Almashlab ekish: Versiyalar orasidagi farq

110 bayt olib tashlandi ,  8 oy oldin
k
Bot v1: Tuzatmalar
(→‎Adabiyotlar: {{no iwiki}} andozasi oʻchirildi using AWB)
k (Bot v1: Tuzatmalar)
 
'''Almashlab ekish''' – qishloq xoʻjaligi ekinlarini dalalar va yillar bo‘yichaboʻyicha il-miy asoslangan navbatlab ekish. Tuproq unumdorligini ta’minlash va ekinlarning hosildorligini oshirishning samarali tadbiri hisoblanadi. Almashlab ekish – dehqonchilik tizimining eng muhim qismidir. Ekinlarni tartibi bilan belgi-langan sxemada har bir dalaga ekish uchun ketgan vaqt Almashlab ekish rotatsiyasi deyiladi; Almashlab ekish ga kiritilgan ekinlarning guruhi ro‘yxatiroʻyxati va ularni navbatlash tartibi yoki almashlab ekiladigan ekinlar bilan band bo‘ladiganboʻladigan dalalarning bir-biriga nisbati Almashlab ekish sxemasi deyiladi. Almashlab ekish jo-riy etilmay, bir yerning o‘zigaoʻziga bir xil 359ekinlar surunkasiga eqilgan (yakka ziro-atchilik)da tuproqning fizik xususiyatlari yomonlashadi, ekinlar hosildorligi pasayadi, har xil kasallik va zararkunan-dalar, shu sharoitga moslashgan begona o‘tlaroʻtlar ko‘payadikoʻpayadi (mas, poliz ekinlarida shumg‘iyashumgʻiya, g‘o‘zadagʻoʻzada vilt, boshoqli g‘allagʻalla ekinlarida qorakuya va boshqalar). Ekinlar ka-salliklari, zararkunandalariga qarshi kurashda, dalalarni begona o‘toʻt bosib ke-tishini bartaraf etishda Almashlab ekish sinalgan agrotexnik chora hisoblanadi. Almashlab ekish ni tasniflash ikki belgiga asoslanadi. Bularning biri – Almashlab ekish da yetishtirila-digan qishloq xoʻjaligi mahsuloti (paxta, don, ozuqa, sabzavot va boshqalar)ning asosiy turi. Ikkinchisi – biologik xususiyati, yetishti-rish texnologiyasi va tuproq unumdor-ligiga ko‘rsatadigankoʻrsatadigan ta’siri jihatidan bir-biridan farq qiladigan ekinlar guruhlari nisbati (dukkakli don, don-li va texnika ekinlari, sabzavot-poliz ekinlari, ko‘pkoʻp yillik o‘tlaroʻtlar). Birinchi belgisi jihatidan Almashlab ekish dalali, yem-xashak va maxsus Almashlab ekish bo‘linadiboʻlinadi. Dalali Almashlab ekish da ekin maydonining yarmidan ko‘prog‘ikoʻprogʻi asosiy (g‘o‘zagʻoʻza, don ekinlari, kartoshka va boshqalar) ekinlar yetishtirishga ajratiladi. Yem-xashak Almashlab ekish da ham ekin maydonining yarmidan ko‘prog‘inikoʻprogʻini yem-xashak ekinlari egallaydi. Maxsus Almashlab ekish da maxsus agro-texnika, alohida sug‘orishsugʻorish usullari va boshqalarni talab qiladigan ekinlar yetishtiri-ladi. Ularga sabzavotlar, poliz ekinlari, tamaki, sholi va boshqa kiradi. Ikkinchi belgisi jihatidan Almashlab ekish ekinlar guruhi, asosiy tovar mahsuloti, dalalar soni, rotatsiya muddati va boshqa belgilariga ko‘rakoʻra tur (tip)larga bo‘linadiboʻlinadi. Almashlab ekishning g‘o‘zagʻoʻza –g‘alla–gʻalla – beda; don ekinlari – toza shud-gor; don ekinlari – o‘tlaroʻtlar – chopiqtalab ekinlar; don ekinlari – o‘tlaroʻtlar; o‘tlaroʻtlar – chopiq-talab ekinlar; chopiqtalab ekinlar – sideratli ekinlar; o‘tlaroʻtlar – dalali va boshqa tur (tip)lari bor. Almashlab ekish turiga qarab ekin turlari bilan band dalalar soni nisbati raqamlar bilan ifodalanadi. Mas, g‘o‘zagʻoʻza-beda Almashlab ekish 3: 7 nisbatida birinchi raqam bedapoya dalalarini, ikkinchisi g‘o‘zagʻoʻza dalalarini ko‘rsatadikoʻrsatadi (beda ekin maydonining 30,0%ni tashkil etadi). O‘zbekistondaOʻzbekistonda xo‘jalikningxoʻjalikning qaysi soha bo‘yichaboʻyicha ixtisoslashgani va tuproq-iqlim sharoitiga kura Almashlab ekishning har xil sxemasi qo‘llanilishiqoʻllanilishi mumkin.O‘zbekistondaOʻzbekistonda 1930–90-yillarda ja-moa va davlat xo‘jaliklaridaxoʻjaliklarida 3:7 sxe-mali donga ajratilgan bir dalali g‘o‘zagʻoʻza – beda Almashlab ekish, 3:4:1:2 sxemali donga aj-ratilgan bir dalali