Qarshi — versiyalar orasidagi farq

208 bytes removed ,  4 oy oldin
k
Mirzaolim Dilshodov tahrirlari PlanespotterA320 versiyasiga qaytarildi
(Xatoni tuzatdim, Grammatikani tuzatdim)
Teglar: Mobil tahrirlash Mobil dastur orqali Android app edit
k (Mirzaolim Dilshodov tahrirlari PlanespotterA320 versiyasiga qaytarildi)
Teglar: Mobil tahrirlash Mobil dastur orqali tahrirlash Rollback
 
| tuman xaritasi =
| ichki bolinishi =
| rahbar turi = hokim
| rahbar = Xolboyev Normo'min Yaxshiyevich
| asos solingan =
| ilk eslatilishi =
| avvalgi nomlari = Nasaf, Naxshab
| qachondan beri =
| maydon = 7,5 ming ga.
| balandlik turi =
| AP markazi balandligi =
| iqlim = mo'tadil
| rasmiy til = o'zbek
| aholi = 275197 018600
| sanalgan yil = 2020
| zichlik =
| aglomeratsiya =
| milliy tarkib =
| pochta indekslari =
| sayt =
| avtomobil kodi = 70
| identifikator turi =
| raqamli identifikator =
 
<!-- Bot tomonidan qoʻshilgan matn boshi -->
'''Qarshi''' (Қарши; Moʻgʻulcha: ''Харш'', {{lang-ar|نسف}}&nbsp;- ''Nasaf''; {{lang-ar|نخشب}}&nbsp;- ''Naxshab'', ''Behbudiy''); (1926 37 yillarda Behbudiy) — [[Qashqadaryo viloyati|Qashqadaryo viloyatidagi]] shahar (1926 yildan), viloyat markazi (1943 yildan). Qashqadaryo vohasining markazida, Qashqadaryo boʻyida, xalqaro temir yo'l va avtomobil yoʻllari kesishgan joyda. Maydoni 7,5 ming ga. Aholisi 275220 ming kishi (20202005). Qarshi Oʻzbekistonning qadimiy shaharlaridan biri. U turli davrlarda Bolo, Nashebolo, Naxshab, Nasaf, nomlari bilan yuritilib, XIV 14-asrdan Qarshi deb atala boshlagan.
 
"Qarshi" nomining kelib chiqishi toʻgrisida turli fikr va taxminlar mavjud. V.V. Bartold shaharning nomi moʻgʻul xoni Kepakxon qurdirgan "Qarshi" (qad. turkiychada "saroy" maʼnosini anglatgan) bilan bogliq deb taʼkidlaydi. "Qutadgʻu bilig" ("Saodatga yoʻllovchi bilim") dostonida "Qarshi" atamasi "saroy" va "qarama-qarshi turish" maʼnosida qoʻllangan. "Boburnoma"da ham bu nom moʻgʻul tilidan olinganligi taʼkidlangan. Keltirilgan taxminlarda atamaning "qarshi" — saroy, qasr maʼnolari koʻproq qoʻllanadi. Dastlabki shahar Qashqadaryo vohasida "Naxshab" (suv obod qilgan, suv naqsh bergan manzil) nomi bilan miloddan avvalgi VII 7-asrda Yerqoʻrgʻon oʻrnida vujudga kelib, uning atrofi qalʼa devori bilan oʻrab olingan (ushbu qalʼa devorlarining qoldiqlari arxeologlar tomonidan 1999- yilda oʻrganilgan). Shaharning yana bir nomi Novtak — Navtaka — yangi bino deb ham talqin qilinadi. Miloddan avvalgi VI 6-asrda shahar kengayib, ichki devor bilan oʻralib (hozirgi saqlangan), maydoni 35 ga ni tashkil etgan. Makedoniyalik Aleksandr Makedoniyalik bosqini davrida shahar vayron qilingan. Shundan keyin uning vohadagi yetakchi shahar sifatidagi maqomi pasayib borgan. Miloddan avvalgi III3—2-II asrlarda shahar tashqi qalʼa devori bilan oʻralgan (maydoni 150 ga boʻlgan). II2—1-I asrlarda (hozirgi temir yoʻl bekatistansiyasi hududida) yangi harbiy-siyosiy markaz maqomini olgan ZahhokiMoron qalʼasi bunyod etildi. Bu qalʼa ham Naxshab nomini olib asta-sekin kengaya bordi (qoldiqlari hozirgi Shulluktepa deb ataladi). Kidariylar oʻz qarorgohini 468- yilda yangi Naxshabga koʻchirdilar. 710- yilda arablar shahar (Naxshab arabcha talaffuzda "Nasaf") va uning atrofidagi hududlarni bosib oldilar. IX9—13-XIII asrlarda Naxshab (Nasaf) ijtimoiy-iqtisodiy va madaniy jihatdan ravnaq topdi. X 10-asrda Nasafda oʻsha davr musulmon olamida ilmiy kongress — "majlisi tadris" oʻtkazilgan. Oʻrta asrlarda Nasaf orqali Eron va Hindistonni Rossiya va Yevropa davlatlari bilan bogʻlagan muhim karvon yoʻllari oʻtgan, savdo va hunarmandchiliksavdohunarmandchilik rivojlangan.
 
1220-yilda Nasafni Chingizxon qoʻshinlari vayron qildi. Undan keyingi davrda (XIII 14-asrda) voha markazi 3marta hozirgi Qarshi shahrining eski shahar qismi oʻrnida qayta tiklandi. Chigʻatoy ulusi xoni Kepakxon (1318-26131826) Nasafdan 2 farsax (12– 14&nbsp;km) uzoqlikda qasr qurdirib, [[Poytaxt|poytaxtni]] Qarshi deb atalgan bu qalʼaga koʻchirgan. Shahar hududidan topilgan arxeologik yodgorliklar, bino qoldiqlari Qarshida XIV 14-asrning 1-yarmida bir qancha koshinkor imoratlar mavjud boʻlganligidan dalolat beradi. XIV 14-asrning 2-yarmida shahar qoʻrgʻoni atrofi gʻisht va paxsa devor bilan oʻralgan, shaharda Odina masjidi qurilgan. Qalʼa atrofida 2,5–3 m chuqurlikda xandaq qazilgan XandaqXandaqustida4taqoʻtarma ustida 4ta koʻtarma koʻprikqoʻprik boʻlgan. Shahar qoʻrgoni hududi 40 ga. ni tashkil etgan. XVI 16-asrda shahar yaqinida yirik Namozgoh masjidi (hozirgi meʼmoriy yodgorlik), hammom binolari qadimiy koʻtargan. Ashtarxoniylar davridan Qarshi Buxoro taxti merosxoʻrlari turadigan joyga aylandi. Imomqulixon davrida (1614—15 yillarda) Qashqadaryodan Qarshi choʻliga kanal chiqarilgan. XVII17—18-XVIII asrlarda Qarshi Qashqadaryo vohasidagi birinchi shaharga aylandi. Qarshi XVI 16-asrdan XX 20-asr boshlarigacha Buxoro xonligi (amirligi)ning Qarshi bekligi nufuzli markazi boʻlgan. Hunarmandchilik rivojlangan, pul zarb qilingan. MangʻitlarMangʻitiylar davrida Qarshida hammom, madrasa, xonaqoh, sardoba va sugʻorish inshootlari bunyod etilgan. Shahar va uning atrofi obodonlashgan. Vengriyalik olim Xerman Vamberi 1863- yilda Qarshida boʻlib, shaharda 10 ta karvonsaroy, katta bozor boʻlganligini yozadi. Aholisining 25 mingga yaqin asosiy qismi oʻzbeklar deb taʼkidlaydi.Paxta tozalash, yogʻ-ekstraksiyayogʻekstraksiya, sut, pivo, motor taʼmirlash, taʼmirlashmexanika, uysozlik, plastmassa buyumlari zavodlari, goʻsht va un ktlari, tikuvchilik fabrikasi, qurilish materiallari, temir yoʻl transporti, toʻqimachilik korxonalarikorxonalagsh bor. 7 qoʻshma korxona, jumladan Uzbekiston—Turkiya qoʻshma korxonasi ishlab turibdi. Tuksiz gilamlar (paloslar) ishlab chiqariladi. "Yerqoʻrgʻon" ulgurji,"Osiyo", "Qarshi" buyum, "Osiyo" mashina va asbob-uskunlariqurilish, "Farhod" xoʻjalik mollari bozorlari va boshqalar mavjud. Qarshi davlat universitetiunti, Qarshi muhandislik-iqtisodiyotmuhandislikiqtisodiyot instituti, TATUtibbiyot, hamda Toshkent irrigatsiyaped. va qishloqboshqalar xo'jaliginijami mexanizatsiyalash13 instituti Qarshikasb-hunar filialikolleji, 3 akademik litsey, 9 litsey va litsey-internatlitseyinternat, 2 gimnaziya, 4544 umumiy taʼlim, shuningdek, bolalar musiqa maktablari, 4 teatr (shu jumladan, viloyat musiqali drama teatri, viloyat qoʻgʻirchoq teatri va boshqalar), viloyat oʻlkashunoslik muzeyi, filarmoniya, 13 ta kutubxona, 5 klub, 3 ta madaniyat va istirohat bogʻi faoliyat koʻrsatadi. 22 ta kasalxona, ambulatoriya-poliklinikaambulatoriyapoliklinika va boshqalar tibbiy muassasalar bor. Qarshi — [[Toshkent]], Qarshi — [[Samarqand]], Qarshi — Buxoro va boshqalar yoʻnalishlarda hamdaxamda tuman markazlariga avtobuslar va yo'nalishlimarshrutli taksilar qatnaydi. Qarshi aeroportidan Qarshi — [[Moskva]], Qarshi — [[Andijon (shahar)|Andijon]], Qarshi — Toshkent yoʻnalishlaridagi havo yoʻllarida samolyotlar qatnovi yoʻlga qoʻyilgan. Qarshida Koʻkgumbaz masjidi (XVI 16-asr), qadimiy hammom (XVI 16-asr), Qashqadaryo ustidagi qadimiy koʻprik (1583), Sharofboy madrasasi (XVIII 18-asr boshlarida), Charmgar masjidi (XIX 19-asr oʻrtalari), Bektemir madrasasi (1905), Xo'jaXoja Abdulaziz madrasasi (XIX asr19a), Qilichbek madrasasi ((XIX 19-asr) va boshqalar meʼmoriy obidalar saklanib qolgan.
 
Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2004- yil 29-sentabrdagi sentyabrdagi "Qarshi shahrining 2700 yilligini nishonlashga tayyorgarlik koʻrish toʻgʻrisida"gi qarori va O'zbekistonUzbekiston RespublikasiResggublikasi prezidentiningPrezidentining 2005- yil 26- iyuldagi "Qarshi shahrining 2700 yilligini nishonlashga doir qoʻshimcha chora-tadbirlarchoratadbirlar toʻgʻrisida"gi qaroridan keyin shaharda keng koʻlamda tayyorgarlik ishlari amalgaboshlab oshirildiyuborildi.
 
Koʻkgumbaz masjidi, tarixiy koʻprik va boshqalar meʼmoriy obidalar taʼmirlandi. Shaharda "Nasaf", "Geolog" sport majmualari, tennis korti, yopiq choʻmilish havzasi, sport-sogʻlomlashtirishsportsogʻlomlashtirish inshootlari, 20 ming oʻrinlik stadion, Olimpiya zaxiralari sport kolleji va boshqalar qurilmoqda. Viloyat teleradiokompaniyasi, Qarshi jamoatchilik va Qashqadaryo kabel televideniyelari ishlab turibdi. 1999-yildan ydan "Nasaf" shahar gaz. chiqariladi.
 
Qarshidan "Nasafiy" taxallusi bilan koʻplab olimlar, shoirlar yetishib chiqqan. Shulardan Alisher Navoiyning "Majolis un-nafoisunnafois" asarida tilga olingan Mavlono Soyiliy, Mavlono Mir Qarshiy, undan tashqari, Mahmud Nasafiy (musiqa va sanʼat sohasida), Qusam Shayxlar (diniy ilmlar sohasida) shuhrat qozonganlar.
 
Obod Joʻrakulov, Latif Erdonov.
 
Obod Joʻrakulov, Latif Erdonov.
== Qarshi shevasi ==
Shahar aholisi oʻziga xos shevada gaplashadi. Eng sezilarli belgilaridan biri ''"chi"'' qoʻshimchasini qoʻshishdir. Masalan, adabiy tildagi ''kelardi'' Qarshi shevasida ''kelaychiydi'' yoki ''kelaychidi'' tarzida ishlatiladi.