Res judicata (RJ) yoki res iudicata, shuningdek, "claim preclusion" ("da'voning oldini olish") sifatida ham tanilgan, lotincha "hal qilingan masala" ma'nosini bildiruvchi atama boʻlib, fuqarolik huquqi va umumiy huquq tizimidagi ikkita tushunchadan birini anglatadi: ish yuzasidan yakuniy hukm mavjud va endi uning ustidan shikoyat qilinishi mumkin emas; hamda aynan bir xil taraflar oʻrtasidagi da'voni qayta koʻrib chiqishni taqiqlash (yoki oldini olish) uchun moʻljallangan huquqiy ta'limot.

Anjelo Gambiglioni, De re iudicata, 1579-yil

"Res judicata" mavjud boʻlgan taqdirda, masalani aynan oʻsha sudda ham, boshqa sudda ham qayta koʻrib chiqish mumkin emas. Sud bir ishni yana qayta koʻrib chiqishni rad etish uchun "res judicita"dan foydalanadi.[1]

"Res judicata" doktrinasi — bu ishning taraflariga nisbatan adolatsizlikning oldini olish usuli, shuningdek, ba'zi hollarda yoxud koʻpincha huquqiy resurslarini keraksiz isrof qilishdan saqlanish usuli hisoblanadi. "Res judicata" nafaqat kelajakdagi hukmlarning oldingi hukmlarga zid boʻlishiga toʻsqinlik qiladi, shuningdek, taraflarning koʻp sonli sud qarorlari va chalkashliklardan himoya qiladi.

Umumiy huquqTahrirlash

Umumiy huquq yurisdiksiyalarida "res judicata" prinsipini qoʻllash masalasi sudya yoki javobgar, sudlanuvchi tomonidan koʻtarilishi mumkin.

Sud ishi boʻyicha yakuniy sud qarori chiqarilgandan soʻng, oldingi sudning yoxud oldingi sud bilan bilan mohiyati boʻyicha aynan bir xil boʻlgan sudning ishni koʻrib chiqayotgan sudyalari birinchi sud qarorining ta'sirini saqlab qolish uchun "res judicata" doktrinasiga murojaat qiladilar.

Sud protsessida javobgar, ayblanuvchi "res judicata"dan himoya sifatida foydalanishi mumkin. Umumiy qoida shundan iboratki, javobgarga, sudlanuvchiga qarshi da'vo qoʻzgʻatgan va qonuniy kuchga kirgan sud qaroriga ega boʻlgan da'vogar oʻsha sudlanuvchiga nisbatanquyidagi hollarda boshqa da'vo qoʻzgʻatishi mumkin emas:

  • da'vo birinchi da'voda muhokama qilingan xuddi shu bitimga asoslansa;
  • da'vogar birinchi da'voda qoʻlga kiritilganiga nisbatan boshqacha himoya vositasini yoki qoʻshimcha himoya vositasini qoʻllashni soʻrasa;
  • da'vo shunday xususiyatga ega boʻladiki, uni dastlabki da'voga qoʻshib taqdim etish mumkin edi[2].

Bankrotlik holati sud jarayonida tasdiqlangandan soʻng, ushbu holat barcha ishtirokchilar uchun majburiydir. Sud protsessi davomida taraflardan biri tomonidan koʻtarilishi mumkin boʻlgan, ammo koʻtarilmagan holatga taalluqli har qanday masala yuzasidan arz qilish "res judicata" bilan taqiqlanishi mumkin[3].

Amerika Qoʻshma Shtatlari Konstitutsiyasiga yettinchi oʻzgartirish hakamlar hay'ati tomonidan koʻrib chiqilgan hech qanday fakt qonun qoidalariga muvofiq Amerika Qoʻshma Shtatlari sudida yoki biror shtat sudida qonunda nazarda tutilgan hollardan tashqari boshqa tarzda qayta koʻrib chiqilishi mumkin emasligini belgilaydi.

"Res judicata" prinsipini qoʻllash uchun bir nechta omillarga rioya qilish kerak:

  • ishdagi holatning bir xilligi;
  • da'voning sabablarining bir xilligi;
  • ishdagi taraflarning bir xilligi;
  • ishda ishtirok etayotgan taraflarning bir xilligi;
  • sud qarorining yakuniy boʻlganligi;
  • tomonlarga masala yuzasidan oʻz nuqtai nazarini bayon etish uchun toʻliq va adolatli imkoniyat berilganligi.

Xalqaro huquqTahrirlash

"Res judicata" Xalqaro Sud Statutining 38-moddasi 1-qismi "c" bandiga muvofiq xalqaro huquqning umumiy tamoyilidir. “Funksiyasi xalqaro huquqqa muvofiq oʻziga taqdim etilgan nizolarni hal qilishdan iborat boʻlgan sud:... c. sivilizatsiyalashgan davlatlar tomonidan tan olingan huquqning umumiy tamoyillarini [qoʻllaydi]”[4][5].

Zamonaviy xalqaro huquqda "res judicata" BMT Xalqaro sudining Statutida mustahkamlangan[6]:

"59-modda

Sud qarori faqat ishda ishtirok etayotgan tomonlar uchun va faqat ushbu ish boʻyicha majburiydir.

60-modda

Qaror yakuniy va uning ustidan shikoyat qilinmaydi. Qarorning ma'nosi yoki hajmi toʻgʻrisida nizo boʻlsa, istalgan tomonning iltimosiga binoan uni sharhlash yuzasidan qaror sudga tegishli boʻladi".

ManbalarTahrirlash

Shuningdek qarangTahrirlash

AdabiyotlarTahrirlash

Вишневский Г.А. Действие принципа res judicata как необходимое условие обеспечения справедливости // Современное право. 2013. № 11. С.76-84.

HavolalarTahrirlash