Tarix — versiyalar orasidagi farq

431 bayt qoʻshildi ,  2 oy oldin
(+ o'zbek tilining izohli lug'atidan ma'lumot, imlo)
Tarix fani asrlar davomida qoʻlyozma asarlarda ifodalangan maishiy hayot, voqea-hodisalar, tarixiy personajlar va shaxslar haqida hikoya qilishdek oddiy bayonchilikdan, muayyantarixiy kontekstda tarixiy hayot yoʻlining shakllanishi, bosqichlari va umumiy qonuniyatlarini aniqlash, umumlashtirish, tahlil qilish va nazariy xulosalar chiqarish kabi murakkab ilmiy yoʻlni bosib oʻtdi.
 
Oʻzbekistonning eng qadimgi tarixi haqida moddiy madaniyat yodgorliyutriyodgorliklari va arxeologik topilmalar maʼlumot beradi. Mil. av. 1-mingyillikkaoidyozmaI mingyillikka oid yozma manbalar, zardushtiylarning muqadsasmuqaddas [[Avesto]] kitobida, axomaniylar[[Ahamoniylar davlati|ahamoniylar]] davri kitobalarida (BihistunBehistun, Naqshi Rustam va boshqalar) Turon va [[Movarounnahr|Movarounnahrning]] tabiati, xalklarixalqlari haqida maʼlumotlar keltirilgan. Oʻzbekistonning qadimgi tarixi haqida [[Gerodot]], [[Ksenofont]], [[Ktesii Knidlik|Ktesiy]], [[Polibiy]], [[Diodor Sitsiliyalik|Diodor]], [[Strabon]], [[Kursiy Ruf]], shuningdek, xitoy, arman, arab mualliflari yaratgan yozma manbalarda maʼlumotlarni uchratish mumkin. Asrlar davomida Oʻzbekiston siyosiy, iqtisodiy, ijtimoiy, maʼnaviy xayoti tarixi haqidagi maʼlumotlar saroy- yilnomachilari, tarixchilar, xonlar, podshohlar tomonidan yozilgan qoʻlyozma manbalar shaklida jamlana bordi. Oʻrta asrlar tarixnavisligida sulolaviy tarixga bagʻishlangan [[Bayhaqiy Abulfazl Muhammad ibn Husayn al-Kotib|Bayhaqiyning]] „Tarixi Bayhaqiy“, Nasaviynnng[[Nasaviy (tarixchi)|Nasaviyning]] „Siyrat as-Sulton Jalol ad-Din Mankburni“, Nizomiddinning „Zafarnoma“, [[Sharofiddin Ali Yazdiy|Sharafuddin Ali YazdiyningYazdiy]]ning „Zafarnoma“, [[Fazlulloh ibn RuzbexonningRuzbexon]]ning „Mehmonnomai Buxoro“, [[Hofiz Tanish alBuxoriyningBuxoriy]]ning „Abdullanoma“, [[Muhammad Yusuf Munshiy Ibn Xoʻja Baqo|Muhammad Yusuf munshiyningmunshiy]]ning „Tarixi Muqimxoniy“, [[Muhammad Amin BuxoriynmngBuxoriy]]ning „Ubaydullanoma“ kabi asarlari yaratildi.
 
Yaʼkubiyning „Kitob albuldon“ („Mamlakatlar xaqida kitob“), Tabariyning „Tarixi Tabariy“, Beruniyning „Qadimgi xalqlardan qolgan yodgorliklar“; maʼlum bir xudud tarixiga oid — mintaqaviy uslubdagi NarshaxiynpngNarshaxiyning „Tarixi Buxoro“, NasafiynshshNasafiyning „Kitob alqand fi tarixi Samarqand“ („Samarkand„Samarqand tarixi haqida qanddek kitob“) kabi nodir qoʻlyozma manbalarda Oʻrta Osiyo mamlakatlarining geografik holati, yirik shaharlari va aholisi, ularning turmush tarzi va mashgʻulotlari, karvon yoʻllari, urushlar, gʻalayonlar, ijtimoiyiqtisodiy, siyosiy hayotiga doyrdoir turli maʼlumotlar bayon etilgan.
 
Oʻrta asrlar tarixshunosligida Amir Temur va temuriylar davri tarixi, ayniqsa, mufassal yoritilgan. Usha davrda yaratilgan „Temur tuzuklari“, Nizomiddin Shomiyning „Zafarnoma“, Sharafuddin Ali Yazdiyning „Zafarnoma“; Abdurazzoq Samarqandiyning „Matlaʼ us saʼdayn va majmaʼ ulbahrayn“ („Ikki saodatli yulduzning chiqishi va ikki dengizning qoʻshilish oʻrni“); MirxondnnngMirxondning „Ravzat ussafo“us-safo“ asarlarida Amir Temur va temuriylar saltanatining tashkil topishi, ichki va tashkitashqi siyosati, mamlakatning ijtimoiyiktisodiyijtimoiy-iqtisodiy va madaniy hayotiga oid muhim maʼlumotlar keltirilgan.
 
Oʻrta asrlarda davlat ishlari, boshqaruv tizimi haqida maʼlumot beruvchi ForobiynmngForobiyning „Fozil odamlar shahri“, Yusuf Xos Hojibning „Qutadgʻu bilig“, NizomulmulkniitNizomulmulkning „Siyosatnoma“, XondamiriingXondamirning „Dastur alvuzaro“al-vuzaro“, Muhammad Boqirxonning „Muvazayi Jahongiriy“ asarlari yaratildi.
 
Oʻrta Osiyoda 3 ta mustaqil — Buxoro, Xiva va Qoʻqon xonliklari vujudga kelishi bilan, 17—19-XVII—XIX asrlarda ularning tarixiga bagʻishlab alohidaalohidaalohida-alohida asarlar yaratildi. UzigaO'ziga xos uslub va anʼanalarga ega boʻlgan tarixnavislik maktablari shakllandi. Buxoro va Xiva xonliklari tarixi Abulgʻozsh[[Abulgʻoziy Bahodirxon|Abulgʻoziy BahodirxonningBahodirxon]]ning „Shajarayi turk“ va „Shajarayi tarokima“, Muhammad Amin Buxoriy, Muxammad Sharif, Mirzo Shams Buxoriy, Munis, Ogaxiy, Bayoniy asarlarida keng yoritilgan.
 
Muhammad Solih Toshkandiy, Muxammad Hakim, Avaz Muhammad, Niyoz Muhammad, Mulla Olim Maxdumhoji asarlarida KoʻqonQoʻqon xonligi tarixi bayon etildi. [[Rossiya imperiyasi|Rossiya]] tomonidan Oʻrta Osiyo yerlarining bosib olinishi arafasidagi voqealar, janglar tafsilotlari, Rossiyaning mustamlakachilik siyosati, 19-XIX asrning 2yarmiikkinchi yarmi — 20-XX asr boshlarida Ahmad Donish, Mirzo Abdulazim Somiy Boʻstoniy, Mirzo Salimbeklarning Buxoro tarixiga oid asarlarida keltiriladi. Ushbu asarlarda oʻrta asr tarixnavisligi anʼanalariga koʻra, siyosiy, ijtimoiy, iqtisodiy, maʼnaviy hayot, tashqi aloqalarga oid maʼlumotlar garchi muayyan bir tartibda berilmagan boʻlsada, jamiyat hayotining turli yoʻnalishlari boʻyicha qimmatli maʼlumotlarni koʻramiz.
 
Bu qoʻlyozma tarixiy asarlar oʻz davrining ilgʻor fikrli kishilari tomonidan yozilgan boʻlsada, oʻsha davrdagi hukmdorlar raʼyidan oʻtolmasdan, ularning manfaatlariga moye qilib yozilganligini, oʻz davri va muhiti, zamonasi tartiblari, taraqqiyot darajasi tafakkurining xos koʻrinishlari taʼsirini namoyon qiladi.
 
19-XIX asrning 2-yarmidan boshlab Rossiyaning Oʻrta Osiyoni bosib olishga qaratilgan siyosati tufayli Rossiya hukumatining maxsus topshirigʻini bajarish uchun oʻlkaga kelgan rus harbiy mutaxassislari, diplomatlari, sayyohlari, savdogarlari oʻz memuarlari, sayohati xotiralari va hisobotlarida ushbu mamlakat va uning xalkdarixalqlari tarixi, ijtimoiyiqtisodiyijtimoiy-iqtisodiy va siyosiy ahvoli, moddiy boyliklariga oid maʼlumotlarni toʻplab, yozib qoldirdilar (mas., N. Muravyevning „Puteshestviye„Путешествие vв TurkmeniyuТуркмению iи XivuХиву vв 1819 iи 1820 ggгодах“ .“,(1822) ''("1819 va 1820-yillarda Turkmaniston va Xivaga sayohat (1822))''; G. Meyendorfning „Puteshestviye iz Orenburga v Buxaru v 1820 godu“, 1826; N. Xanikovning „Opisaniye Buxarskogo xanstva“, 1843; [[Nikolay Ivanovich Veselovskiy|N. I. Veselovskiyning]] „Ocherki istorikogeograficheskix svedeniy o Xivinskom xanstve s drevneyshix vremyon do nastoyahego“, 1877; M. Terentyevning 3 jildli „Istoriya zavoyevaniya Sredney Azii“, 1906; D. Logofetning „Buxarskoye xanstvo pod russkim protektoratom“, 1911; va boshqalar).
 
Oʻrta Osiyo Rossiya mustamlakasiga aylantirilishi bilan mustamlakachilik tuzumi tartibotlari tarix sohasidagi i.tarixlar koʻlami va mavzusiga oʻz taʼsirini koʻrsatdi. Rus tarixchilarining yuqorida zikr etilgan Oʻrta Osiyo, jumladan, Oʻzbekiston tarixiga oid asarlarining aksariyati oʻzining bir yoqlamaligi, metropoliya manfaatlariga xizmat qilishga moʻljallanganligi bilan ajralib turadi. Chor maʼmuriyati i.tarixishlari uning manfaatlariga xizmat qilishini nazarda tutib, maʼlum miqdorda mablagʻ ajratdi. Ayni paytda ilgʻor rus olimlari, sharqshunostarixchilarning fan manfaatlari uchun Oʻrta Osiyo tarixi tadqiqotlarini amalga oshirish tendensiyasini ham kuzatish mumkin. 1895-yilda Toshkentda Turkiston arxeologiya havaskorlari toʻgaragi tashkil etildi, u Oktyabr toʻntarishigacha faoliyat koʻrsatdi, tarix, arxeologiya, numizmatika, etn. masalalarini oʻrganishga salmoqli hissa qoʻshdi. Mahalliy millat vakillaridan sharqshunos havaskorlar, sharq qoʻlyozmalarini toʻplovchilar, qad. yodgorliklarni oʻrganuvchilar yetishib chikdi: Abu Said Mahzum, Mirzo Abdurahmon, Akrom polvon Asqarov va boshqa Toshkent davlat kutubxonasining tashkil etilishi (1870), oʻlkashunoslar va olimlar faoliyatida muhim turtki boʻldi. Ushbu kutubxona fondidan bibliograf V.I.Mejov tomonidan tuzilgan Oʻrta Osiyo va Turkiston tarixiga oid maqolalar, asarlar, gazeta va jurnali materiallari toʻplangan „Turkiston toʻplami“ (594 jilddan iborat) muhim joy oldi. Oʻzbekistonni tarixiymadaniy jihatdan oʻrganishga Peterburg untining sharq fakulteti maʼlum hissa qoʻshdi. Bu davrga kelib mahalliy tadqiqotchilar guruhi shakllandi. [[Vasiliy Vyatkin|V. L. Vyatkin]] Samarqand yodgorliklarini oʻrganish jarayonida Ulugʻbek rasadxonasini ochdi. V. V. Bartold qad. qoʻlyozmalar maʼlumotlaridan foydalanib, Oʻrta Osiyo va Oʻzbekiston tarixi haqida asarlar yaratdi („Turkestan v epoxu mongolskogo nashestviya“, 1898—1900; „Svedeniya ob Aralskom more i nizovyax Amudari s drevneyshix vremyon do XVII veka“, 1902; „K istorii orosheniya Turkestana“ va boshqalar).