Abu Hanifa No‘mon ibn Sobit al-Kufiy (699, Kufa — 767, Bagʻdod) — sunniy musulmonlar tomonidan hurmat bilan Imomi Aʼzam deb ataladigan[1] hanafiylik mazhabi asoschisi. Ilohiyotchi, faqih, muhaddis. «Abu Hanifa» uning kunyasi, «Imomi Aʼzam» («Ulugʻ imom») ulugʻligining eʼtirofi oʻlaroq berilgan unvon.

Abu Hanifa (Imomi Aʼzam)
An-Noʻmon ibn Sobit ibn Zuta ibn al-Kufi
أبو حنيفة نعمان بن ثابت بن زوطا بن مرزبان
ابوحنیفه
Abu Hanifa (Imomi Aʼzam) An-Noʻmon ibn Sobit ibn Zuta ibn al-Kufi أبو حنيفة نعمان بن ثابت بن زوطا بن مرزبان ابوحنیفه
 
Dini: Islom
Tavalludi: 699-yil, 5-sentabr (80 hijriy),
Kufa, Umaviylar
Vafoti: 767 (150 hijriy) 68 yoshda,
Abu Hanifa masjidi (Bagʻdod, Abbosiylar)
Otasi: Sobit ibn Zuta
Kasbi: faqih, muhaddis, savdogar

Asli fors boʻlib, oʻziga toʻq, zodagon oiladan. Uning bobosi Zuta Kobuldan qul sifatida olib kelingan va Abu Hanifa tugʻilgan Kufaga yetkazilgan deyishadi. U Kufada tahsil oldi va asta-sekin oʻz nomiga ega islom huquqshunosligining moʻtadil ratsionalistik maktabiga asos solgan holda yuridik masalalar boʻyicha oʻz taʼsiriga ega boʻldi. Aytishlaricha, uning oilasi VIII asrda Kobulning shimolidagi Chorikordan Bagʻdodga koʻchib ketgan degan variant ham mavjud. Olim va fozil insonlar orasida voyaga yetdi. Otasidan qolgan katta boylikni ilm yoʻlida sarf etdi. Yoshlikdan Qurʼonni yod oldi. Kalom ilmi va mantiqni oʻrgandi. Imomi Aʼzam yoshligida Arabistonning Hijoz mintaqasiga sayohat qilgan va u yerda Makka va Madinada tahsil olgan[2]. 22 yoshida iroqlik ilohiyotchi Hammod ibn Abu Sulaymonga shogird tushib uning taʼlimini oldi. Keyin Kufa va Basraning eng obroʻli faqihi boʻlib yetishdi va oʻzi shogirdlar tarbiyaladi. Kamtar, mehribon, taqvodor inson sifatida hurmat qozondi. Uning 55 marta haj qilganligi haqida rivoyat bor.

Imomi Aʼzam 747—48 yillarda Iroq hokimi ibn Hubayra taʼqibidan qochib Makkaga ketadi. Abbosiylar hokimiyat tepasiga kelgach, Iroqqa qaytib, ulamolik faoliyatini davom ettiradi. Xalifa Al Mansur (754—775) unga yangi poytaxt Bagʻdodda qozilik yoki boshqa istagan yuksak lavozimini egallashni taklif qiladi. Biroq Abu Hanifa bu taklifni rad etadi. Shunda Mansur uni qamab turli qiynoqlarga solgan, kaltaklatgan. Mansur Abu Hanifaga zahar ichirgan va u zot shu sababdan shahid boʻlgan, degan rivoyat ham bor.

Imomi Aʼzam islom ulamolari orasida eng yetuk olimlardan edi. U odamlarga qulay, toliblarga yengil boʻladigan yoʻlni topishga muvaffaq boʻldi: sharʼiy ilmni birinchi boʻlib tasnif qilib, uni boblarga ajratib, tartibga soldi va kitob shakliga keltirdi. Imomi Aʼzamning ilmi kalom, fiqh, hadis, sarf ilmlariga oid bir necha kitoblari mavjud: «Kitob as-salot» («Namoz ahkomlari kitobi»), «Kitob al-manosik» («Haj kitobi»), «Kitob ash-shurut» («Shartnomalar haqida kitob»), «Kitob al-faroiz» («Meros ilmi haqida kitob»), «Kitob al-olim val-mutaallim» («Ustoz va shogird haqida kitob»), «Kitob al-fiqh al-akbar» ("Katta fiqh kitobi"), «Kitobi al-vasiya» («Vasiyatnoma kitobi») va b. Imomi Aʼzamning bulardan tashqari hadis sohasida ham asarlari mavjuddir.

Imom Aʼzam faqihlarning ustozi. Oʻrta asr faqihi Abul Muayyad Muhammad ibn Mahmud Xorazmiy Imom Aʼzam musnadlarini jamʼ qilib, kitob shakliga keltirgan, u 1326-hijriy (mil. 1907/08) yilda Misrda chop etilgan.

Imom Aʼzamdan taʼlim olgan shogirdlar zamonasining yetuk peshvolari boʻlib yetishgan. Ana shunday shogirdlardan biri Abu Yusuf boʻlib, Horun ar-Rashid davrida qozilik vazifasida ishlagan. Ikkinchi shogirdi imom Muhammad ibn Hasan oʻz navbatida ustozidan olgan barcha ilmini imom Shofiʼiyga oʻrgatgan. Hadislarni saralashga mohir boʻlgan, har bir masalani dalillay oladigan Zufar ibn Xuzayl ham Imom Aʼzamning koʻzga koʻringan asʼhoblaridandir. Yana bir shogirdi Hasan ibn Ziyod Imom Aʼzamning «Adab al-Qadi» («Qozining odobi»), «An-nafaqot» («Nafaqalar»), «Faroiz» («Meros ilmi») kabi kitoblarini yozib tugatdi. Imom Aʼzamning oʻgʻli Hammod va nabirasi Ismoil ham sharʼiy ilmlar borasida yetuk allomalar edi, ular turli shaharlarda qozilik mansabida ishlashgan. Hurosonda birinchi boʻlib hadisni yozib olgan Abdulloh ibn Muborak ham Imom Aʼzamdan taʼlim olgan.

Dunyoning koʻpgina joylarida, jumladan, Markaziy Osiyo mamlakatlarida musulmonlar Imom Aʼzam mazhabi qoidalari asosida ibodat qilib kelmoqdalar.

AdabiyotTahrirlash

  • Samarqandiy Vasliy, Imomi Aʼzam tarixi, T., 1995;
  • Qodirov 3., Imomi Aʼzam, T., 1999.

Abduqayum Azimov.[3]

ManbalarTahrirlash

  1. ABŪ ḤANĪFA, Encyclopædia Iranica
  2. Pakatchi, Ahmad and Umar, Suheyl, "Abū Ḥanīfa", in: Encyclopaedia Islamica, Editors-in-Chief: Wilferd Madelung and, Farhad Daftary.
  3. OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil