Ahamoniylar davlati: Versiyalar orasidagi farq

tahrir izohi yoʻq
k (qisqartmalarni toʻliqlash (via JWB))
Tahrir izohi yoʻq
{{Tarixiy davlat
'''Axomaniylar davlati''' – qadimgi dunyoning eng yirik davlatlaridan biri (miloddan avvalgi 558 – 330). Axomaniylar davlati hududi Eronni va Hind daryosidan Egey va O‘rta dengizgacha bo‘lgan oraliqdagi Osiyo mam-lakatlarini, shuningdek Misr, Liviya va Bolqon yarim orolning bir qismini bosib olish natijasida tashkil topgan. Axomaniylar davlati ga qadimgi fors podshohlari xonadoni – axomaniylar vakili Kir II asos solgan. Miloddan avvalgi 558 yil Kir II fors qabilalari ittifoqiga rahbar bo‘lib, 553 yil midi-yaliklar hukmronligiga qarshi qo‘zg‘olon ko‘targan. Forslar 550 yil g‘alaba qozonib va Midiyani egallab keyingi uch yil mo-baynida sobiq Midiya davlati tarkibiga kirgan mamlakatlarni bosib olganlar, 546 yil esa Lidiya va Kichik Osiyodagi yunon shaharlarini zabt etganlar. 545–539 yillar oralig‘ida Kichik Osiyoning katta qismi, 538 yilda Bobil, 525 yilda Misr, 519–512 yillar oralig‘ida Egey dengizidagi orollar, Frakiya, Makedoniya va Hindistonning shimolig‘arbiy qismi bo‘ysundirilgan. Axomaniylar davlati Doro I davrida shakllangan murakkab byurokratik tizim orqali boshqarilgan. Doroning ma’muriy-pul islohotlari bosib olingan mamlakatlar ustidan boshqaruv va nazoratni yanada takomillashtirdi: davlat 20 ta harbiy-ma’muriy satrapiya (okrug)larga bo‘linib, ularning tepasida maxsus amal-dorlar (satraplar) turgan. Ular fors podshosiga ulkan miqdorda soliqlar(pul va natura holda) to‘lashgan. Doro I davrida yagona tanga pul birligi – 8,4 g oltin og‘irligidagi doriq joriy qilingan. Sikl (1/20 doriq) mayda ku-mush tanga vazifasini o‘tagan. Axomaniylar davlati etnik tarkibi va ijtimoiy ukladi bo‘yicha turli-tuman bulgan. Uning tarkibiga Kichik Osiyo, Bobil, Finikiya va Misr kirib, ularning qishloq xoʻjaligi va hunarmandchiligida qullar mehnatidan keng foydalanilgan. Iqtisodiy jihatdan shunday rivojlangan mam-lakatlar katorida forslar saltanati tarkibiga Frakiya va Makedoniya kabi viloyatlar, shuningdek urug‘chilik tuzu-mining yemirilishi boskichida turgan ko‘chmanchi arab va skif qabilalari ham kirgan. Fors ma’muriyati zabt etilgan mamlakatlarda eski mahalliy qonunlar, urf-odatlar, dinlar, pul tizimi, o‘lchov-og‘irlik tizimi, yozuv va tillarni saqlab qolgan. Mahalliy tillar qatorida Axomaniylar davlatining rasmiy idora tili bo‘lgan oro-miy tili tarkalgan. Eronda kad. fors va oromiy tilidan boshqa ma’muriy ehtiyojlar uchun zlam tilidan ham keng foydalanishgan. Forslar ko‘pgina fi-nikiy va yunon shaharlariga muxtoriyat berib, ayrim mamlakatlarda (mas, Kilikiya, Sug‘diyona va boshqalar) mahalliy shoxlar va hokimlar sulolasini saqlab qolganlar, ibodatxonalarni soliq va to‘lovlardan ozod etganlar. Persepol bilan bir qatorda axomaniylar Bobil, Suza va Ekbatanani poytaxt kilishgan. Axomaniylar davlati madaniyati va san’ati Eron madaniy an’analarini Yunoniston, Ossuriya, Misr va boshqa mamla-katlar an’analari bilan chog‘ishtirmasidan iborat bo‘lgan. Forslarning o‘zi salta-natda mumtoz mavqega ega edilar. Ular soliqlar va majburiy ishlardan ozod etilganlar.Fors zodagonlari eng muhim harbiy va fuqarolik lavozimlarini egal-lashgan. Fors shohlari, ularning qon-qarindoshlari, satraplar va amaldorlar Eron, Kichik Osiyo, Bobil, Misr va boshqa mamlakatlarda qullar mehnatiga asos-langan katta xo‘jaliklarga ega bo‘lishgan.Axomaniylar davlati barqaror iqtisodiy asosga ega bo‘lmagani tufayli beqaror harbiy-ma’muriy birlashma edi, u faqatgina qurol kuchi yordami bilangina turli xalqlarni davlat tarkibida tutib tu-rishga asoslangandi. Axomaniylarning harbiy qudrati zaiflashishi bilan ularning davlati parchalanib keta boshla-gan. Misr, Bobil, Midiya, Kichik Osiyo va boshqa mamlakatlarda ko‘plab qo‘zg‘olonlar ko‘tarilgan (mas, 522 yilda Midiyada Gaumata qo‘zg‘oloni va Marg‘iyonadagi qo‘zg‘olon, 500 – 493 yillarda kichik osi-yolik yunonlar qo‘zg‘oloni, 405 yil Misrdagi qo‘zg‘olon). Miloddan avvalgi 5-asr oxiridan boshlab satraplar muntazam suratda o‘zaro urush olib borganlar, ba’zan esa hatto podshohning o‘ziga ham qarshi qurol ko‘targanlar. 500 – 449 yillardagi yunon-fors urushlari davridayoq fors qo‘shinining jangovarlik qobiliyati anchagina yo‘qotilgan. Miloddan avvalgi 330 yil Aleksandr Makduniy qo‘shini zarbalari ostida Axomaniylar davlati qulagan.Turon xalqlarining Axomaniylar davlati ga qarshi olib borgan kurashlari haqida: qarang To‘maris, Shiroq, Marg‘iyona qo‘zg‘oloni.
|nomi = Ahamoniylar imperiyasi
|oʻz nomi = Xšāça
|holati =
|madhiya =
|bayroq = Standard_of_Cyrus_the_Great_(White).svg
|bayroq_izohi = bayroq
|gerb =
|gerb_izohi = Imperiya gerbi
|xarita = Achaemenid_Empire_cylindrical_projection.jpg
|oʻlchami = 250 px
|izohi = Ahamoniylar davlati Doro I davrida o'zining eng yuqori kuch-qudrat cho'qqisiga erishgan
|tashkil_topdi = M.A. 550
|barham_topdi = M.A. 330
|poytaxti = [[Bobil]], Pasargada (bugungi [[Sheroz]] shahridan taxminan 90 km shimoli-sharqda joylashgan)
|shaharlari = [[Bobil]],[[Ekbatana]],[[Suza]],[[Suza]],[[Persepolis]]
|tili = [[Qadimgi Fors]], [[Oromiy]], [[Bobil]]
|valyutasi = [[doriy]], siglos (sikla)
|qoʻshimcha_koʻrsatkich =
|koʻrsatkich_tarkibi =
|maydoni = M.A. 500-yilda 5,500,000 km2;
|aholisi = M.A. 500-yilda 17 milliondan 35 milliongacha
|boshqaruv_shakli = [[monarxiya]]
|sulola =
|hukmdorlar_unvoni = [[Podsho]], yoki Podshohlar Podshohi
|hukmdor1 = Buyuk Kir
|hukmdor1_yili = mil.avv 559-mil.avv 529
|dini = [[Zardushtiylik]], [[Mitraizm]], Bobil dini
|qoʻshimcha_koʻrsatkich1 =
|koʻrsatkich_tarkibi1 =
|Sana9 =
|Yil9 =
|Bosqich10 =
|Sana10 =
|Yil10 =
|Bosqich11 =
|Sana11 =
|Yil11 =
|qoʻshimcha_koʻrsatkich2 =
|koʻrsatkich_tarkibi2 =
|gacha =
|g1 =
|g2 =
|g3 =
|g4 =
|g5 =
|g6 =
|g7 =
|keyin =
|k1 =
|k2 =
|k3 =
|k4 =
|k5 =
|k6 =
|k7 =
|eslat =
}}
'''Axomaniylar davlati''' – qadimgi dunyoning eng yirik davlatlaridan biri (miloddan avvalgi 558 – 330). Axomaniylar davlati hududi Eronni va Hind daryosidan Egey va O‘rta dengizgacha bo‘lgan oraliqdagi Osiyo mamlakatlarini, shuningdek Misr, Liviya va Bolqon yarim orolning bir qismini bosib olish natijasida tashkil topgan.
==Tarixi==
[[File:Cyrus_II_le_Grand_et_les_Hébreux.jpg|thumb|[[Buyuk Kir]] Yahudiylarni Bobilda tutqunlikdan ozod qilmoqda ([[Bibliya]] miniaturasi)|250px]]
'''Axomaniylar davlati''' – qadimgi dunyoning eng yirik davlatlaridan biri (miloddan avvalgi 558 – 330). Axomaniylar davlati hududi Eronni va Hind daryosidan Egey va O‘rta dengizgacha bo‘lgan oraliqdagi Osiyo mam-lakatlarini, shuningdek Misr, Liviya va Bolqon yarim orolning bir qismini bosib olish natijasida tashkil topgan. Axomaniylar davlati gadavlatiga qadimgi fors podshohlari xonadoni – axomaniylar vakili Kir II asos solgan. Miloddan avvalgi 558 yil Kir II fors qabilalari ittifoqiga rahbar bo‘lib, 553 yil midi-yaliklarmidiyaliklar hukmronligiga qarshi qo‘zg‘olon ko‘targan. Forslar 550 yil g‘alaba qozonib va Midiyani egallab keyingi uch yil mo-baynidamobaynida sobiq Midiya davlati tarkibiga kirgan mamlakatlarni bosib olganlar, 546 yil esa Lidiya va Kichik Osiyodagi yunon shaharlarini zabt etganlar. 545–539 yillar oralig‘ida Kichik Osiyoning katta qismi, 538 yilda Bobil, 525 yilda Misr, 519–512 yillar oralig‘ida Egey dengizidagi orollar, Frakiya, Makedoniya va Hindistonning shimolig‘arbiyshimoli-g‘arbiy qismi bo‘ysundirilgan. Axomaniylar davlati Doro I davrida shakllangan murakkab byurokratik tizim orqali boshqarilgan. Doroning ma’muriy-pul islohotlari bosib olingan mamlakatlar ustidan boshqaruv va nazoratni yanada takomillashtirdi: davlat 20 ta harbiy-ma’muriy satrapiya (okrug)larga bo‘linib, ularning tepasida maxsus amal-dorlaramaldorlar (satraplar) turgan. Ular fors podshosiga ulkan miqdorda soliqlar (pul va natura holda) to‘lashgan. Doro I davrida yagona tanga pul birligi – 8,4 g oltin og‘irligidagi doriq joriy qilingan. Sikl (1/20 doriq) mayda ku-mushkumush tanga vazifasini o‘tagan. Axomaniylar davlati etnik tarkibi va ijtimoiy ukladi bo‘yicha turli-tuman bulganbo'lgan. Uning tarkibiga Kichik Osiyo, Bobil, Finikiya va Misr kirib, ularning qishloq xoʻjaligi va hunarmandchiligida qullar mehnatidan keng foydalanilgan. Iqtisodiy jihatdan shunday rivojlangan mam-lakatlarmamlakatlar katoridaqatorida forslar saltanati tarkibiga Frakiya va Makedoniya kabi viloyatlar, shuningdek urug‘chilik tuzu-miningtuzumining yemirilishi boskichidabosqichida turgan ko‘chmanchi arab va skif qabilalari ham kirgan. Fors ma’muriyati zabt etilgan mamlakatlarda eski mahalliy qonunlar, urf-odatlar, dinlar, pul tizimi, o‘lchov-og‘irlik tizimi, yozuv va tillarni saqlab qolgan. Mahalliy tillar qatorida Axomaniylar davlatining rasmiy idora tili bo‘lgan oro-miyoromiy tili tarkalganham keng tarqalgan. Eronda kad.qadimgi fors va oromiy tilidan boshqatashqari ma’muriy ehtiyojlar uchun zlamelam tilidan ham keng foydalanishgan. Forslar ko‘pgina fi-nikiyfinikiy va yunon shaharlariga muxtoriyat berib, ayrim mamlakatlarda (masmasalan, Kilikiya, Sug‘diyona va boshqalar) mahalliy shoxlarshohlar va hokimlar sulolasini saqlab qolganlar, ibodatxonalarni soliq va to‘lovlardan ozod etganlar. Persepol bilan bir qatorda axomaniylar Bobil, Suza va Ekbatanani poytaxt kilishganqilishgan. Axomaniylar davlati madaniyati va san’ati Eron madaniy an’analarini Yunoniston, Ossuriya, Misr va boshqa mamla-katlarmamlakatlar an’analari bilan chog‘ishtirmasidan iborat bo‘lgan. Forslarning o‘zi salta-natdasaltanatda mumtoz mavqega ega edilar. Ular soliqlar va majburiy ishlardan ozod etilganlar. Fors zodagonlari eng muhim harbiy va fuqarolik lavozimlarini egal-lashganegallashgan. Fors shohlari, ularning qon-qarindoshlari, satraplar va amaldorlar Eron, Kichik Osiyo, Bobil, Misr va boshqa mamlakatlarda qullar mehnatiga asos-langanasoslangan katta xo‘jaliklarga ega bo‘lishgan. Axomaniylar davlati barqaror iqtisodiy asosga ega bo‘lmagani tufayli beqaror harbiy-ma’muriy birlashma edi, u faqatgina qurol kuchi yordami bilangina turli xalqlarni davlat tarkibida tutib tu-rishgaturishga asoslangandi. Axomaniylarning harbiy qudrati zaiflashishi bilan ularning davlati parchalanib keta boshla-ganboshlagan. Misr, Bobil, Midiya, Kichik Osiyo va boshqa mamlakatlarda ko‘plab qo‘zg‘olonlar ko‘tarilgan (mas, 522 yilda Midiyada Gaumata qo‘zg‘oloni va Marg‘iyonadagi qo‘zg‘olon, 500 – 493 yillarda kichik osi-yolikosiyolik yunonlar qo‘zg‘oloni, 405 yil Misrdagi qo‘zg‘olon). Miloddan avvalgi 5-asr oxiridan boshlab satraplar muntazam suratda o‘zaro urush olib borganlar, ba’zan esa hatto podshohning o‘ziga ham qarshi qurol ko‘targanlar. 500 – 449 yillardagi yunon-fors urushlari davridayoq fors qo‘shinining jangovarlik qobiliyati anchagina yo‘qotilgan. Miloddan avvalgi 330 yil Aleksandr MakduniyMakedonskiy qo‘shini zarbalari ostida Axomaniylar davlati qulagan. Turon xalqlarining Axomaniylar davlati gadavlatiga qarshi olib borgan kurashlari haqida: qarang To‘maris, Shiroq, Marg‘iyona qo‘zg‘oloni.
 
== Adabiyotlar ==
117

ta tahrir