari — Essekibo va Koranteyn. Hududining 85% ga yaqini doimiy yashil nam oʻrmonlar bilan qoplangan. Shim.gʻarb, shim. va shim.-sharqda savannalar. Kayetur milliy bogʻi tashki l etilgan.
 
Aholisining 54% hindistonliklar, 36% afrikaliklar. Negrlar, duragaylar, mulatlar, xitoylar, indeyslar ham yashaidi. Davlat tili — ingliz tili. Diniy eʼtiqodiga koʻra koʻpchilik aholi protestantlar boʻlib, katoliklar, musulmonlar, hindular ham bor. Shahar aholisi — 31%. Yirik shaharlari: Jorjtaun, Bartika va b.
 
== Tarixi ==
Qadimda G.Gayana hududida indeyslar yashagan. G.niGayanani birinchi boʻlib ispanlar kashf etgan (1499). 16-a.asr oxirlarida inglizlar G.Gayana qirgʻoqlariga kelganlar. Keyinroq golland savdogarlari Essekibo, Demerara va Berbis daryolari boʻyiga kelib joylashib, bu yerlarni oʻzlashtira boshladilar. Ular Afrikadan keltirilgan negr qullar yordamida plantatsiya xoʻjaliklari barpo etdilar. 18-a.asr oxiri — 19-a.asr boshlarida G.gaGayanaga egalik qilish uchun Buyuk Britaniya, Gollandiya va Fransiya oʻrtasida kurash boʻlib turdi. 1814 y.giyilgi Angliya-Gollandiya sulhiga binoan G.Gayana Buyuk Britaniya ixtiyoriga oʻtdi va 1831 y.danyildan Britaniya Gvianasi deb ataladigan boʻldi. 1834 y.dayilda quldorlik bekor qilindi. 1838 y.danyildan boshqa mamlakatlardan, ayniqsa Hindiston va Xitoydan arzon ish kuchi keltiriddi. G.Gayana aholisi milliy-ozodlik uchun kurashdi. Bu kurash 2-[[Ikkinchi jahon urushi|Ikkinchi jahon urushidan]] keyin keskin tuye oldi. 1953 y.dayilda Britaniya Gvianasi mehnatkashlari ichki oʻzini oʻzi boshqarishni kengaytirishga erishdi. 1966 y.yil 26 mayda Britaniya Gvianasi mustaqil davlat deb eʼlon qilindi va u G.Gayana deb nomlandi. 1970 y.dan G.—yildan respublikaGayana—respublika. Oʻsha yildan BMT aʼzosi. 1992 y.yil 8 yanvarda OʻzR[[Oʻzbekiston|Oʻzbekiston Respublikasi]] suverenitetini tan olgan. Milliy bayrami: Respublika kuni -23fev.23 fevral (1970).
 
== Siyosiy partiyalari va kasaba uyushmasi ==
Siyosiy partiyalari va kasaba uyushmasi. Xalq taraqqiyparvar partiyasi, hukmron partiya, 1950 y.yil tuzilgan; Xalq milliy kongressi, muxolifatdagi partiya, 1955 y.yil tashkil etilgan; "Birlashgan kuch", muxolifatdagi partiya, 1960 y.yil tuzilgan; Mehnatkashlar ittifoqi, muxolifatdagi partiya, 1977 y.yil tashkil etilgan. G.Gayana kasaba uyushmalari kongressi, 1940 y.yil da asos solingan.
 
== Xoʻjaligi ==
Iqgisodiyotining asosi — q.x.qishloq xoʻjaligi va konchilik sanoati. Yalpi ichki mahsulotda q.x.qishloq xoʻjaligi va baliqchilik 40,1% (shu jumladan qand-shakar i.ch.ishlab chiqarish 28,4%), sanoat 16,1% (shu jumladan konchilik 11,7%)ni tashkil etadi. Okean sohilida, Demerara va Berbis daryolari vodiylarida dehqonchilik qilinadi. Asosiy ekinlari: shakarqamish va sholi. Kokos palmasi, kofe, kakao, sitrus mevalari, ananas, maniok, batat va b. ham yetishtiriladi. Qimmatbaho yogʻoch tayyorlanadi. Yaylovlarda koʻproq koramol boqiladi. Daryo va dengizlarda baliq ovlanadi.
 
