Saxur tili (ozarbayjoncha: Saxur dili; ruscha: Цахурский) — Shimoliy Ozarbayjon va Dogʻistonning janubi-gʻarbiy qismida (Rossiya) saxurlar gapiradigan til. Bu tilda Ozarbayjonda taxminan 13,000 kishi va Dogʻistonda 9,770 kishi gaplashadi[1]. Saxur soʻzi bu tilda soʻzlashuvchilar koʻpchilikni tashkil etadigan Dogʻiston qishlogʻi nomidan kelib chiqqan.

TasnifiTahrirlash

Saxur shimoliy-sharqiy Kavkaz tillar oilasining lezgi guruhiga kiradi. Saxurlar oʻz tilini C'a'χna miz

TarixiTahrirlash

Saxurning dastlabki yozma hujjatlari 1895-yilda boshlangan va Roderich fon Erkertga tegishli. Saxur grammatikasining birinchi tavsifi Adolf Dirr tomonidan 1913-yilda nashr etilgan.

1930-yillarda Saxurning adabiy shakli ishlab chiqildi. 1934-yildan boshlab til Ozarbayjon va Dogʻistonning boshlangʻich maktablarida oʻqitila boshlandi.1938-yilda Ozarbayjonda adabiy Saxurdan foydalanish toʻxtatildi, ammo 1989-yilda oʻz maqomini tiklagan.

Ozarbayjonda Saxur alifbosi lotin yozuviga asoslangan, Dogʻistonda bu til kirill yozuvidan foydalanadi. Ilgari (XI asrdayoq) Saxurni arab yozuvida yozishga urinishlar boʻlgan[2].

Geografik taqsimotTahrirlash

Saxur tilida asosan Ozarbayjonning Zaqatala va Qax tumanlarining qishloq joylarida, shuningdek Dogʻistonning Rutul viloyatining togʻli joylarida gaplashadi. Ozarbayjonda 15,900 saxur (1999-yildagi aholini roʻyxatga olish) va Rossiyada 10,400 kishini tashkil etadi (2002-yil.) 1989-yilda ularning 93 foizi Saxurni oʻzlarining birinchi tili deb xabar berishgan.

Rasmiy holatTahrirlash

Ozarbayjonda va Rossiyada Saxur fani sifatida Saxurlar yashaydigan hududlarda boshlangʻich maktablarda (1-4 sinflar) oʻqitiladi. Saxurda gazetalar va radioeshittirishlar ham mavjud. Dogʻiston mintaqasining oʻn ikki rasmiy tillaridan biri. Biroq, til Ozarbayjonda rasmiy maqomga ega emas.

Aloqador tillarTahrirlash

Lezgi guruhi tillari orasida Rutul Saxurga eng yaqin boʻlgan koʻrinadi. Bu ikkisidan tashqari, lezgi guruhida yana sakkizta til mavjud, yaʼni: lezgi, tabasaran, agul, budux, krits, xinalug, udiy va archi.

LahjalariTahrirlash

Saxur tilining ikkita asosiy lahjasi - bu Sax va Gelmet.

FonologiyaTahrirlash

Koʻplab shimoliy-sharqiy Kavkaz tillariga oʻxshash Saxur oʻzining murakkab fonologiyasi va unli fonemalarning koʻpligi bilan mashhur. Uning birinchi chuqur fonologik tavsifi 1931-yilda Nikolay Trubetzkoy tomonidan berilgan.

UndoshlarTahrirlash

Shulzening Saxur tilini oʻrganishiga koʻra, undoshlar roʻyxati keltirilgan. Shakllar toʻrtburchak qavs ichiga joylashtirilmasa, fonematikdir, bu holda ular fonema deb gumon qilinadi, ammo hozirda buning toʻliq dalillari mavjud emas. Inventarizatsiya baʼzi nosimmetrikliklarni koʻrsatadi, ammo palatizatsiya qilingan, labiyalangan va faringeal fonemalarning qatorlarini namoyish etadi[3].

ManbalarTahrirlash

  1. Ethnologue entry for Tsakhur
  2. (ruscha) The Tsakhur language Arxivlandi 2011-07-26 Wayback Machine saytida.. The ETHEO Project. Last updated 11-oktabr 2005-yil. Retrieved 26-dekabr 2006-yil
  3. Wolfgang Schulze, Tsakhur (Lincom Europa, München, 1997) ISBN 3-89586-150-2