Ahamoniylar davlati

(Axomaniylar davlatidan yoʻnaltirildi)

Axomaniylar davlati – qadimgi dunyoning eng yirik davlatlaridan biri (miloddan avvalgi 558 – 330). Axomaniylar davlati hududi Eronni va Hind daryosidan Egey va O‘rta dengizgacha bo‘lgan oraliqdagi Osiyo mamlakatlarini, shuningdek Misr, Liviya va Bolqon yarim orolning bir qismini bosib olish natijasida tashkil topgan.

Ahamoniylar imperiyasi
Xšāça

M.A. 550 — M.A. 330


Standard of Cyrus the Great (White).svg
bayroq
Achaemenid Empire cylindrical projection.jpg
Ahamoniylar davlati Doro I davrida o'zining eng yuqori kuch-qudrat cho'qqisiga erishgan
Poytaxti Bobil, Pasargada (bugungi Sheroz shahridan taxminan 90 km shimoli-sharqda joylashgan)
Yirik shaharlari Bobil,Ekbatana,Suza,Suza,Persepolis
Til(lar)i Qadimgi Fors, Oromiy, Bobil
Dini Zardushtiylik, Mitraizm, Bobil dini
Pul birligi doriy, siglos (sikla)
Maydoni M.A. 500-yilda 5,500,000 km2;
Aholisi M.A. 500-yilda 17 milliondan 35 milliongacha
Boshqaruv shakli monarxiya
Podsho, yoki Podshohlar Podshohi
 - mil.avv 559-mil.avv 529 Buyuk Kir

TarixiTahrirlash

 
Buyuk Kir Yahudiylarni Bobilda tutqunlikdan ozod qilmoqda (Bibliya miniaturasi)

Axomaniylar davlatiga qadimgi fors podshohlari xonadoni – axomaniylar vakili Kir II asos solgan. Miloddan avvalgi 558 yil Kir II fors qabilalari ittifoqiga rahbar bo‘lib, 553 yil midiyaliklar hukmronligiga qarshi qo‘zg‘olon ko‘targan. Forslar 550 yil g‘alaba qozonib va Midiyani egallab keyingi uch yil mobaynida sobiq Midiya davlati tarkibiga kirgan mamlakatlarni bosib olganlar, 546 yil esa Lidiya va Kichik Osiyodagi yunon shaharlarini zabt etganlar. 545–539 yillar oralig‘ida Kichik Osiyoning katta qismi, 538 yilda Bobil, 525 yilda Misr, 519–512 yillar oralig‘ida Egey dengizidagi orollar, Frakiya, Makedoniya va Hindistonning shimoli-g‘arbiy qismi bo‘ysundirilgan. Axomaniylar davlati Doro I davrida shakllangan murakkab byurokratik tizim orqali boshqarilgan. Doroning ma’muriy-pul islohotlari bosib olingan mamlakatlar ustidan boshqaruv va nazoratni yanada takomillashtirdi: davlat 20 ta harbiy-ma’muriy satrapiya (okrug)larga bo‘linib, ularning tepasida maxsus amaldorlar (satraplar) turgan. Ular fors podshosiga ulkan miqdorda soliqlar (pul va natura holda) to‘lashgan. Doro I davrida yagona tanga pul birligi – 8,4 g oltin og‘irligidagi doriq joriy qilingan. Sikl (1/20 doriq) mayda kumush tanga vazifasini o‘tagan. Axomaniylar davlati etnik tarkibi va ijtimoiy ukladi bo‘yicha turli-tuman bo'lgan. Uning tarkibiga Kichik Osiyo, Bobil, Finikiya va Misr kirib, ularning qishloq xoʻjaligi va hunarmandchiligida qullar mehnatidan keng foydalanilgan. Iqtisodiy jihatdan shunday rivojlangan mamlakatlar qatorida forslar saltanati tarkibiga Frakiya va Makedoniya kabi viloyatlar, shuningdek urug‘chilik tuzumining yemirilishi bosqichida turgan ko‘chmanchi arab va skif qabilalari ham kirgan. Fors ma’muriyati zabt etilgan mamlakatlarda eski mahalliy qonunlar, urf-odatlar, dinlar, pul tizimi, o‘lchov-og‘irlik tizimi, yozuv va tillarni saqlab qolgan. Mahalliy tillar qatorida Axomaniylar davlatining rasmiy idora tili bo‘lgan oromiy tili ham keng tarqalgan. Eronda qadimgi fors va oromiy tilidan tashqari ma’muriy ehtiyojlar uchun elam tilidan ham keng foydalanishgan. Forslar ko‘pgina finikiy va yunon shaharlariga muxtoriyat berib, ayrim mamlakatlarda (masalan, Kilikiya, Sug‘diyona va boshqalar) mahalliy shohlar va hokimlar sulolasini saqlab qolganlar, ibodatxonalarni soliq va to‘lovlardan ozod etganlar. Persepol bilan bir qatorda axomaniylar Bobil, Suza va Ekbatanani poytaxt qilishgan. Axomaniylar davlati madaniyati va san’ati Eron madaniy an’analarini Yunoniston, Ossuriya, Misr va boshqa mamlakatlar an’analari bilan chog‘ishtirmasidan iborat bo‘lgan. Forslarning o‘zi saltanatda mumtoz mavqega ega edilar. Ular soliqlar va majburiy ishlardan ozod etilganlar. Fors zodagonlari eng muhim harbiy va fuqarolik lavozimlarini egallashgan. Fors shohlari, ularning qon-qarindoshlari, satraplar va amaldorlar Eron, Kichik Osiyo, Bobil, Misr va boshqa mamlakatlarda qullar mehnatiga asoslangan katta xo‘jaliklarga ega bo‘lishgan. Axomaniylar davlati barqaror iqtisodiy asosga ega bo‘lmagani tufayli beqaror harbiy-ma’muriy birlashma edi, u faqatgina qurol kuchi yordami bilangina turli xalqlarni davlat tarkibida tutib turishga asoslangandi. Axomaniylarning harbiy qudrati zaiflashishi bilan ularning davlati parchalanib keta boshlagan. Misr, Bobil, Midiya, Kichik Osiyo va boshqa mamlakatlarda ko‘plab qo‘zg‘olonlar ko‘tarilgan (mas, 522 yilda Midiyada Gaumata qo‘zg‘oloni va Marg‘iyonadagi qo‘zg‘olon, 500 – 493 yillarda kichik osiyolik yunonlar qo‘zg‘oloni, 405 yil Misrdagi qo‘zg‘olon). Miloddan avvalgi 5-asr oxiridan boshlab satraplar muntazam suratda o‘zaro urush olib borganlar, ba’zan esa hatto podshohning o‘ziga ham qarshi qurol ko‘targanlar. 500 – 449 yillardagi yunon-fors urushlari davridayoq fors qo‘shinining jangovarlik qobiliyati anchagina yo‘qotilgan. Miloddan avvalgi 330 yil Aleksandr Makedonskiy qo‘shini zarbalari ostida Axomaniylar davlati qulagan. Turon xalqlarining Axomaniylar davlatiga qarshi olib borgan kurashlari haqida: qarang To‘maris, Shiroq, Marg‘iyona qo‘zg‘oloni.

AdabiyotlarTahrirlash

  • OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil