Bosh menuni ochish

Husayn Jovid (to‘liq nomi: Husayn Abdulla o‘g‘li Rasizoda; tug‘ilgan sanasi 24-oktyabr 1882, Naxichevan — o‘limi 5-dekabr 1941, Shevchenko qishlog‘i, Shevchenko qishlog‘i, Tayshet tumani, İrkutsk viloyati) — Ozarbayjon shoir, yozuvchi va dramaturg. Ozarbayjon adabiyotida romantizm adabiy jarayonining asosiy namoyandasi bo‘lgan Husayn Jovid milliy romantik sheʼrlar va lirik tragediyalar asoschisidir.[1]

Husayn Jovid

Shoir, yozuvchi, dramaturg
Asl ismi Husayn Abdulla o‘g‘li Rasizoda
Tugʻilishi 24 oktyabr 1882
Hozirgi Naxichevan shahri
Vafoti 5 dekabr 1941
Shevchenko qishlog‘i, Tayshet tumani, İrkutsk viloyati, RSFSR
Fuqaroligi Ozarbayjon
Imzo
Signature of Huseyn Javid.svg

HayotiTahrirlash

 
Husayn Jovidning 130 yillik yubileyi munosabati bilan chiqarilgan Ozarbayjon pochta markasi (2007)
 
Husayn Jovidning 130 yillik yubileyi munosabati bilan chiqarilgan Ozarbayjon pochta markasi (2012)

Husayn Abdulla o‘g‘li Rasizoda 1882-yil 24-oktyabrda Naxichevan viloyatining hozirgi Kangarli tumanining Shohtaxti qishlog‘ida dindor oilada tug‘ilgan. Boshlang‘ich taʼlimini Naxichevanda mulla maktabida, o‘rta taʼlimni M.T.Sidqining „Maktabi-tarbiya“ nomli yangi uslubdagi maktabida olgan (1894-1898). 1899-1903-yillarda Janubiy Ozarbayjonda yashab, Tabrizning „Tolibiya“ madrasasida taʼlimini davom ettirdi. Istanbul Universitetining adabiyot fakultetini tugatdi (1909), Naxichevanda, so‘ngra esa Ganja va Tbilisida, 1915-yildan esa Bokuda muallimlik qildi. Husayn Jovid klassik Ozarbayjon adabiyotining eng yaxshi anʼanalarini rivojlantirgan ijodkordir. U XX asr Ozarbayjon rivojlangan romantizmi asoschilaridan biri bo‘lgan.[2]

Husayn Jovid ijodi janr va forma jihatdan boydir. U lirik shoirlarning, lirik-epik, epik poemalarning, Ozarbayjon adabiyotida ilk lirik tragediya va dramalar muallifidir. „O‘tgan kunlar“ nomli ilk sheʼriy kitobi 1913-yilda chop etildi. Husayn Jovid ko‘proq dramaturg sifatida tanilgan. Uning falsafiy va tarixiy tragediyalari, oilaviy-maishiy dramalari uslub, yozish uslubi shakli yangiligi jihatdan Ozarbayjon dramaturgiyasida yangi bosqich yaratganidek, milliy teatr madaniyatining taraqqiyotiga ham kuchli taʼsir ko‘rsatgan, „Jovid teatri“ sifatida xarakterlanadi. Dramaturgiyasida davrning umumbashariy, katta ijtimoiy-siyosiy va madaniy ahamiyatga molik muammolari o‘z aksini topgan.

Ozarbayjon adabiyotida ilk lirik tragediya bo‘lgan „Shayx Sanon“ (1914) asarida xalqlarni bir-biriga qovushtirish uchun umumbashariy din g‘oyasini o‘rtaga tashladi. Husayn Jovid bu davrda tadrijiy „haq berilmas, olinar“ g‘oyasiga kelib to‘xtalgan.[3]

Ijodida muhim o‘rin egallagan „Iblis“ (1918) lirik tragediyasida davrning barcha ratsion kuchlari — „Inson insonga bo‘ri“ falsafasi tarafdorlari, „Yigirmanchi asrning madaniy vahshiylari“ bo‘lgan doiralarni Iblis qiyofasida umumiylashtirib, ishg‘olchi urushlarga laʼnat o‘qidi.

1926-yilda muolaja uchun Germaniyaga ketgan va 7 oy Berlinda yashagan Husayn Jovid u yerdan ziyolilarning maʼnaviy iztiroblarini aks ettiruvchi bir qator siyosiy-lirik va lirik-epik sheʼrlar bilan qaytdi.

20-30-yillarda Husayn Jovid bir qator tarixiy dramalar yozgan. „Payg‘ambar“ (1922) va „Temurlang“ asarlaridan keyin yozgan „Siyovush“ (1933), „Xayyom“ (1935) tarixiy dramalari Husayn Jovidning tarixga, tarixiy shaxslarga qarashida jiddiy burilish bo‘ldi.

Janubiy Ozarbayjondagi Ozarbayjonlarning „shahanshohlik“ usuli-idorasi asorati ostida azob tortishi, eng oddiy inson huquqlaridan mahrum qilinishi ham vatanparvar shoir sifatida Husayn Jovidni o‘ylantirardi. („Torli soz“ dramasi, 1930; „Ko‘r Neyzan“ poemasi, 1930).[4]

Sovetlar Birligida totalitarizmning dahshatli davrida Husayn Jovid sotsializm „yutuqlari“dan yozishni o‘ziga ep bilmagan, Stalinni, Ozarbayjon mansabdorlarini madh etishdan o‘zini olib qochgan. Shu sababli ham bu jasur shaxs Sibir muzliklariga, Magadanga surgun qilindi va 1941-yil 5-dekabrda Irkutsk viloyatining Tayshet tumani Shevchenko qishlog‘ida vafot etdi.

Ozarbayjon adabiyotining so‘z va fikr zodagonidir. Ichki layoqati ijod idealiga yuqori darajada mos kelardi. Balki bu sanʼat ideali uning ichki layoqatini yillab, o‘n yillab shakllantirgan edi. „Go‘zallik nomiga, sevgi nomiga“ deb yozgan buyuk ijodkor neft quvurlaridan va dengiz qahramonlaridan, dalada ertadan kechgacha mehnat qilgan mehnatkashlardan tarannum etgan sunʼiy misralar sonini orttirmadi. Ozarbayjonning ijodiy fikri bu sunʼiy misralar domida bo‘g‘ilgan bir vaqtda hayoti evaziga bo‘lsa ham Jovid o‘z ijod idealiga xiyonat qilmadi, uni sotmadi. Go‘zallik va sevgi shoiri edi, shunday bo‘lib qoldi.

Husayn Jovid qabrining topilishi, jasadining Ozarbayjonga olib kelinishi bilan bog‘liq qarorTahrirlash

 
Husayn Javidning qabri yonida.
 
Husayn Javidning Bakuda haykali. Haykaltarosh — Omar Eldarov, 1996

1982-yil 12-oktyabrda Naxichevan Viloyat Partiya Qo‘mitasi Jovid mozorining topilishi, jasadining Ozarbayjonga olib kelinishi bilan bog‘liq qaror qabul qiladi. Haydar Aliyev tashabbusi bilan qabul qilingan bu qaror 14 kun o‘tgach, 26-oktyabrda Ozarbayjonning ijtimoiy-siyosiy hayotida, adabiy muhitida tarixiy voqea sifatida muhrlanadi.

Sovet ideologiyasi va rejimi hokimiyatda bo‘lgan bu davrda Naxichevanda qabul qilingan qaror hali biror narsani anglatmasdi. Uning ijrosi uchun Kremlda Brejnevning, Lubyankada DTK raisi Andropovning roziligini olish mutlaq shartlardan biri edi.

Husayn Jovid bilan bog‘liq Moskva muzokaralaridan va kelishuvlardan keyin tarixiy qaror ijrosi Naxichevan Viloyat Partiya Qo‘mitasi kotibi Hamid Jaʼfarovga topshirildi. 35 yildan keyin Hamid Jaʼfarov o‘sha kunlarni xotirlaydi:

"Aynan Haydar Aliyev tashabbusi bilan uzoq Sibirning oyoq yetmas joylaridan Husayn Jovid jasadining tug‘ilgan vatani Naxichevanga olib kelinishi uning tarixiy xizmatlaridandir.

1982-yil 3-oktyabrda Haydar Aliyev Naxichevanda safardaligida sharafli ishga qo‘l urdi. 1956-yil 6-martda Ozarbayjon SSR Oliy Mahkamasi buyrug‘i bilan Husayn Jovid oqlangach, jasadining Ozarbayjonga olib kelinishiga bir necha bor harakat qilinsa ham sovet ideologiyasi hukmronlik qilgan SSSR makonida bunday masalaning reallashishi mushkulligidan, sovuq Sibirdagi temir seyflarning ochilishi, „sovsekretno“ hujjatlarning o‘rganilishi, Jovid mozorining oxiri yo‘q Sibirda qidirib topilishi va nihoyat, uning Ozarbayjonga olib kelinishi uchun muvofiq ruhsatlar olinishi o‘sha davrda imkonsiz edi. Lekin Haydar Aliyev barcha imkoniyatlardan foydalangan holda bu masalani hal qilishga erishdi.

Uning ko‘rsatmasi bilan 1982-yil 12-oktyabrda Naxichevan Viloyat Partiya Qo‘mitasi Husayn Jovid mozorining topilishi, jasadining Ozarbayjonga olib kelinishi bilan bog‘liq qaror qabul qildi va bu ishning ijrosi Naxichevan Viloyat Partiya Qo‘mitasi kotibi sifatida menga topshirildi. Naxichevan Viloyat Partiya Qo‘mitasi qaroridan so‘ng muxtor respublikaning ichki ishlar vazirining sobiq muovini, polkovnik Telmon Aliyev va o‘sha vaqtda SSSRning eng yosh deputati bo‘lgan Zokir Nosirov bilan Sibirga jo‘natildik…"[5].

1982-yilda Naxichevan Viloyat Partiya Qo‘mitasi kotibi bo‘lgan Hamid Jaʼfarov shunday deydi: "Qaror ijrosi mas’uliyatli va qiyin bo‘lsa ham, uning orqasida aynan Haydar Aliyev nomi bo‘lgani sababli hech qanday qiyinchilikdan gapirib bo‘lmasdi. Bu qarorning ijro etilishiga bilvosita Haydar Aliyevning o‘zi rahbarlik qilardi. Haydar Aliyev „Bakinskiy rabochiy“ gazetasiga bergan intervyusida qayd qilgandiki, u Jovid jasadining uzoq Sibirdan Ozarbayjonga olib kelinishi uchun SSSR day nahang davlatning „birinchi shaxsiga“ — Sov.IKP MK Bosh kotibi Leonid Brejnevga, shuningdek, SSSR Davlat Xavfsizlik Qo‘mitasi raisi Yuriy Andropovga murojaat qilgandi. Bu masalani hal qilish uchun SSSR kabi katta davlat rahbarligi yonida yuksak obro‘ga ega bo‘lish va uning ruhsatini olish vojib edi. Albatta, bunday davrda bularning barchasini faqat Haydar Aliyev qila olardi. Sibirga safarimizning ilk kunidan boshlab Jovidga tegishli bir qator arxiv hujjatlari o‘rganildi. Aniqlanishicha, Husayn Jovid 1941-yil 5-dekabrda Irkutsk viloyati Tayshet tumani nogironlar kasalxonasida vafot etgan, Shevchenko qishlog‘idagi qabristonga 59-sonli qabrga dafn etilgan. Uch kun keyin esa Sov.IKP Irkutsk Viloyat Partiya Qo‘mitasida uchrashuv vaqti Jovid mozori joyining aniqlanishiga, bu bilan bog‘liq Irkutsk viloyati Tayshet tumani Shevchenko qishlog‘ini, 1940-yillarda bu yerda joylashgan 21-sonli koloniyani va nogironlar kasalxonasini bilgan odamlarning topilishiga doir hujjat imzolandi.

Sibirda ekanligida Jovidning „ro‘yxatda turgan“ nogironlar uyining 1956-yilda buzib tashlanishi, Sibirning zich o‘rmonlaridagi Shevchenko qishlog‘ining yo‘q bo‘lib ketishi, u yerda hech kimning yashamasligi haqidagi maʼlumotlar bizni qayg‘uga solgandi. Bizga aytishlaricha, 30 daraja qahratonda u yerlarga boorish imkonsiz hamda xavfli edi. Lekin bu maʼlumotlar bizni yo‘limizdan qaytara olmasdi. Bizning qayta-qayta talabimiz va istagimizdan so‘ng zirhli mashinalar 1982-yil 21-oktyabrda mahalliy aholining „borsa kelmas“ hisoblagan Tayshet shahridan 75 kilomaetr masofada joylashgan Shevchenko qishlog‘iga yo‘l oldi. Bu safarga rasmiy ravishda partiya, huquq-muhofaza, adliya, sog‘liqni saqlash organlarining mas’ul ishchilari qatnashdilar. Barcha umidlar esa 1941-yilda Jovidning „qamoq uyida“ - mehnat lageridagi soqchilar guruhi raisi bo‘lib ishlagan 72 yoshli Darafiy Tradyakolda edi. U ishonch bilan bildirdiki, „Shevchenkoda 40 ming kishi dafn etilgan qabriston buzilmagan“. 21-oktyabrda Shevchenko qishlog‘ida bo‘ldik. Qishloq aslida 100 gektarlab hududi bo‘lgan qattiq yerli Sibir o‘rmoni edi. Qabriston topildi. Ikki soatlik qidiruvdan so‘ng Shevchenko tuman prokurori Yelena Xaritinova 59-sonli qabrni topdi va qabr ochilishi uchun sanksiya imzoladi va nihoyat, Jovidning qabri qazildi…"[6].

Husayn Jovid jasadining Naxichevanga qaytish yo‘nalishiTahrirlash

"Oldindan rejalashtirganimizdek, Husayn Jovid Shevchenko-Tayshet-Irkutsk-Moskva-Yerevan-Naxichevan yo‘nalishi bilan tug‘ilgan yurtiga „qaytishi“ kerak edi. Irkutskdan Moskvaga uchayotganda stuardessa menga Bokudan kelgan topshiriqni yetkazdi: „Haydar Aliyev ko‘rsatmasi bilan siz 26-oktyabrda 861-reys bilan Moskvadan to‘g‘ri Bokuga uchishingiz kerak“. Ozarbayjon rahbari Haydar Aliyev topshirig‘i bilan yo‘nalish o‘zgardi. Bu oddiy topshiriq emasdi va taqdir yozuvi edi. Jovid „oyog‘i“ Yerevanga tegmasligi kerak edi, Jovid Bokudan ketgandi, Bokuga qaytishi lozim edi…"

1982-yil 26-oktyabrda Husayn Jovid Moskvadan Bokuga, keyin esa Naxichevanga „uchadi“. Naxichevanda — uyining to‘g‘risida tuproqqa topshirildi…" [7]

IjodiTahrirlash

SheʼrlariTahrirlash

 
Husayn Jovidning „Azer“ poemasi (1937)
 
"İblis" fojiasi namoyishining posteri
 
"İblis" fojiasi namoyishining boshqa posteri

Husayn Jovid poeziyasi uning romantik sheʼrlaridan va poemalaridan iborat.

Ideal bilan borliq orasidagi ziddiyat, ideal haqiqat izlashga yo‘naltirilgan xayollardan yaralgan lirik-falsafiy fikrlar Jovid sheʼrining asosiy mazmunini belgilaydi. Shoirning lirik „men“i qayg‘uli, bezovta o‘ylar va boy xayollar bilan yashagan faylasuf xarakterli oshiqdir:

Xəyal!.. Əvət, yaşadan yalnız əhli-halı odur,

Yaşarsa bir könül, az-çox xəyal içində yaşar.


Xayol!.. Ha, yashatuvchi yolg‘iz ahli-holu udir,

Yashasa bir ko‘ngil, oz-ko‘p xayol ichra yashar.

H.Jovid badiiy ijodga klassik lirika uslubida yozilgan g‘azallar bilan boshlagani uchun adabiy faoliyatining birinchi davridagi sheʼrlari tilida arab-fors tarkiblariga duch kelinadi. Lekin bunday ifodalar asosan lirikada asrlardan buyon qonuniylashgan „g‘ami hijron“, „zulfi yor“, „ahli dard“, „zanjiri zulf“ kabi tushunarli tasvir vositalaridan iborat:

Məndən fələk ayırdı vəfapişə yarımı,

Tar etdi zülfi-yar kimi ruzigarımı.

Səbrim tükəndi, yox qəmi-hicranə taqətim,

Hicri-nigar əlimdən alıb ixtiyarımı.

Bir əhli-dərd yoxdu bu viranə şəhərdə,

Tainki şərh edəm ona mən qəlbi-zarımı.

...Hər kəs ki, Salika, çəkib eşqin bəlasını –

Mən eyləməz görəndə mənim ah-zarımı.


Mendan falak ayirdi vafosiz yorimni,

Tor etdi zulfi yordek ro‘zgorimni.

Sabrim bitdi, yo‘q g‘ami hijronga toqatim,

Hijri nigor qo‘limdan oldi ixtiyorimni.

Bir ahli dard yo‘qtur bu vayrona shaharda,

Toinki sharh etay unga men qalbi zorimni.

… Har kimki, Salika, chekdi ishqning balosini -

Men aylamas ko‘rganda mening oh-zorimni.

Keyingi yillarda Istanbulda tahsil olishi, turk poeziyasini chuqur o‘rganishi uning sheʼr tilida Onado‘li shevasiga maxsus ifodalarning faolligini birmuncha orttirgan. Shoirning taʼlim yillari vaqti qalamga olgan „Raqs“, „Pushti chorshaf“, „Uyquda“, „Oh faqat sen“ va boshqa sheʼrlari ham, 1913-yilda Tbilisida nashr qilingan „O‘tgan kunlar“ sheʼr kitobida to‘plangan boshqa namunalar ham Onado‘li shevasining muayyan alomatlari ko‘rinadi. Lekin Istanbul muhitidan ayrilgach, shoir asarlarida Onado‘li shevasiga maxsus alomatlar asta-sekin kamaydi, nihoyat, uzoq jarayondan keyin deyarli yo‘q bo‘lib ketgan.

Husayn Jovid lirik ijodining ilk bosqichida janr jihatdan anʼanaviy ikki uslublilik o‘zini ko‘rsatadi. Shoir ushbu yillarda ham klassik uslubda g‘azallar, ham xalq-oshiq sheʼriyati ruhida qo‘shma va geraylilar yozgan. Bu davr mahsuli bo‘lgan „Ket“, „Ko‘nglimni“ radifli sheʼrlari, shuningdek, „Barcha joy safoli, baxtli“ sheʼri g‘azal shaklida, „Nozlana-nozlana“ sheʼri esa qo‘shma shaklidadir. „Raqs“, „Uyquda“ va boshqa sheʼrlarida muxammas va musaddaslarning muayyan alomatlari ko‘zga tashlanadi. Ijodining ilk bosqichlarining o‘zidayoq Jovidning yangi shakldagi sheʼrlar yozganini darhol farqlay olish mumkin. Turkiyadagi tahsil yillarida yozilgan „Yetti moziy“, „Bir oh mazlumona“ sheʼrlarining tuzilishida esa muayyan originallik bor. Bu sheʼrlar har ikki uslubning — klassik lirika va xalq-oshiq lirikasi uslublarining uyg‘unlashishidan yaralgan. Quyidagi xalq-oshiq poeziyasida bo‘lganidek, bu sheʼrlar asosan bandlardan iborat. Lekin bandlar orasida klassik lirikadagi baytlarga o‘xshash juft misralar berilgan. To‘rtliklar ko‘pincha a-b-a-b qofiya usuli bilan, baytlar esa masnaviy shaklida qofiyalangan:

Ey Vətən! Ey könül pərəstarı!

Yar ümidim, qüsura bakmayasan.

Bizə tərcih edib də əğyarı,

Burakıb nari-hicrə yıkmayasan.

Səni bu hala saldı qəflətimiz,

Daha əhv et! Yetər nədamətimiz.


Ey Vatan! Ey, ko‘ngil kamtarini!

Bor umidim, aybga buyurma.

Bizdan ortiq ko‘rib ag‘yorni,

So‘ngra ohu-zoringni qilma.

Seni bu holga soldi g‘aflatimiz,

Kel, bas qil, yetar nadomatimiz.

Keyingi davrlarda Husayn Jovid ijodida bunday tuzilishdagi sheʼrlar soni tobora ortdi. Turli yillarda qalamga olingan „O‘ttiz yoshingda“, „Bir rasm qarshisida“, „Dengiz tomoshasi“ sheʼrlaridagi to‘rtlik bandlar maʼnoni kuchaytiruvchi va to‘ldiruvchi baytlar bilan almashdi. Shu tarzda poetik shakl tadqiqotlari Husayn Jovidning janr sohasidagi original uslubi kashf etishi bilan yakunlangan. Xususan, Jovid Ozarbayjon sheʼriyatiga ilk bora sonet, marsh, sharqi-turku kabi janrlarni olib kelgan. Shoirning „Men istardimki“, „Tortinma, kul“ sheʼrlari Yevropada keng tarqalgan italyan soneti shaklida qalamga olingan.

Husayn Jovid sheʼrlarini ham aruz, ham hijo vaznlarida yozgan. Har ikki vaznga ijodiy munosabatda bo‘lgan shoir ularga asosiy sifat o‘zgarishlarini olib keldi. U aruzning klassik lirikadan maʼlum bo‘lgan xafif, hazaj, ramal, mujtas, muzora, mutaqorib bahrlarida sheʼr yozish bilan birga, hazaj bahrining yangi turini yaratishga muvaffaq bo‘ldi, aruzshunoslar ushbu turni „Jovid Hazaji“ deb nomladilar.

XX asr boshlarida aruzdan hijoga o‘tish ham sheʼrda yangi uslub kashfiyotidan biri edi. Bu sohada Husayn Jovidning novatorlik darajasiga chiqishi jovidshunoslikda to‘g‘ri muayyan etildi. U XX asr boshlarida hijo vaznining turli shakllarida qimmatli sheʼrlar yozishga muvaffaq bo‘ldi.

Original tashbeh va metaforalar, epitet va takrirlar, monolog va dialoglar Husayn Jovid sheʼriyatida fikr, maʼnoning kuchli va emotsional vositalar bilan ifodalashga xizmat qiladi. Umuman, romantik lirikada bo‘lganidek, Jovid sheʼrlarida ham tashbeh yaratish uchun tabiat hodisalari bilan inson hayoti qiyoslanadi. Shoir Qora dengiz sohillarida tasvirlagan sakson yoshli qariyaning mag‘rurligini jonlantirish uchun uni „viqorli tog‘“ga o‘xshatadi, badiiy obrazning to‘liq poetik rasmini chizadi:

Bu keşakeşdə möhtəşəm, məğrur,

Qoca, səksən yaşında bir sima;

Uca bir dağ möhnətilə vüqur,

Qoca bir türk edib namazı əda.

Vird oxur, Həqqa eylər ərzi-niyaz,

Bəlkə dağ sarsılar, o sarsılmaz.


Bu to‘palonda muhtasham, mag‘rur,

Keksa, sakson yoshdagi bir siymo;

Ulug‘vor tog‘ timsoliyla viqor,

Keksa bir turk qildi namozin ado,

Duo qilar, Haqqa aylar arzi-niyoz,

Balki tog‘ tebranar, u tebranmas.

Monolog va dialoglarTahrirlash

 
"Seyavush" fojiasi namoyishining posteri
 
"Seyavush" fojiasi namoyishining boshqa posteri

Monologlar Jovidning romantik-falsafiy uslubini xarakterlovchi kuchli poetik xususiyatlardandir. Monologlarga murojaat shoir sheʼrlariga romantik uslub tabiatidan yaralgan tantana, kenglik olib kelgan yoki lirik qahramonning boy tuyg‘u va o‘ylar olamining ochilishiga imkon yaratgan. Jovid ijodidagi boshdan-oyoq monologlardan iborat „Sevinma, kulma, qo‘zim“, „Maʼyus qalbning faryodi“, „Uyquda“, „Mazlumlar uchun“, „Nechun“ sheʼrlarida har banddagi monolog konkret fikrning, maʼnoli hikmatning poetik ifodasiga xizmat qiladi. „Uyquda“ sheʼrining birinchi bandi bahor nasimiga, keying bandlardan har biri sayroq qushlarga, quyoshga, gullarga, malakka bag‘ishlangan. Bahor nasimiga murojaat qilib yozilgan monologda suyukli maʼshuqa, gullarga poetik munosabatdan yo‘g‘rilgan monologda „bulutli dunyodagi“ kuchli nur, saodat xayoli tarannum etilgan. Oxirgi monologda esa lirik qahramoni lirik qahramonni mashg‘ul qilgan barcha masalalar uning „g‘oyayi amal“idan tug‘ilgan xayollar kabi anglatiladi:

Uyuyur... Of! Ey bəlalı könül,

Çırpınıb durma! Sən də sus artıq,

Vurma, sus! İştə susdu həm bülbül;

Dur, həyatım da getsə dur azacıq,

Uyuyur çünki aşinayi-xəyal,

Uyuyur çünki qayeyi-amal...


Uyquda... Oh! Ey baloli ko‘ngil,

Tipirchilama! Sen da jim ortiq,

Urma, jim! Mana, jim bo‘ldi bulbul;

To‘xta, hayotim ham ketsa qol biroz,

Uyquda chunki oshnoyi xayol,

Uyquda chunki g‘oyayi amal…

Dialoglar shoirning lirikasiga muayyan syujet alomatlari bergan. Hatto uning baʼzi sheʼrlari kichik sahnani eslatadi. „Yetim Anvar“, „Gul sevgisi“ sheʼrlarida lirik holatlar sheʼrning muayyan qismidagi ixcham dialoglar bilan ifodalangan. Boshdan oxirigacha dialoglar asosida yaratilgan „Qiz maktabida“ sheʼridagi poetik dialog Gulbahorning oliy nasabli va betakrorligini ko‘rsatishga xizmat qiladi. Asl ziynati poklik va bilim bo‘lgan, oltin bilakuzuklari bilan emas, sodda kiyinishi, ziyoli, boy maʼnaviyati bilan ajralib turgan Gulbahor romantik lirikadagi yetim anvarlarning, kichik daydilarning bir turdagi davomidir.

„Qiz maktabida“ sheʼridagi dialoglar dramatik suhbatdan ko‘ra ko‘proq tabiiy sheʼr misralari sifatida saslanadi, o‘yga toldiruvchi poetik eʼtiroflarni ifoda etadi:

– Quzum, yavrum! Adınnədir?

– Gülbahar.

– Pəki, sənin anan, baban varmı?

– Var.

– Nasıl, zənginmidir baban?

– Əvət, zəngin, bəyzadə...

– Öylə isə geydiyin geyim neçin böylə sadə?..


– Qizim, bolam! Isming nima?

– Gulbahor.

– Aytchi, sening onang, otang bormi?

– Bor.

– Qanday, badavlatmi otang?

– Balli, boydir, beyzoda...

– Unday bo‘lsa kiygan kiyiming nega bunday sodda?

„Qiz maktabida“ sheʼri Ozarbayjon sheʼriyatida syujetli lirikaning eng mukammal namunasi deb hisoblashga loyiqdir.

Shoir lirikasidagi poetik va falsafiy umumiylashmalar fikrning hikmat munosabatini orttirgan, aforizm saviyasiga ko‘tarilgan. Jovid lirikasida hatto shunday sheʼrlar ham borki, u yerda bir-birining ortidan kelgan misralar deyarli hammasi aforizmlardan yo‘g‘rilgan:

Yaşadan kainatı qüvvətdir,

Gücsüzün həp nəsibi zillətdir.

...kim ki, biganədir hüquqə, əvət,

Xain ellərdə məhv olur əlbət.

...Yaşamaq istərsən çalış, çabala,

Rəd olub gurla, bərq olub parla!


Yashatgan koinoti quvvatdir,

Kuchsizning har nasibi zillatdir.

…kimki, begonadir huquqqa, albat,

Xoin ellarda mahv bo‘lar albat.

...Yashamoq istarsan to‘xtamay ishla,

Jo‘shib gulla, barq urib porla!

Bularning barchasi Jovid lirikasining novatorligini ko‘rsatadi.

PoemalariTahrirlash

Husayn Jovid ijodida poema janri ham alohida o‘ringa ega. Jovidning ilk poemalari asosan lirik-romantik yoxud romantik-falsafiy asarlardan iborat. Bu poemalarning aksariyatida syujet alomatlari va obrazlar deyarli yo‘q. Bu mavzulardagi poemalar go‘yo Husayn Jovidning lirik-romantik monologlardan ilhomlangan. Hayotga va insonlarga romantik munosabat, badiiy va falsafiy umumlashtirishlar bu poemalarning asosiy g‘oyasini aniqlaydi. „Bir ohi-mazlumona“ (1907), „Bir devonadan bir xotira“ (1912), „Hubuti Odam“ (1913) poemalarida epik tasvirlardan ko‘proq lirik-romantik o‘ylar o‘z aksini topgan. Faqatgina „Hubuti Odam“ poemasida Odam payg‘ambar bilan Havvo munosabatlaridan olingan maqom tasviri shoirga nafs falokatlari atrofida poetik mulohazalarni ilgari surishga imkon bergan. „Bir ohi mazlumona“ poemasi „og‘ir mehnatda“ baloga duchor etilgan, „oyoq ostida poymol bo‘lgan“ Vatanning achinarli holiga chuqur taassuf hislari bildirgan, g‘ayrat qilishga, himmat ko‘rsatishga chaqiruv motivlari ifodalangan.

Husayn Jovid ijodida g‘oyaviy-sanʼatkorlik jihatdan eng mukammal poema „Azer“ asaridir. Shoir poemani 1926-yilda Germaniyada muolaja bo‘layotganda boshlagan, nihoyat 1928-yilda tamomlagan.

„Azer“ poemasi Husayn Jovidning G‘arbga va Sharqqa, ayni vaqtda Sharq-G‘arb mintaqasida Ozarbayjonga bo‘lgan qarashlarini keng shaklda ifodalagan mukammal sanʼat asaridir. Azerning G‘arb va Sharq mamlakatlariga sayohatlari yangi tarixiy davrdagi dunyo vaziyatini o‘rganish, taraqqiyotning eng maqbul yo‘lini tanlash maqsadini kuzatadi. Poemada ushbu o‘lkalarning farqli xususiyatlari haqidagi o‘ylar Azerning siymosida dunyoni, sivilizatsiyalarni sintez qilish mayli ifodasidan iborat:

Şərq elləri irişilməz “xəyal” için yaşarkən,

Qərb aləmi az da olsa həqiqətdən xoşlanar.

Şərqin sönük duyğusunu afyon ruhu qoşarkən,

Onlar yeni bir silah kəşfini səadət sanır.

Şərq uğraşır yalnız “ölməyim” deyə,

Qərb elləri maildir öldürməyə.

Ya o, ya bu qoşar durar hər bir dilək peşində,

Məqsəd ancaq yarışı yok, bir həyatı xoş bulmaq.

Şərqə görə o diyarda azad ikən düşüncə,

Yazıq!.. Yenə mümkün deyil didişmədən qurtarmaq.


Sharq ellari erishilmas “xayol” uchun yasharkan,

G‘arb olami oz bo‘lsa-da haqiqatni xushlaydi.

Sharqning so‘lg‘in tuyg‘usini afyon ruhi qo‘sharkan,

Ular yangi qurol kashfin saodat deb yashaydi.

Sharq ovoradir “o‘lmayin” deya,

G‘arb ellari moyildir o‘ldirmoqqa.

Yo u, yo bu yugurar har bir tilak ortida,

Maqsad faqat musobaqamas, bir hayotni xush topmoq.

Sharq uchun u diyorda ozod ekan tushuncha,

Afsus!.. Yana imkonsizdir tortishuvdan qutqarmoq.

Asarning asosiy qahramoni Azer Jovidning aksariyat dramatik qahramonlaridan farqli ravishda tarixdan emas, balki real hayotdan olingan badiiy obrazdir. Azer shoirning zamonaviyi, to‘g‘rirog‘i uning o‘zining proobrazidir. Azer yashagan muhitga, oid bo‘lgan jamiyatga, G‘arbga va Sharqqa qarashlari muallifning shaxsiy qanoatlarining va fikrlarining ifodasidir. Poemaning katta qismida Azerning Germaniyaga safaridan so‘z ochilishi, asarning bir qancha bo‘limlari Berlinda yozilishi bilan Husayn Jovidning Germaniyaga borib, u yerda davolanishining mos kelishi ham obraz bilan muallif qarashlari orasida mustahkam bog‘ borligini ko‘rsatadi. Umuman olganda Azer hayotga va jamiyatga yangi nazar bilan qarovchi, dunyoda bo‘layotgan jarayonlarni obyektiv tushunib, tahlil qilish qobiliyatiga molik bo‘lgan yangi tipli badiiy obrazdir. Mansub bo‘lgan xalqi va mamlakatni madaniy millatlar orasida ko‘rish orzusi uning xarakterli jihatidir. Azerning G‘arbga va Sharqqa safarlari faqat sayohat, kezish, ko‘ngilxushlik bo‘lmagan, dunyoni o‘rganib mamlakatini va millatini rivojlantirish niyatlarining ifodasidir.

Poemada Husayn Jovid Ozarbayjonda tuzilgan yangi jamiyatga munosabatini ham ifodalagan. Asarning „Salmon ovozi“, „Inqilob o‘g‘risi“, „Isyon“ bo‘limlarida yangi jamiyatning badiiy idroki masalalari oldingi o‘rinda turadi. Ko‘rinib turibdiki, Jovid imkoni boricha yangi jamiyatga yaxshi tomondan qarashga harakat qiladi. Salmon tilidan aytilgan „har gulshanga bordim, gullar kuldi, Savdoli bulbullar salomga keldi“, yoxud „Sukutdagi cholg‘ular ilhomi keldi“ kabi misralar shoirning o‘sha mayli aks-sadosidir. Shuningdek, Jovid bu jamiyatning mavjud ziddiyatlardan xalos bo‘lishi zaruriyatini ham ochiq ravishda taʼkidlagan. Poemaning „Inqilob o‘g‘risi“ bo‘limida „inqilob niqobini kiygan“ Kengash raisi uyushtirgan o‘zboshimchaliklar tasviri bilan shoir yangi tuzilgan jamiyatdagi razilliklarni diqqat markaziga olib kelgan. Jovid Kengash raisining olovga burkangan uyini ko‘rsatish bilan keng maʼnoda yangi tuzilishning yashashini imkonsiz holatga tushishini ifodalashni xohlagan. Poemadagi qishloq Kengash raisiga nisbatan „baliq boshdan sasiydi“ xulosasi ham, hech shubhasiz, o‘sha jamiyatning eng yuqori tabaqalarining chiriganligiga, maʼnaviy-siyosiy inqirozga uchraganiga ochiq ishoradir. Hatto poemaning epilog hisoblangan „Isyon“ bo‘limida ifodalangan quyidagi misralar ham faqat yangi tuzilishning tasdiqi maʼnosida emas, ko‘proq zamonaviy yoshlar quradigan buyuk kelajakning, mustaqil o‘lkaning qo‘llab-quvvatlanishi sifatida tushunish, anglash kerak bo‘ladi:

Bu gün gəncliyə baksan,

Bir sel kimi hər an

Sağlam, yeni məfkurələr izlər.

Bizlər?

...Bizlər yeniləşsək belə, daim,

Bir əskilik az-çox bizə hakim...

...Onlar qoşacaq, çırpışacaqlar,

Bir çox üçürümlar aşacaqlar.

Lazımsa cəhalətlə güləşmək,

Bir çarə var: ancaq yeniləşmək!

Onlardakı himmət və mətanət

Qırmaclayacaq Şərqi nihayət.

Onlardakı qüdrət və məharət,

Er-gec vercək xalqa səadət.

...Onlar güləcək güldürəcəklər,

Bizdən daha xoş gün görəcəklər!


Bugun yoshlarga boqsang,

Bir sel kabi har on,

Sog‘lom, yangimafkuralar izlar.

Bizlar?

…Bizlar yangilansak ham, doim,

Kamchilik oz-ko‘p bizga hokim…

…Ular yugurar harakat qilarlar,

Bir qancha jarliklardan oshadilar.

Kerak bo‘lsa jaholatla kurashmoq,

Bir chora bor: faqat yangilanmoq!

Ulardagi himmat va matonat

Tozalaydi Sharqni nihoyat.

Ulardagi qudrat va mahorat,

Erta-kech berajak xalqqa saodat.

…Ular kularlar kuldirarlar,

Bizdan yaxshiroq kunlar ko‘rarlar!

Janr bo‘yicha „Azer“ lirik-epik poemadir. Asarda dramatik unsurlardan ham foydalanilgan. Poetik jihatiga ko‘ra „Azer“ poemasi dostonni ham eslatadi. Husayn Jovid poemalari Ozarbayjon adabiyotida romantik-falsafiy poema taraqqiyotida muhim rol o‘ynadi.

DramaturgiyasiTahrirlash

 
Ozarbayjon yozuvchilar uyushmasi

Ozarbayjon adabiyoti tarixida Husayn Jovidga eng katta shuhrat keltirgan uning drama asarlaridir. U Ozarbayjon adabiyotida romantik dramaturgiya maktabi asoschisidir[8].

"Ona" tragediyasiTahrirlash

Adibning ilk dramatik asari bo‘lgan „Ona“ tragik dramasi (1910) mavzusi Dog‘iston hayotidan olingan. Asarning bosh qahramoni bo‘lgan mehmondo‘st va mag‘rur Salmo Ozarbayjon adabiyoti uchun yangi ko‘rinishdagi Ona obrazidir. Asarda ko‘rsatilishicha, Onaning Ismat ismli cherkez qizga unashtirilgan o‘g‘li Qonpo‘lat bilan bu qizga ko‘ngil qo‘ygan O‘rxon orasida raqobat bor. Ismat kambag‘al oiladan bo‘lgan Qonpo‘latga sodiq qoladi va O‘rxonning istagini rad etadi. O‘rxon do‘sti Murod vositasi bilan Qonpo‘latni o‘ldiradi. Murod xavfdan qutulish uchun kimligini bilmay turib Salmo onaning uyidan boshpana so‘raydi. Ona o‘g‘lining qotilini tanisa ham chuqur ichki kechinmalariga, maʼnaviy iztiroblariga, g‘azabiga qarshi chiqa oladi. „Nomard mehmon“ni uyidan uzoqlashtirish bilan jazo bergan Ona bu qayg‘u, qonli taqdir sababini Allohning qismatiga bog‘laydi:

Get, namərd qonaq, get! Alçaq mültəci!

Get, miskin hərif, get! Cəllad, yırtıcı!

Get, vicdansız kəndini qurtar, yaşa!

Ancaq vicdansızları bəslər dünya!

Get, gözüm görməsin! Uzaqlaş, dəf ol!

Nə haqsızlıq etdinsə Allahdan bul!

Get, çəkil get! Dinsiz, Allahsız xain!

Murdar izin bu torpaqdan silinsin!


Ket, nomard mehmon, ket! Olchoq qochoq!

Ket, miskin razil, ket! Jallod, yirtqich!

Ket, vijdonsiz o‘zingni qutqar, yasha!

Faqat vijdonsizlarni boqar dunyo!

Ket,ko‘zim ko‘rmasin! Uzoqlash, daf bo‘l!

Ne haqsizlik qilsang Allohga soldim!

Ket, yo‘qol, ket! Dinsiz, imonsiz xoin!

Murdor izing bu tuproqdan o‘chsin!

Farzandining qotilini kechirishni uddalay olgan Salmo siymosi dunyo adabiyoti uchun ham betakror badiiy obrazdir.

Jovidning „Jayron“ va „Shaydo“ pyesalari nasrda yozilgan. Har ikki asarda sheʼr parchalaridan, lirik elementlardan foydalanilgan.

"Jayron" pyesasiTahrirlash

Oilaviy-maishiy mavzuda qalamga olingan „Jayron“ pyesasi (1912) pul, boylikning jamiyatda yuzaga keltira oladigan fojialarini aks ettiradi. Kichik yoshdagi Jayronni boylik evaziga uylangan Turxonbey uchun dunyoning barcha saodati faqat pulga bog‘liqdir. Zamonaviy Nodirbeyning maʼnaviyat, tarbiya, sog‘lom g‘oya haqidagi fikrlarini u yot qarashlar sifatida qabul qiladi. Asardagi Nodirbey — Turxonbey chizig‘i jamiyatda yangilik va eskilik orasida sodir bo‘lgan jarayonlarning qiyinchiliklarini barcha tabiiyligi bilan taqdim qiladi.

Otasi Turxonbeyga aks mavqeda bo‘lgan, muhabbati, sadoqati hamma narsadan ustun tutgan o‘g‘li Jamilning sof romantik o‘ylari bilan qiyosda ham boylik asiri bo‘lgan Turxanbey miskin ko‘rinadi. Er uyida o‘zini xor hisoblagan, boylik ichida qora taqdiri bilan yashagan Jayronning erining yosh qarindoshi Arslonbeyga bo‘lgan pok sevgisi ham unga saodat emas, falokat olib keladi. Arslonbeyga bo‘lgan munosabatidan xabar topgan Turxonbeyning Jayronni vahshiylarcha o‘ldirishi ushbu jamiyatda ozod sevgiga, sof maʼnaviyatga joy yo‘qligi fikrini asosli deb ko‘rsatishga xizmat qiladi. Lekin Jovid asarda Jamil bilan Humay orasidagi muhabbatga rag‘batini ifodalash bilan yangilikning eskilik ustidan g‘alaba qozonishiga bo‘lgan umid va ishonch tuyg‘ularini baxsh etadi.

"Shaydo" pyesasiTahrirlash

Boku matbaa ishchilarining hayotidan hikoya qiluvchi „Shaydo“ (1916) pyesasida qiyin, og‘ir hayot tarzining va ozodlik g‘oyasining taqdim etilishi oldingi planga chiqarilgan. Pyesaning ilk sahnalarida matbaa ishchisi Shaydoning ozodlik orzusi bilan o‘zini namoyon etishi, ishchilarga o‘z huquqlarini tushuntirishi dramaturgga ijtimoiy kurashning vaziyati va vazifalari haqidagi qarashlarini ifodalashga sharoit yaratadi. Inqilob ruhidagi marshlar ishchilar tomonidan aytilgani uchun ishdan haydalgan, qamoqqa olingan Shaydoning ruhiy tushkunlikka tushishi, darveshona hayot kechirishi kurashdan voz kechishiga imkon bermaydigan faktor sifatida baholanadi. Boshiga ming bir musibatlar kelgan, ukasi sil kasalidan o‘lgan, og‘ir ish sharoitida qo‘lining biridan ayrilgan, aslida maydonda yolg‘iz qolgan Qora Musoning qasos hislari ham jamiyatni olg‘a olib bora olmaydi. Umuman olganda, „Shaydo“ pyesasi isyonkor mavzuda bo‘lsa ham, real kurash yo‘llarini topa olmagan insonlarning fojiasini umumiylashtiradi.

"Shayx Sanon" tragediyasiTahrirlash

 
"Shayx Sanan" qoʻlyozmasi

Husayn Jovidning „Shayx Sanon“ tragik dramasi keng maʼnoda Ozarbayjon dramaturgiyasining shoh asarlaridan biridir. Bu asar Jovidning romantik dramatik sheʼrlarining cho‘qqisi sanaladi. „Shayx Sanon“ tragik dramasi (1914) diniy-afsonaviy shaxsiyat bo‘lgan Sanonning muhabbat mojarosi asosida insonning maʼnaviy ulug‘ligi haqida yozilgan dramatik uvertura taʼsirini ko‘rsatadi. Jovid bu asarida asl ishqning diniy eʼtiqod ustidan tantanasini, barcha zanjrilarni uzish qudratini namoyish etgan. Pyesada musulmonlar, muridlar, mo‘minlar muhitida barchadan yuqorida turgan Sanoning qarashlarida gurji qiz Xumorga bo‘lgan sevgisidan keyin bo‘lgan o‘zgarishlar timsolida butunlikda inson o‘zgarishi jarayoni to‘liq shaklda jonlanadi. Bu vaqtgacha muqaddas ibodatxonalar va ziyoratgohlarga sajda qilgan Shayx Sanon bundan so‘ngra oliy, ulug‘ ishqning buyukligiga eʼtiqod qiladi. Shayxning timsolida Jovid ishq yoki eʼtiqod, mo‘minlik yoki haqiqat savollari asosida tuzgan syujeti, o‘zi yaratgan dramatik kurash vositasi bilan insonning haqiqat izlashi, muhabbatni eʼtiqod saviyasiga ko‘tarish harakatlari bilan yuksala olishi mumkinligini isbotladi. Asarda Sanon tilidan aytilgan quyidagi misralar ham buni yana bir bor tasdiqlaydi:

Kim ki, eşq atəşilə oldu hədər,

Onu yandırmaz öylə atəşlər.

Bəni öldürsələr də bən yaşarım,

Tərk edib xəlqi xaliqə qoşarım.

Əbədiyyət bənim məzarımdır,

Çünki sultani-eşq yarımdır.

Eşq üçün can nisan edən ərlər,

Əbədi bir həyat içində gülər.


Kimki, ishq otashila bo‘ldi hadar,

Uni yondirmas oddiy otashlar.

Meni o‘ldirsalar ham men yasharman,

Tark etib xalqni xoliqqa shosharman.

Abadiyat mening mozorimdir,

Chunki sultoni-ishq yorimdir.

Ishq uchun jon nishon etgan erlar,

Abadiy bir hayot ichida kular.

"Jarlik" tragediyasiTahrirlash

„Jarlik“ fojiasi (1919) bilan Husayn Jovid ijodining birinchi bosqichi yakunlanadi. Mavzusi Turkiya hayotidan olingan bu asarda adib sunʼiy shaklda yevropalashishning, yot taʼsirlarning milliy maʼnaviyat bilan to‘g‘ri kelmagan xunukliklarini aks ettirgan.

"Ofat" tragediyasiTahrirlash

Sovet hokimiyati yillarida yozilgan pyesalari bilan Husayn Jovid dramaturgiyasining yangi bosqichi boshlanadi. Bu davrda yozilgan ilk asari „Ofat“ (1922) tragediyasida kibor jamiyatning tor doiradagi axloqining puchligi ochib berilgan. Ofatning doktor Qoratoy yolg‘onlariga ishonib, qo‘pol, maʼnaviy qashshoq bo‘lgan eri O‘zdemirni o‘ldirishi, keyinchalik esa o‘zini mahv qilishi o‘sha doiraning fojiasi sifatida ko‘rsatadi.

"Payg‘ambar" va „Temurlang“ tarixiy dramalariTahrirlash

Husayn Jovidning faqat ijodida emas, balki shaxsiy hayotida „Payg‘ambar“ va „Temurlang“ asarlarining o‘ziga xos o‘rni bor. Avvalo, har ikki asarda Jovid ilk bora tarixiy shaxsiyatga va tarixdan olingan hodisalarga murojaat qildi. Ikkinchisi esa buyuk adib tarixiy mavzuga zamonaviy jihatdan yondashgan, bu esa o‘sha davrning adabiy tanqidi tomonidan bir qancha hollarda mavjud jamiyat bilan bog‘liqligi tahmin qilinganda Husayn Jovid uchun baʼzi qiyinchiliklarni yaratgandi. Jovid, shuningdek, Temurni bir hukmdor sifatida, Muhammad payg‘ambarni esa islom dinining asoschisi sifatida ideallashtirishda ayblandi. Aslida esa dramaturgning maqsadi „Temurlang“ asarida hokimiyatning kuchi haqida, „Payg‘ambar“da esa insonning muqaddaslik martabasiga yuksala olishi haqida hikoya qilish edi. Har ikki asarda dramatik vositalar bilan birga, tasvirga, hikoyaga muayyan o‘rin bergan, bu esa ushbu badiiy namunalarning sahnaga olib chiqilishini qiyinlashtiradi. „Payg‘ambar“ dramasi esa sahna uchun nazarda tutilmagan.

"Knyaz" dramasiTahrirlash

„Knyaz“ dramasi (1929) Jovid zamonaviylikka yaqinroq edi: Bu jihatdan „Knyaz“ dramasi Jovid ijodidagi yangi ahvoli-ruhiyatni aks ettiruvchi asar sifatida jiddiy qiziqish uyg‘otadi. Kayfi safo bilan kun kechirgan Knyazning majburlab uylangan qishloq qizi Jasminning ularning uyida xizmat qilgan Margoning o‘g‘li bolshevik Antonni tanlashi va mojaroli hodisalardan so‘ng unga qovushishi Jovid ijodida alohida o‘rin tutgan ozod sevgining va pok muhabbat tantanasi motivining yangi sharoitda jonlantirilishiga xizmat qilgan. Dramaturg gurkiragan inqilob to‘lqinlaridan qo‘rqib Yevropaga qochgan knyazning va uning oilasi fojiasini ham mahorat bilan tasvirlagan.

Mashhur Eron shoiri Abulqosim Firdavsiy tavalludining ming yillik yubileyi munosabati bilan o‘tkazilgan musobaqada ishtirok etgan va tanlangan Husayn Jovid 1932-yilda „Siyovush“ fojiasini yozib tugatdi. Asar Firdavsiyning „Shohnoma“ dostoni motivlari asosida qalamga olingan. Lekin Jovid buyuk Firdavsiyni takrorlamadi, Eron-Turon ziddiyatlari tasviridan yaralgan „Shohnoma“dan farqli ravishda insonlarning, munosabatlarning yaqinlashtirish yo‘llaridagi to‘siqlarning olib tashlanishi haqida so‘z yuritgan.

"Xayyom" dramasiTahrirlash

Bu asarda Jovid buyuk shoir va mutafakkir Umar Xayyom siymosida davrining favqulodda yuksala olgan romantik qahramonni jonlantirdi. Xayyom shubhalari va hayot ishqi Jovidga ijodkor va jamiyat muammosiga munosabatini ifoda etish uchun munosib sharoit yaratgan. Buyuk turk hukmdori Alp Arslon va uning o‘g‘li Malikshohning ilmiy-adabiy faoliyat uchun yartagan muhitning Xayyom kabi ijodkorning yetishtira olishini taʼkidlagan muallif go‘yo mantiqiy maʼnoda yangi tuzilgan sovet davrlarida bularning barchasini topa olmaganini aytib o‘tgan. Qonli repressiya rejimi boshlanishi arafasida ilgari surilgan g‘oya yaxshilik va yomonlikning azaliy-abadiy kurashining yangi sharoitdagi aks-sadosi sifatida jaranglardi.

Ozarbayjon teatrlarida Husayn Jovidning dramatik asarlari katta muvaffaqiyat bilan namoyish etilgan. Ozarbayjonda o‘ziga xos anʼanalarga ega Jovid teatri mavjud. Jovidning romantik dramaturgiyasi milliy madaniyatimiz taraqqiyotiga katta tuhfa edi. Rejissorlarning, aktyorlarning bir necha nasli Jovid teatri asosida yetishgan va shakllangan.

XotirasiTahrirlash

Shoir tavalludining 100 yillik yubileyi keng nishonlandi. Naxichevanda uy-muzeyi yaratildi (1981).

Yubiley arafasida jasadi Irkutsk viloyatidan Naxichevanga olib kelinib, uy-muzeyi yaqinida dafn etildi. Naxichevanda uning qabri ustida muhtasham maqbara qad ko‘tardi.

Boku shahri Yasamal tumani Husayn Jovid prospekti uning nomi bilan atalgan.

OilasiTahrirlash

AsarlariTahrirlash

  • Husayn Jovid. Ona. (drama)
  • Husayn Jovid. Jayron (tragediya)
  • Husayn Jovid. Siyovush (tragediya)
  • Husayn Jovid. Shayx Sanon (tragediya)
  • Husayn Jovid. Iblis (tragediya)
  • Husayn Jovid. Azer (poema)

NashrTahrirlash

FilmografiyaTahrirlash

Sheʼrlari asosida va shoirga bag‘ishlangan musiqalarTahrirlash

Asarlariga spektakllarTahrirlash

Jovidshunos olimlar va asarlariTahrirlash

Shuningdek qarangTahrirlash

Xarici keçidlərTahrirlash

ManbalarTahrirlash