Artilleriya (fransuzcha  artillerie , qadimgi frantsuz atillier - tayyorlash, jihozlash  ):

  1. qurolli kuchlar tarmog'i , asosiy quroli artilleriya - nisbatan katta kalibrli o'qotar qurollar : to'plar , gaubitsalar , minomyotlar va boshqalar ( har xil turdagi artilleriya moslamalari va o'qli raketalar ), mos ravishda harakatlantiruvchi va raketa bilan jihozlangan. dushmanning ishchi kuchi va ob'ektlarini yo'q qilish uchun mo'ljallangan qurollar ( snaryadlar );
  2. artilleriya qurollari to'plami;
  3. ilmiy intizom ( lat . ars tormentaria, machina bellica, machinaria, tormenta bellica, artilleria), artilleriya qurollarini qoʻllash texnikasi va taktikasini oʻrganuvchi fan .

Artilleriya - zamonaviy Qurolli Kuchlarning quruqlikdagi qo'shinlarining asosiy zarba berish kuchi bo'lgan eng qadimgi uchta harbiy bo'linmalaridan biri . Artilleriya o'zining jangovar missiyasi, qurol tizimlarining turlari va tashkiliy tuzilishiga ko'ra turli xil tasnifga ega. 105 mm va undan katta kalibrli artilleriya kimyoviy va biologik o'q-dorilardan foydalanishga qodir va 152-155 mm kalibrdan boshlab taktik yadroviy o'q -dorilardan foydalanishga qodir . To'plar , gaubitsalar , minomyotlar , teskari miltiqlar, jangovar mashinalar, tankga qarshi boshqariladigan raketalar kiradi .va raketa artilleriyasi ; artilleriya va o'q-dorilar; artilleriya mashinalari - g'ildirakli va g'ildirakli traktorlar va boshqalar; yong'inga qarshi qurilmalar ; razvedka va otish uskunalari; barcha turdagi o'q otish qurollari, granatalar.

Bundan tashqari, "artilleriya" nomi qo'shinlarning turini, shuningdek, artilleriya qurollarining qurilmasi, konstruktsiyasi, ishlab chiqarilishi va ekspluatatsiyasi, ularning jangovar xususiyatlari, otishma va jangovar foydalanish usullari haqidagi fanni bildirish uchun ishlatiladi

Atamaning kelib chiqishiTahrirlash

Bu so'z rus tilida 1695 yildan beri ishlatilgan ; undan oldin "kiyim" so'zi eng ko'p ishlatilgan. So'zning kelib chiqishi uchun bir nechta variant mavjud:

  • lotincha arcus (kamon) va tellum (o'q) yoki ars (san'at) va tollendi (otish) so'zlaridan
  • italyancha arte (san'at) va tirare (otish) dan. Artilleriya nazariyotchisi Nikkolo Tartaliyaga (1500-1557) tegishli.
  • Qadimgi frantsuz atelyesidan , ya'ni joylashtirish, o'rnatish va eskirish degan ma'noni anglatadi , ya'ni asbob-uskunalar, jihozlar, deb 13-asrdan boshlab turli qamal uskunalari deb ataladi

Qo'shimchaTahrirlash

Dengiz, havo va quruqlikdagi A.ga boʻlinadi. Dengiz A.si oʻz navbatida qirgʻoq va kema A.siga, havo A.si bal-listik va taktik xususiyatiga koʻra zam-barak, gaubitsa, tankka karshi minomyot, reaktiv va zenit (havo) A.ga boʻlinadi. Quruqlikdagi A. yer usti, zenit va max-sus A.ga ajratiladi. Yer usti A.si yerdagi kuchlarga qarshi jang qilish uchun, zenit A.si esa samolyotlarga va (ba’zan) yerdagi kuchlarga qarshi oʻt ochish uchun ishlatiladi. Maxsus A. asosan reaktiv qurollarga qarshi qoʻllaniladi. A. toʻplarining ka-librlari 20 dan 400 mm gacha va undan katta, ogirligi bir necha kg dan oʻnlab va yuzlab t gacha boʻlishi mumkin. Ballistik xususiyatiga kura A. qurollari nishonga toʻgʻri otuvchi (pushka) va qiyalatib otuvchi tuplar (minomyot, gaubitsa va morgiralar)ga ajratiladi.A. fan sifatida A. qurollarining tuzilishi, ulardan foydalanish, ularni loyihalash, ishlab chiqarish, jangda ishlatish 652haqidagi ilmlarni oʻz ichiga oladi. A. koʻp ayerli tarixga ega. Qadim za-monda Xitoy, Yevropada tosh otadigan (irgʻitadigan) mashinalar boʻlgan. Amir Temur qal’alarni zabt etishda tosh ota-digan ana shunday mashinalar (palaxmonlar)dan, Bobur Hindistonni zabt etishda borund (porox) bilan ishlaydigan "toʻfak" dan foydalangan. Otish uchun arablar po-roxdan foydalana boshlashgach (14-asr), A. davri boshlanadi. Dastlabki toʻplar yogʻoch taglikka oʻrnatilgan temir karnay shaklida boʻlib, oʻq sifatida temir, tosh parchalari ishlatilgan. Keyinroq (15-asr) toʻplar mis va jezdan quyila boshlandi. A. texnikasi mukammallashdi, faqat qamal va himoya uchungina emas, balki dala janglarida ham ishlatila boshlandi. A. piyoda askarlarga yordam beruvchi mustaqil qoʻshin turiga aylandi. Tutun-siz poroxlarning qoʻllanilishi, stvol va sna-ryadlarning uzaytirilishi, toʻpning oʻq otish vaqtida orqaga tepishiga chek qoʻyish A.ga tez va uzoqqa otish imko-nini berdi. Oʻt ochishga tayyorgarlik, nishonga toʻgʻrilash va oʻq uzish jarayonlarining mexaniqlashtirilishi A.ning yuksak operativ-taktik tezkorligini ta’minladi.A.ning soʻnggi taraqqiyoti reaktiv va atom A.sini yaratish va takomillashti-rishdan iborat. Oʻzbekiston qurolli kuchlarida ham A.ning ahamiyati katta.

AdabiyotlarTahrirlash

  • OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil