Oʻzbeklar — versiyalar orasidagi farq

xulosa tahrirlanmadi
k (37.110.215.32 tahrirlari 37.110.210.100 versiyasiga qaytarildi)
Teg: Rollback
Teg: 2017 source edit
{{Infobox Millat|group = Oʻzbeklar|image = <table border=0 align="center"> <tr> <td>[[Fayl:Stamps of Uzbekistan, 2007-37.jpg|90x105px]]</td> <td>[[File:Shaybani.jpg|90x105px]]</td> <td>[[File:Uzbek1994-PortraitUlughBeg-sheet-large.jpg|90x105px]]</td> <td>[[Fayl:Alisher Navoiy's Portrait.jpg|90x105px]]</td> </tr> <tr> <td><small><div style="background-color:#fee8ab">[[Amir Temur]]</small></td> <td><small><div style="background-color:#fee8ab">[[Shayboniyxon|Muhammad Shayboniy]]</small></td> <td><small><div style="background-color:#fee8ab">[[Mirzo Ulug'bek]]</small></td> <td><small><div style="background-color:#fee8ab">[[Alisher Navoiy]]</small></td> </tr> <tr> <td><small>[[File:Babur.2.jpg|90x105px]]</small></td> <td>[[File:Hamza Niyazi.jpg|90x105px]]</td> <td>[[File:Mirziyoyev cropped.jpg|90x105px]]</td> <td>[[File:Alisher Usmanov podium 2013 Fencing WCH SMS-IN t204812.jpg|90x105px]]</td> </tr> <tr> <td><small><div style="background-color:#fee8ab">[[Zahiriddin Muhammad Bobur|Bobur]]</small></td> <td><small><div style="background-color:#fee8ab">[[Hamza Hakimzoda Niyoziy|Hamza]]</small></td> <td><small><div style="background-color:#fee8ab">[[Shavkat Mirziyoyev]]</small></td> <td><small><div style="background-color:#fee8ab">[[Alisher Usmonov]]</small></td> </tr> <tr> <td><small></small></td> <td></td> <td><small>[[File:Sharipov.jpg|90x105px]]</small></td> <td></td> </tr> <tr> <td><small><div style="background-color:#fee8ab">[[Rahmonberdi Madazimov]]</small></td> <td><small><div style="background-color:#fee8ab">[[Oʻrinboy Rahmonov]]</small></td> <td><small><div style="background-color:#fee8ab">[[Solijon Sharipov]]</small></td> <td><small><div style="background-color:#fee8ab"></small></td> <td><small><div style="background-color:#fee8ab"></small></td> <td><small><div style="background-color:#fee8ab"></small></td> </tr> <tr> </tr> <tr> </table>|population = 50-55 million|region1 = {{flagcountry|Uzbekistan}}|pop1 = 28,929,309 (2018)|ref1 = <ref name=CIA-Uzbekistan>{{cite web |author=|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/uz.html|title=Population: 28,661,637 (July 2013 est.) [Uzbeks = 80%]|publisher=[[The World Factbook]]|work=Central Intelligence Agency (CIA)|accessdate=10 June 2013}}</ref>|region2 = {{flagcountry|Afghanistan}}|pop2 = 10,799,726 (2013)|ref2 = <ref name=CIA-Afghanistan>{{cite web |author=|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2119.html?countryName=Afghanistan&countryCode=af&regionCode=sas&#af|title=Afghan Population: 31,108,077 (July 2013 est.) [Uzbeks = 9%]|publisher=The World Factbook|work=Central Intelligence Agency (CIA)|accessdate=10 June 2013}}</ref>|region3 = {{flagcountry|Tajikistan}}|pop3 = 3,023,236 (2017)|ref3 = <ref name=CIA-Tajikistan>{{cite web |author=|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ti.html|title=Population: 7,910,041 (July 2013 est.) [Uzbeks = 15.3%]|publisher=The World Factbook|work=Central Intelligence Agency (CIA)|accessdate=10 June 2013}}</ref>|region4 = {{flagcountry|Kyrgyzstan}}|pop4 = 2,234,262 (01.01.2018 г.)<ref>[http://stat.kg/ru/statistics/naselenie/ <small>Численность постоянного населения Кыргызской Республики по отдельным национальностям в 2009-2018 гг.</small>]</ref>|region5 = {{flagcountry|Kazakhstan}}|pop5 = 1,567,252 (2014)|ref5 = <ref name="Demogr2013">[http://www.stat.gov.kz/getImg?id=ESTAT081783 Агентство Республики Казахстан по статистике. Этнодемографический сборник Республики Казахстан 2014.]</ref>|region6 = {{flagcountry|Turkmenistan}}|pop6 = 900,000|ref6 = <ref name="Turk">Согласно переписям населения доля узбеков в населении Туркмении возрастала (1970 — 8,3 %, 1979 — 8,5 %, 1989 — 9,0 %, 1995 — 9,2 %). Однако уже в 2001 г. прежний президент страны [[Ниязов, Сапармурат Атаевич|С. Ниязов]] назвал цифру [http://www.demoscope.ru/weekly/037/evro010.php всего 3 % узбеков]. Одновременно возникли трудности с объективной оценкой численности населения Туркмении: С.Ниязов прогнозировал 9 млн жителей на 2009 г., тогда как [[Бюро переписи населения США|Бюро Переписей США]] (чьи данные использует [[ЦРУ]]), считая официальные оценки численности населения сильно завышенными, прогнозировало лишь 4,9 млн жит. на эту же дату. ООН оценивает численность населения страны в 2009 г. в размере 5,1 млн жит.[http://demoscope.ru/weekly/2010/0415/barom02.php#3]. Современное руководство Туркмении до настоящего времени не опубликовало иной оценки численности населения, однако в представленном Туркменией докладе для ООН фигурирует цифра 5,4 млн жит. на конец 2006 г.([http://daccess-dds-ny.un.org/doc/UNDOC/GEN/G08/156/64/PDF/G0815664.pdf?OpenElement Национальный доклад, представленный в соответствии с пунктом 15 A) Приложения к Резолюции 5/1 Совета по правам человека. Туркменистан]). Если исходить из сохранения доли узбеков в населении страны, зафиксированной переписью 1995 г., а также населения страны в размере ок. 5 — 5,5 млн жит., численность узбеков составит ок. 460—510 тыс. чел.</ref>|region7 = {{flagcountry|Russia}}|pop7 = 499,862|ref7 = <ref name="Russia Census 2002">{{ru icon}} [http://www.perepis2010.ru/content.html?id=11&docid=10715289081463 Russia Census 2002]</ref>|region8 = {{flag|Saudi Arabia}}|pop8 = 300,000|ref8 = <ref name="Russia Census 2002"/>|region9 = {{flagcountry|Pakistan}}|pop9 = 70,133 (2005)|ref9 = <ref>Rhoda Margesson (January 26, 2007). [http://www.fas.org/sgp/crs/row/RL33851.pdf "Afghan Refugees: Current Status and Future Prospects" p.7]. Report RL33851, [[Congressional Research Service]].</ref>|region10 = {{flagcountry|China}}|pop10 = 14,800|ref10 = <ref>[http://www.paulnoll.com/China/Minorities/China-Nationalities.html Chinese National Minorities<!-- Bot generated title -->]</ref>|region11 = {{flagcountry|Ukraine}}|pop11 = 22,400|ref11 = <ref>[http://www.ukrcensus.gov.ua/eng/results/nationality_population/nationality_1/s5/?botton=cens_db&box=5.1W&k_t=00&p=100&rz=1_1&rz_b=2_1%20&n_page=6 State Statistics Committee of Ukraine: The distribution of the population by nationality and mother tongue]</ref>|region12 = {{flagcountry|Australia}}|pop12 = 5,000|ref12 =|region13 = {{USA}}|pop13 = 15,960|ref13 =|region14 = {{flagcountry|Turkey}}|pop14 = 45,000|ref14 = <ref>[http://evrenpasakoyu.wordpress.com Evrenpaşa Köyü | Güney Türkistan'dan Anadoluya Urfa Ceylanpınar Özbek Türkleri]. Evrenpasakoyu.wordpress.com. Retrieved on 2013-07-12.</ref>|region15 = {{flagcountry|Belarus}}|pop15 = 1,593 (2009)|ref15 = <ref name="belstat.gov.by">[http://web.archive.org/web/20100918165045/http://belstat.gov.by/homep/ru/perepic/2009/vihod_tables/5.8-0.pdf Итоги переписи населения Беларуси 2009 г. Национальный состав.]</ref>|region16 = {{flagcountry|Mongolia}}|pop16 = 560|ref16 = <ref>Census of Mongolia, slide# 23. http://www.toollogo2010.mn/doc/Main%20results_20110615_to%20EZBH_for%20print.pdf</ref>|languages = [[Oʻzbek tili]]<br />|religions = asosan [[islom]]<ref>[http://pewforum.org/uploadedfiles/Topics/Demographics/Muslimpopulation.pdf MAPPING THE GLOBAL MUSLIM POPULATION, Page 17]</ref>
 
|related = [[uyg'urlar]] va boshqa [[Turkiy xalqlar]]}}
 
'''Oʻzbeklar''' — xalq, [[Oʻzbekiston|Oʻzbekiston Respublikasi]] aholisining asosiy qismini tashkil etadi. Oʻzbeklar nafaqat Oʻzbekiston, balki [[Oʻrta OsiyodagiOsiyo]]dagi eng koʻp sonli xalqdir. Oʻzbekistonda (28 mln.), Tojikistonda[[Tojikiston]]da (3 mln koʻproq), Qirgʻizistonda[[Qirgʻiziston]]da (2 mln kishi), Qozogʻistonda[[Qozogʻiston]]da (1 mln kishi), Turkmanistonda[[Turkmaniston]]da (900 mingdan koʻproq) kishi yashaydi. Bundan tashqari, Afgʻonistonda[[Afgʻoniston]]da (4 mln.dan 8 mln.gacha), Rossiyada[[Rossiya]]da (700 ming kishi), [[Saudiya ArabistonidaArabistoni]]da (550—600 ming kishi), Xitoyda[[Xitoy]]da (137 ming kishi, 1998-yil) [[Turkiya]], [[Olmoniya]], AQShda[[AQSh]]da ham oʻzbeklar yashaydi. Oʻzbeklarning umumiy soni 50 milliondan ortiq (2018). Oʻzbeklar [[oʻzbek tilidatili]]da soʻzlashadilar. Dindorlari — [[Sunniylik|sunniy musulmonlar]].
O'ZBEK XALQINING SHAKLLANISHI.
 
'''Oʻzbeklar''' — xalq, Oʻzbekiston Respublikasi aholisining asosiy qismini tashkil etadi. Oʻzbeklar nafaqat Oʻzbekiston, balki Oʻrta Osiyodagi eng koʻp sonli xalqdir. Oʻzbekistonda (28 mln.), Tojikistonda (3 mln koʻproq), Qirgʻizistonda (2 mln kishi), Qozogʻistonda (1 mln kishi), Turkmanistonda (900 mingdan koʻproq) kishi yashaydi. Bundan tashqari, Afgʻonistonda (4 mln.dan 8 mln.gacha), Rossiyada (700 ming kishi), Saudiya Arabistonida (550—600 ming kishi), Xitoyda (137 ming kishi, 1998-yil) Turkiya, Olmoniya, AQShda ham oʻzbeklar yashaydi. Oʻzbeklarning umumiy soni 50 milliondan ortiq (2018). Oʻzbeklar oʻzbek tilida soʻzlashadilar. Dindorlari — sunniy musulmonlar.
