Ventriloquizm(ventriloquy) — bu sahna mahoratining ijrosi boʻlib, unda odam (ventriloquist) oʻz ovozi boshqa joydan kelayotgani haqidagi tasavvurni yaratadi. Ventriloquizm harakati ventriloquizing boʻlib, buni qilish qobiliyati odatda ingliz tilida ovozni „yashirish“ qobiliyati deb ataladi.

Ventriloquist The Great Lester Frenk Bayron, Jr. bilan tizzasida, c. 1904-yil

TarixiTahrirlash

Kelib chiqishiTahrirlash

 
Gapiruvchi mongus Gef haqidagi gazeta maqolasi, u Voirrey Irving tomonidan ventriloqizm bilan bogʻliqligini daʼvo qilmoqda

Dastlab ventriloqizm diniy amaliyot edi[1]. Bu nom lotin tilidan „oshqozondan gapirish“ degan maʼnoni anglatadi: venter (qorin) va loqui (gapiring)[2].Oshqozon tomonidan ishlab chiqarilgan shovqinlar ventriloqistning oshqozonida joy olgan tirik jonlarning ovozi deb hisoblangan. Keyin ventriloqist tovushlarni talqin qiladi, chunki ular oʻliklar bilan gaplasha oladi, shuningdek kelajakni bashorat qiladi. Ushbu usulni qoʻllagan paygʻambarlarning eng qadimgi qayd etilgan guruhi Delfidagi Apollon ibodatxonasining ruhoniysi Pifiya hisoblanadi.

Eng muvaffaqiyatli dastlabki gastromanserlardan biri Afinadagi paygʻambar Evrikles edi; Uning sharafiga gastromenslar Evriklidlar deb atala boshlandi[3]. Dunyoning boshqa qismlarida ham marosim yoki diniy maqsadlarda ventriloqizm anʼanalari mavjud; tarixan Zulu, Inuit va Maori xalqlari orasida bu amaliyotning ustalari boʻlgan[3].

 
Sadler’s Wells teatri XIX asr boshlarida, ventriloqistik harakatlar tobora ommalashib borayotgan bir paytda.

Maʼnaviy kuchlarning namoyon boʻlishi sifatida ventriloqizmdan oʻyin-kulgi sifatida ventrilokizmga oʻtish XVIII asrda sayyohlik yarmarkalarida va bozor shaharlarida sodir boʻlgan. Ventriloqistning dastlabki tasviri 1754-yilda Angliyada paydo boʻlgan, u yerda ser Jon Parnell Uilyam Xogartning "Saylov oʻyin-kulgi" kartinasida qoʻli bilan gapirganda tasvirlangan[4]. 1757-yilda avstriyalik baron de Mengen kichkina qoʻgʻirchoq bilan chiqish qildi.

XVIII asrning oxiriga kelib, ventriloqistik chiqishlar Angliyada oʻyin-kulgining oʻrnatilgan shakli boʻlgan, garchi koʻpchilik ijrochilar „ovozini chiqarib yuborishgan“ va u uzoqdan (uzoq ventrilokizm deb nomlanadi) zamonaviy usuldan foydalanishdan koʻra paydo boʻlgandek tuyulgan[5]. 1790-yillarda Londondagi Sadler’s Wells teatrida oʻynagan davrning taniqli ventriloqisti Jozef Askins oʻzining harakatini „oʻzi va uning koʻrinmas tanishi Kichik Tommi oʻrtasidagi qiziqarli ad libitum dialoglar“ deb eʼlon qildi[6]. Biroq, boshqa ijrochilar oʻz chiqishlariga qoʻgʻirchoqlar yoki qoʻgʻirchoqlarni qoʻshishni boshladilar, xususan, irlandiyalik Jeyms Bern „choʻntagida keng yuzli, yomon shaklli qoʻgʻirchoqni olib yuradi… oʻzining bolalarcha jargonini soʻzlab berish kabi“ va Tomas Garbutt.

Oʻyin-kulgilar Buyuk Britaniyadagi musiqa zali va Amerika Qoʻshma Shtatlaridagi vodevil davrida keng tarqaldi. Jorj Satton 1830-yillarda Nottingemda qoʻgʻirchoq rolini oʻz odatiga kirita boshladi, ammo Fred Rassell zamonaviy ventilokizmning otasi deb hisoblanadi. 1886-yilda unga Londondagi Saray teatrida professional unvon taklif qilindi va doimiy ravishda sahna karyerasini boshladi. Uning tizzasida oʻtirib, u bilan „muloqotda boʻladigan“ „Koster Jou“ nomli qoʻgʻirchoq bolakayga asoslangan harakati koʻngilochar formatda juda taʼsirli boʻlgan va keyingi avlod ijrochilari tomonidan qabul qilingan. (Britaniya merosi jamiyati tomonidan Rasselning sobiq rezidensiyasiga koʻk plaket oʻrnatilgan boʻlib, unda „Ventriloqizmning otasi Fred Rassel shu yerda yashagan“ deb yozilgan)[7].

 
Ventriloqist Edgar Bergen va uning eng taniqli yordamchisi Charli Makkarti " Sahna eshigi oshxonasi " filmida (1943)

Fred Rassellning muvaffaqiyatli komediya jamoasi formati keyingi avlod ventriloqistlari tomonidan qoʻllanilgan.Amerikaliklar The Great Lester, Frenk Bayron Jr va Edgar Bergen tomonidan ilgari surilgan. Bergen komedik ventriloqist gʻoyasini ommalashtirdi. Bergen oʻzining sevimli Charli Makkarti nomli qoʻgʻirchogʻi bilan birgalikda 1937-yildan 1956-yilgacha radiodasturga mezbonlik qilgan. Bu efirga uzatilgan kechalarda № 1 dastur edi. Bergen 1978-yildan vafotigacha ijro etishni davom ettirdi va uning mashhurligi unga ergashgan boshqa koʻplab mashhur ventriloqistlarni ilhomlantirdi, jumladan Pol Vinchell, Jimmi Nelson, Devid Strassman, Jeff Dunham, Terri Fator, Ronn Lukas, Ueylend Gullar, Shari Lyuis, Uilli Tayler Jonson, Nina Konti, Pol Zerdin va Darsi Lin. 1950 va 1960-yillarda Qoʻshma Shtatlarda mashhur boʻlgan yana bir ventriloqistik harakat Senor Wences edi.

Ventriloquizm sanʼati Hindistonda ushbu sohaning kashshoflari deb hisoblangan Janubiy Hindistonda YK Padhye va MM Roy tomonidan ommalashtirilgan. YK Padxyening oʻgʻli Ramdas Padxye undan qarz oldi va televizordagi chiqishi orqali sanʼatni omma orasida mashhur qildi. Ramdas Padxyening ismi „Ardxavatrao“[8], "Tatya Vinchu va hind taomi Lijjat Papad uchun televideniye reklamasida aks etgan „Qiziq quyon“ kabi qoʻgʻirchoq qahramonlari bilan sinonimdir. Ramdas Padxyening oʻgʻli Satyajit Padxye ham ventriloqist edi.

Ventrilokizmning mashhurligi oʻzgarib turadi. 2010-yilda Buyuk Britaniyada atigi 15 nafar toʻliq vaqtli professional ventriloqistlar bor edi, bu 1950-1960-yillarda 400 ga yaqin odamni tashkil etdi. Bir qator zamonaviy ventriloqistlar jonli komediyaga boʻlgan qiziqish ortib borayotganligi sababli, quyidagi personajlarni ishlab chiqdilar. 2007-yilda Zillah & Totte „Swedenʼs Got Talent“ filmining birinchi mavsumida gʻolib chiqdi va Shvetsiyaning eng mashhur oilaviy/bolalar oʻyinchilaridan biriga aylandi. 2010-yilda ventriloqizm haqidagi „I’m No Dummy“ nomli uzun metrajli hujjatli film chiqqan. Uch nafar ventriloqist Amerikada mashhur boʻldi: 2007-yilda Terri Fator, 2015-yilda Pol Zerdin va 2017-yilda Darsi Lin.

Vokal texnikasiTahrirlash

 
Shved ventriloqisti Zillah & Totte

Ventrilokistlar duch keladigan qiyinchiliklardan biri shundaki, ular chiqaradigan barcha tovushlar lablari bir oz ajratilgan holda bajarilishi kerak. F, v, b, p va m lab tovushlari uchun yagona tanlov ularni boshqalari bilan almashtirishdir. Ushbu qiyinchilikning keng tarqalgan parodiyalangan misoli — „gottle oʻ gear“, kam malakali amaliyotchilarning „shisha pivo“ deb talaffuz qila olmasligidan kelib chiqadi[9]. Agar th, d, t va n tovushlarining oʻzgarishlari tez aytilsa, tinglovchilar farqni sezishlari qiyin boʻlishi mumkin.

 
Pueblo, Kolorado, Buell bolalar muzeyida bolalarni qiziqtirayotgan ventriloqist

Zamonaviy ventriloqistlar oʻzlarining taqdimotlarida yumshoq mato yoki koʻpikli qoʻgʻirchoqlar (Verna Finlining ishi kashshof misol), moslashuvchan lateks qoʻgʻirchoqlar (masalan, Stiv Axtellning asarlari) va anʼanaviy va tanish qattiq boshli tizza figurasi (Tim) kabi koʻplab turdagi qoʻgʻirchoqlardan foydalanadilar. Ventriloqistlar tomonidan qoʻllaniladigan klassik qoʻgʻirchoqlar (uning texnik nomi ventriloquial raqam) balandligi oʻn ikki dyuymdan odam oʻlchamiga qadar va undan kattaroq, balandligi, odatda, oʻttiz toʻrt va qirq ikki dyuym orasida boʻladi. Anʼanaga koʻra, bu turdagi qoʻgʻirchoqlar papier-mache yoki yogʻochdan yasalgan boʻladi. Zamonaviy davrda boshqa materiallar, jumladan, shisha tolali mustahkamlangan qatronlar, uretanlar, toʻldirilgan (qattiq) lateks va neoprendan foydalaniladi[10].

Qoʻgʻirchoqbozlik tarixidagi buyuk nomlar orasida Jeff Dunham, Frenk Marshall (Chikagodagi Bergenning Charli Makkarti yaratuvchisi, Nelsonning Denni OʻDay va Vinchellning Jerri Mahoni), Teo Mak va Son (Mak Charli Makkartining oʻymakorligi), Revello Piti, Kennet Spenser, Sesil Gough va Glen & Jorj Makelroylar bor. Aka-uka Makelroylarning figuralari hali ham koʻplab ventriloqistlar tomonidan murakkab harakat mexanikasining choʻqqisi sifatida koʻrib chiqiladi, oʻn beshga yaqin yuz va bosh harakati ichki barmoq tugmalari va kalitlari bilan boshqariladi. Jeff Dunham oʻzining Makelroy figurasi Skinny Dugganni "qoʻgʻirchoqlar Stradivariu " deb atagan[11]. Juro Novelty kompaniyasi qoʻgʻirchoqlar ham ishlab chiqardi.

FobiyaTahrirlash

 
Yosh bola shaklidagi antiqa amerikalik ventriloquial figura

Tirik va qoʻrqinchli mangalarga tegishli filmlar va dasturlarga: „Sehr“[12], „Oʻlik tun“[12], „Twilight Zone“[12], „Iblis qoʻgʻirchogʻi“[13], „Oʻlik sukunat“, „Zapatlela“, „Buffi The Vampire Slayer“,Gʻozlar“, „Crypt ertaklari“, „Seinfeld“ (" Tovuq qovuruvchisi " epizodi), „ALF“ („Men sizning qoʻgʻirchoqingizman“ epizodi), „Gotham“ (" Hech narsa hayratlanarli " epizod), „13-juma: Seriya“, "Oʻyinchoq 4-hikoya" va „Doctor Who“ kabilar turli epizodlar kiradi.

Qoʻrqinchli ventriloqist qoʻgʻirchoqlarning adabiy misollari orasida Jerald Kershning „Qoʻrqinchli qoʻgʻirchoq“ romani va Jon Keir Krossning „Shisha koʻz“ hikoyasi kiradi. Musiqa sohasida NRBQ ning Dummy (2004) qoʻshigʻi uchun klip davomida qorongʻu, tashlandiq uy atrofida aylanib yurib, qoʻshiqni „lab-sinxronlash“ qilgan guruh aʼzolari chiqishidan keyin modellashtirilgan toʻrtta ventriloqist maneka mavjud boʻladi.

Yana qarangTahrirlash

  • Dudaklarni oʻqish
  • Ventrilokistlar roʻyxati
  • Multisensorli integratsiya
  • Vizual suratga olish
  • Shari Lyuis shousi

ManbalarTahrirlash

  1. Howard, Ryan (2013). Punch and Judy in 19th Century America: A History and Biographical Dictionary. McFarland. p. 101. ISBN 0-7864-7270-7
  2. Allen, R. E.. The Concise Oxford English Dictionary, 1984 — 1192 bet. ISBN 0-19-861131-5. 
  3. 3,0 3,1 Encyclopædia Britannica Eleventh Edition, 1911, Ventriloquism.
  4. Baldini, Gabriele, and Gabriele Mandel (1967). L’opera completa di Hogarth pittore. Milano: Rizzoli. p. 112. OCLC 958953004.
  5. As Edgar Bergen pointed out in his book on ventriloquism, the voice is not actually „thrown“; rather, the illusion of distance is created by exerting pressure on the vocal chords.
  6. John A. Hodgson (1999). „An Other Voice: Ventriloquism in the Romantic Period“. Romanticism on the Net. № 16. Erudit. doi:10.7202/005878ar.
  7. Davies, Helen. Gender and Ventriloquism in Victorian and Neo-Victorian Fiction: Passionate Puppets. Palgrave Macmillan, 2012. ISBN 9781137271167. 7-fevral 2013-yilda qaraldi. 
  8. „Ardhavatrao turns 100 Years Old“. The Hindu (21-sentabr 2016-yil).
  9. Burton, Maxine. Improving Reading – Phonics and Fluency. National Research and Development Centre for Adult Literacy and Numeracy, University of London, 2008 — 10 bet. ISBN 978-1-906395-07-0. „Note the lip movement for 'big'. This is, of course, the origin of the ventriloquist's 'gottle o' gear'.“ 
  10. „Look Inside A Dummy’s Head.“ Popular Mechanics, December 1954, pp. 154-157.
  11. Dunham, Jeff (2010). Jeff Dunham: All By My Selves: Walter, Peanut, Achmed, and Me. New American Library. p. 107. ISBN 978-0-451-23469-8
  12. 12,0 12,1 12,2 „Archie Andrews: The rise and fall of a ventriloquist's dummy“. The Independent (26-noyabr 2005-yil).
  13. Young, R. G. (2000). The Encyclopedia of Fantastic Film: Ali Baba to Zombies. Hal Leonard Corporation. p. 155. ISBN 1-55783-269-2

HavolalarTahrirlash