g‘o‘za–bedagʻoʻza–beda Almashlab ekish va bo‘laklanganboʻlaklangan 1:2:1:2:1:3 sxemali bedasiz turli ekinlar – chopiqtalab ekinlar Almashlab ekish qo‘llanildiqoʻllanildi. Almashlab ekishning mazkur sxemalarida g‘o‘zagʻoʻza salmog‘isalmogʻi 60–70%ni tashkil etdi. 90-yillar boshidan O‘zbekistondaOʻzbekistonda don mustaqilligiga erishish uchun sug‘oriladigansugʻoriladigan maydonning katta qismi g‘allagʻalla ekinlari uchun (1997 -yilda kariyb 1 mln.ga) ajratildi. Natijada g‘o‘zagʻoʻza yakka-ziroatchiligiga barham berilib, ayrim xo‘jaliklardaxoʻjaliklarda g‘o‘zagʻoʻza-g‘allagʻalla nisbati deyarli teng bo‘libboʻlib qoldi.Paxtachilik Almashlab ekish da boshokli don ekinlarini joylashtirish bo‘yichaboʻyicha tavsiyalarga binoan 1:2:7 sxemasiga ko‘rakoʻra ekinlar quyidagicha: 1 (g‘allagʻalla): 2 (beda): 7 (g‘o‘zagʻoʻza) – g‘o‘zagʻoʻza 70% yoki 1:2:3:1:2 sxemasida esa ekinlar 1 (g‘allagʻalla) : 2 (g‘o‘zagʻoʻza) : 3 (beda) : 1 (g‘allagʻalla) : 2 (g‘o‘zagʻoʻza) – g‘o‘zagʻoʻza 40% joylash-tirilib, Almashlab ekish dalasida g‘o‘zagʻoʻza sal-mog‘inimogʻini 10–20% kamaytirishga erishildi. Tuproq unumdorligi past, meliorativ holati yomon yerlarga 1:3:5 sxemalari – 1 m (meliorativ) : 3 (beda) : 5 (g‘o‘zagʻoʻza) yoki 1 m (meliorativ): 3 (beda) : 4 (g‘o‘zagʻoʻza) : 1 (g‘allagʻalla) – g‘o‘zagʻoʻza 44,4 – 55,5% bo‘lganboʻlgan namunaviy tav-siyalar berildi. Sholikor xo‘jaliklardaxoʻjaliklarda Almashlab ekishning uch, yetti, to‘qqiztoʻqqiz va o‘noʻn dalali sxemalari qo‘llaniladiqoʻllaniladi. To‘qqizToʻqqiz dalali sxemada 1-, 2-, 3dalalarga sholi, 4dalaga yozning ikkinchi yarmida siderat yoki don uchun mosh, soya, o‘risoʻris no‘xatnoʻxat (yozning birinchi yarmida dala meliorativ holati yaxshi-lanadi), 5-, 6-, 7-dalalarga sholi, 8dalaga beda bilan don uchun bahorgi arpa, 9-dalaga ikki yillik beda ekiladi. Bu sxemalarda sholi 66,6–70%ni tashkil etadi. Sabza-votchilikda sabzavot ekinlari Almashlab ekishning 360asosiy bo‘g‘iniboʻgʻini ko‘pkoʻp yillik va bir yillik o‘tlardiroʻtlardir. Ekishda beda va boshqadukkakli ekinlardan keyin poliz ekinlari, ka-ram, piyoz, pomidor ekiladi. Kartoshka, poliz ekinlari, bodring va ildiz mevali ekinlardan keyin eqilgan karam ham mo‘lmoʻl hosil beradi. Begona o‘tlardanoʻtlardan ko‘proqkoʻproq zararlanadigan piyoz, ildiz mevali sab-zavot ekinlari (sabzi, lavlagi, sholg‘omsholgʻom, turp), kartoshka, bodring karamdan key-in eqilganda yaxshi samara beradi. Sab-zavot ekinlarini, odatda, ilgari ular yetishtirilgan dalaga 3–4 yil oralatib eqilgani ma’qul.O‘zbekistonningOʻzbekistonning iqlim sharoitida bir dalaga takroriy ekin ekib, yil da-vomida ikki marta hosil olish mumkin. Mas, sabzavot ekinlarining 8 da-lali almashlab ekish sxemasida (3:4:1) 1-dalaga beda (birinchi yili beda makkajo‘xorimakkajoʻxori yoki arpa bilan birga ekiladi), 2-dalaga beda (ikki yillik beda), 3-dalaga beda (uch yillik beda), 4-dalaga o‘rtagioʻrtagi sabza-vot (pomidor, bodring), 5-dalaga kechki sabzavot (kechki sabzavotdan oldin er-tagi kartoshka ekiladi), 6-dalaga kechki kartoshka (kechki kartoshkadan oldin er-tagi sabzavot ekinlaridan karam ekila-di), 7-dalaga sabzavot (piyoz), 8-dalaga kechki sabzavot (kechki sabzavotdan oldin ertagi kartoshka) ekiladi.Almashlab ekish tizimi qishloq xoʻjaligi fanlarining yangi yutuqlari va to‘plangantoʻplangan tajribaga muvofiq takomillashtirib boriladi.Ad.: Tursunxo‘jayevTursunxoʻjayev 3. S, Sorokin M., G‘o‘zaGʻoʻza – beda almashlab ekish va ularning samaradorligini oshirish yo‘llariyoʻllari, T., 1978; Grechixin V. N. i dr., Sevooboroti v xlopkovodstve: Opit i problemi, T., 1982; Tursunxodjayev 3. S, Bolkunov A., Nauchnie osnovi xlopkovix sevooboro-tov, T., 1987.Abdurahim Ermatov.
 
== Adabiyotlar ==
271 940

ta tahrir