 
== Oʻzbeklar etnogenez ==
Oʻzbeklar turklar boʻlgan.Davlatni mavjud; qozoq, turkman, qirgʻiz, Ozarbayjon va Turkiya, turk xalqi kabi bir millat emas. Oʻzbeklar alohida etnik birlik (millat) boʻlib, Oʻrta Osiyoning markaziy viloyatlari — [[Movarounnahr]]da, [[Xorazm]]da, [[Yettisuv]]da, qisman [[Sharqiy Turkiston]]ning gʻarbiy mintaqalarida shakllangan. Oʻzbek xalqining asosini hozirgi Oʻzbekiston hududida qadimdan oʻtroq yashab, sugʻorma [[dehqonchilik]], [[hunarmandchilik]] bilan shugʻullanib kelgan mahalliy [[sugʻdiylar]], [[baxtariylar]], [[xorazmiylar]], fargʻonaliklar, yarim chorvador [[qangʻlilar]], [[eftaliylar]], koʻchmanchi va sak-massaget kabi qadimgi eroniy etnik guruhlar tashkil etgan. Shuningdek, Janubiy Sibir, [[Oltoy]], Yettisuv, Sharqiy Turkiston hamda [[Volga]] va [[Ural]] daryosi boʻylaridan turli davrlarda Movarounnahrga kirib kelgan turko-mongol xalqlar ham oʻzbeklar etnogenezida ishtirok etganligi tarixdan maʼlum.
 
Keyingi yillarda Oʻzbekiston hududida olib borilgan arxeologik va antropologik tadqiqotlar natijasida [[Amudaryo]] va [[Sirdaryo]] oraligʻida soʻnggi [[jez davri]]dayoq yuqorida nomlari zikr etilgan qabila va elatlarning etnik jihatdan dastlabki aralashuvi sodir boʻlganligi va [[assimilyatsiya]] jarayoni natijasida antik davrga kelib, oʻtroq hayotga moslashgan turkiy hududiy maydon tarkib topganligi hamda oʻzbek xalqiga xos antropologik tipning makon va zamoni aniqlangan. Maʼlumki, miloddan avvalgi 3-asr da Sirdaryoning oʻrta oqimida turkiy va sugʻdiylar ittifoqi asosida Qangʻ davlati tashkil topgan edi. [[Qangʻ davlati]] davrida Movarounnahr va unga tutash mintaqalardagi xalqlarning iqtisodiy siyosiy va etnomadaniy aloqalarining tobora rivojlanib borishi natijasida [[turkiy tillar|turkiy tilli]] etnoslar ustuvorlik qilib, oʻziga xos uygʻunlashgan madaniyat shakllandi. Arxeologik asarlarda bu madaniyat Qovunchi madaniyati nomini olgan. Antropolog olimlarning taʼkidlashlaricha aynan shu davrlarga kelib, Oʻrta Osiyo ikki daryo oraligʻi antropologik tipi (qiyofasi) toʻliq shakllangan. Oʻzbeklar etnogenezida qatnashgan navbatdagi etnik komponentlar [[kushonlar]] hamda milodiy 4—5-asrlarda Oʻrta Osiyoning markaziy viloyatlariga Janubiy Sibirdan, [[Jungʻoriya]]dan, Sharqiy Turkistondan siljigan [[xioniylar]], [[kidariylar]] va [[eftaliylar]]dir. Shuningdek, oʻzbeklar etnogeneziga faol taʼsir oʻtkazgan turkiy etnik komponentlar asosan [[Turk xoqonligi]] (6—8-asrlar) davrida Oʻrta Osiyoning markaziy mintaqalari ([[Toshkent]], [[Zarafshon]], [[Qashqadaryo]], [[Surxondaryo]] vohalari, [[Fargʻona vodiysi]]) va Xorazmga kelib joylashib, maʼlum bir tarixiy davr mobaynida, bu etnik komponentning aksariyat qismi oʻtroqlashdi. Turk xoqonligi davrida kirib kelgan turkiy komponentlar va mahalliy aholi oʻrtasidagi etnik madaniy munosabatlarning rivoji hududdagi etnik jarayonlar taraqqiyotiga katta taʼsir oʻtkazdi. Ushbu turkiy qatlam madaniy yutuqlarining mahalliy madaniy xoʻjalik anʼanalari bilan jadal uygʻunlashuvi yuz berdi. Bu davr turkiy-sugʻdiy simbiozni hal qiluvchi bosqichlaridan biri boʻlgan.