Sanoatidagi rivojlanish foydali qazilmalar, avvalo boksit, shuningdek oltin, olmos, marganes qazib olish bilan bogʻliq. Iqgisodiyotning asosiy tarmoqlari davlat nazoratiga olingan. Elektr energetikada issiqlik elektr st-yalaristansiyalari ustun. Bir yilda 219 mln. kVtsoat elektr energiyasi hosil qilinadi. I.ch.Ishlab chiqarish sanoati zaif rivojlangan. Asosiy tarmoqlari: qand-shakar, pivo, tamaki, yogʻochsozlik. G.Gayana romi jahonga mashhur. T.y.Temir yo'l uz. — 88&nbsp;km, avtomobil yoʻllari uz.— 7,2 ming km. Asosiy portlari: Jorjtaun, Nyu-Amsterdam. Chetga qand-shakar, boksit, sholi, olmos, rom, yogoch-taxta, oziq-ovqat mahsulotlari, alyuminiy oksidi chiqaradi. Chetdan turli mashinalar, neft mahsulotlari, transport vositalari, qurilish materiallari, sut mahsulotlari, un va gazlama oladi. Buyuk Britaniya, AQSH, Kanada bilan savdo qila-di. Pul birligi — G.Gayana dollari.
 
== Madaniyati ==
6—14 yoshdagi bolalar uchun majburiy oʻqish yoʻlga qoʻyilgan. Taʼlimning hamma turlari — bepul. 6 y.likyillik boshlangʻich, 7 y.likyillik oʻrta maktablar, hunar-texnika bilim yurtlari, 2 kollej bor. Oʻqituvchilar Jorjtaundagi ped. kollejida va 2 oʻquv markazida tayyorlanadi. Ilmiy markazlari: G.Gayana jamiyati, Amerika axborot markazi, G.Gayana xalqaro munosabatlar in-ti va b. Jorjtaun universiteti, Milliy kutubxona, G.Gayana muzeyi mavjud. G.daGayanada nashr etiladigan yirik gaz.gazeta va jur.larjurnallar: "Voys of leybor" ("Mehnat sadosi", gaz.gazeta, 1980 y.danyildan), "Gayana kronikl" ("Gayana axboroti, kundalik gaz.gazeta, 1881 y.danyildan), "Mirror" ("Koʻzgu", haftalik gaz.gazeta, 1962 y.danyildan), "Nyu neyshn" ("Yangi millat", haftalik gaz.gazeta, 1955 y.danyildan), "Sander" ("Momaqaldiroq", har chorakda chiqadigan jur.jurnal, 1950 y.danyildan), "Sandi kronikl" ("Yakshanba axboroti", haftanoma, 1881 y.danyildan). G.Gayana ijtimoiy aloqalar agentligi hukumat axborot xizmati boʻlib, u 1989 y.dayilda tuzilgan. "Gayana brodkasting korporeyshn" hukumat radioeshittirish xizmati 1979 y.dayilda tashkil etilgan. "Gayana televijn" hukumat telexizmati 1993 y.dayilda tuzilgan.
 
== Adabiyoti ==
Adabiyoti ingliz tilida. Folklor-niFolklorni G.Gayana tub joy aholisi — indeyslar yaratgan, keyinchalik shakarqamish plantatsiyalarida ishlatish uchun keltirilgan negrlar va hindlar ham bu jarayonga qoʻshilgan. Yozma adabiyot 19-a.daasrda paydo boʻldi: "Kolonist" taxallusli muallifning "Demeraradagi tungi oʻylar" lirik sheʼrlar toʻplami, qullikdan faryod chekkan S. Oliveraning sheʼrlari, T. Donning "Moʻminlarning qalb izhori" toʻplami va b. A. Seymur "Gviana ustida bulut" dostonida asosiy tarixiy davrlarni tasvirlagan. Milliy ozodlik kurashi kuchaygan paytda M. Karterning joʻshqin sheʼriyati katta ahamiyat kasb etdi. Keyingi vaqtlarda nasr rivojlanmoqda.
 
Mustamlaka davrining qiyinchiliklariga qaramay, professional sanʼat rivojlandi, u indeys va negr anʼanalarini oʻzida mujassamlashtirdi. Yogʻoch oʻymakorligi, naqshinkorlik, ramziy tasvirlar namunalari mavjud. G.dagiGayanadagi meʼmoriy inshootlar asosan yogʻochdan yasalgan boʻlib, ularning uslubi har xil (ispancha, gollandcha, inglizcha uslublar taʼsiri seziladi). Turar joylar, odatga kura, baland gʻishtin tirgaklar ustiga kebracho, bambuk, palma yogʻochlaridan bir qavatli qilib qurilgan. Jorjtaunda dunyodagi eng katta yogoch cherkov (meʼmori A. Blomfild) savlat toʻkib turibdi. 1945 y.danyildan soʻng mamlakat poytaxtida zamonaviy binolar qurildi.<ref>"{{PAGENAME}}" ''[[OʻzME]]''. [http://n.ziyouz.com/books/uzbekiston_milliy_ensiklopediyasi/O'zbekiston%20Milliy%20Ensiklopediyasi%20-%20G%20harfi.pdf G-harfi] Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil</ref>
<!-- Bot tomonidan qoʻshilgan matn oxiri -->