Kitovras (boshqa kitō, yunon tilidan. Κ κνταυρος — „Kentavr“) — XIV-asrdan beri rus apokriflarida eslatib oʻtilgan afsonaviy mavjudot. Kitovras odatda yirtqich hayvon yoki shaxsiy ism degan maʼnoni anglatadi. U  maxluq-Kentavr, baʼzan qanotlari bilan tasvirlangan.

Apokrif ertak tahrir

Solomon haqida turli afsonalarda Kitovras akasi va sherigi, keyin dushman va raqib sifatida harakat qiladi. XV-asrning „Paley“ ning apokrifik afsonalaridan biri bizni Solomonning „ahd sandigʻi“ saqlanishi kerak boʻlgan Maʼbad qurilishi bilan tanishtiradi[1].

 
Shoh Sulaymon va Kitovras. Vasilyevskiy darvozalarining muhri. 1335-1336-yillar Novgoroddagi Sofiya sobori. Rasmning yuqori qismidagi yozuv: „Kitovras qilich (t) uning akasi Sulaymon tomonidan vaʼda qilingan yurtga soʻz uchun“

Kitovras bashoratli mavjudotdir: Shoh Solomon tomonidan ushlangan, u donoligi bilan uni hayratda qoldiradi. Keyingi afsonalarda Kitovras „Lukorye doʻlida“ hukmronlik qiladi, u yerda kun davomida odamlar ustidan, kechasi esa hayvonlar ustidan shohdir. U baʼzan Solomonning rafiqasini oʻgʻirlab, u bilan jangda halok boʻladi. Solomon va Kitovras haqidagi rus apokrifalariga mos keladigan yahudiy afsonalarida uning oʻrniga Jin Asmodey paydo boʻladi. Ruslarda Kitovras va yahudiy afsonalarida Asmodeyning xususiyatlari Gʻarb afsonalarida Morolfa va Merlinga oʻtkaziladi.

Solomon haqidagi afsonalarning rivojlanish tarixi A. N. Veselovskiy „Solomon va Kitovras haqidagi slavyan afsonalari va Morolf va Merlin“[2] haqidagi Gʻarb afsonalari"asarida tasvirlangan.

Kitovras haqidagi hikoya Paleyada[3][4] ieromonax Yefrosin (XV-asrning ikkinchi yarmi)[5] tomonidan yozilgan Kirillo-Belozerskiy monastiri toʻplamida joylashtirilgan.

Kitovras ikonografiyasining ifodali namunasi Novgoroddagi Sofiya soborining Vasilevskiy darvozasi (1336) tomonidan saqlanib qolgan, Oprichniki tomonidan Aleksandr slobodaga koʻchirilgan, u yerda Uchlik soborining Janubiy kirish joyi hali ham bezatilgan: boshiga toj kiygan qudratli qanotli yarim odam, uning tanasi magʻrur otning boʻynidan oʻsib, oyoqlaridan ushlab turgan podshoh Solomonning qiyofasini silkitib turadi. Tasvir ustida bir yozuv bor: „(- Ki) tovars akasi Sol (o)mon  bilan soʻz uchun vaʼda qilingan yerga…“ yozuvi mavjud.

Kentavr Kitovrasning mashhur xususiyatlari qadimgi rus anʼanalarida va boshqa qahramonlarda tarqaldi. Ular „Goryuniya qizi“ ga, divii, oʻlim, apokaliptik dahshatli „chigirtka“ning bir qismiga berilishi mumkin edi. Kentavr shaklida, shuningdek, Bov — korolevich haqidagi tarjima hikoyasidan (asl nusxada-yarim it yarim odam) yarim qahramon tasvirlangan.

Kitovras haqida qoʻshiq tahrir

Nishona qilib kuylashni oʻrgatish uchun Kryukov alifbosida „Kitivars haqida qoʻshiq“ yoki „oʻrgatuvchi“ deb nomlangan qoʻshiqlar tuzilgan[6]:

Yana qarang tahrir

Manbalar tahrir

  1. Г. С. Белякова „Китоврас“,. Славянская мифология, M.. ISBN 5-09-003831-7. 
  2. Веселовский 1921.
  3. „Сказание о Соломоне и Китоврасе ("Китоврас есть зверь борз, Соломон мудрый хитростию изымал его...") автор: книгописец иеромонах Ефросин. Сборник Кирилло-Белозерского монастыря № 11/1088 л. 262 - 262 об. (октябрь 1491 г.)“. 2014-yil 29-oktyabrda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2014-yil 29-oktyabr.
  4. „Сказание о Соломоне и Китоврасе ("Китоврас есть зверь борз, Соломон мудрый хитростию изымал его...") автор: книгописец иеромонах Ефросин. Сборник Кирилло-Белозерского монастыря № 11/1088 л. 262 - 262 об. (октябрь 1491 г.)“. 2014-yil 29-oktyabrda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2014-yil 29-oktyabr.
  5. „Сказание о Соломоне и Китоврасе ("Китоврас есть зверь борз, Соломон мудрый хитростию изымал его...") автор: книгописец иеромонах Ефросин. Сборник Кирилло-Белозерского монастыря № 11/1088 л. 262 - 262 об. (октябрь 1491 г.)“. 2014-yil 29-oktyabrda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2014-yil 29-oktyabr.
  6. „Крюковой букварь.“. 2015-yil 10-mayda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2014-yil 27-oktyabr.

Adabiyotlar tahrir

Havolalar tahrir