Bosh menuni ochish

Yilqichilik — chorvachilik tarmogʻi. Otlarni urchitish, koʻpaytirish, zotini takomillashtirish, naslchilik ishlari bilan shugʻullanadi. Y. ishchi hayvon tariqasida arzon, samarali energiya manbai. Y. xilma-xil q.x. ishlarida, sanoat korxonalarida, geologlarning razvedkachilik-qidiruv ishlarida, turli xil ilmiy ekspeditsiya tarkibida, chegara qoʻshinlari va qoʻriqchilik xizmatida noyob ot-ulov vazifasini oʻtaydi.

Y. Osiyo va Yevropada mil. av. 4-ming yillikda paydo boʻlgan. Koʻhna Y. markazlaridan biri, shubhasiz, Oʻrta Osiyo kengliklari hisoblanadi. Otlar mil. av. 2-ming yillikda Oʻrta Osiyodan Kichik Osiyoga, undan Afrikaga tarqalgan. Amerikaga otlar yevropaliklar tomonidan 16-asr da, Avstraliyaga 17-asr da keltirilgan. Otlar qoʻlga oʻrgatilganidan va xonakilashtirilganidan keyin insonning koʻpgina ishlarni bajarishda doimiy yordamchisiga aylandi, armiyada alohida otliq qoʻshinlar tuzildi. Ayrim xalqlarda Y. oziq-ovqat mahsulotlari — goʻsht va sut olinadigan xoʻjalik tarmogʻi boʻlib qoldi.

Qad. davrlardan boshlab inson oʻz ehtiyojlariga javob beradigan ot sifatlarini takomillashtirib keldi. Y. taraqqiyotida salt miniladigan, aravaga qoʻshiladigan va yuk ortiladigan asosiy otlar yaratildi.

Mavjud mahalliy ot zotlarini takomillashtirish va davr talabiga mos yangi ot zotlarini yaratish 18- va 19-asr larda jadal surʼatlar bilan amalga oshirildi. Natijada 21-asr boshlariga kelib dunyo mamlakatlarida 250 dan ortiq xilmaxil turkum ot zotlari urchitilmoqda. Shular qatoridan odimlab yuruvchi, vazni 800—900 kg yirik, ogʻir yuk tortuvchi (16 tonnagacha) yilqi zotlari va boʻyi 30 sm, tugilgandagi vazni 5—6 kg keluvchi mitti falabella (Avstraliya) poni otlari oʻrin olgan.

Qad. Sharqning Movarounnahr hududi argʻumoklari oʻzining takrorlanmas, xoʻjalik uchun foydali biologik xususiyatlari bilan nom taratgan dongdor jonivorlar safidan hakli ravishda tarixda oʻz oʻrniga ega. Oʻzbek xalq dostonlari "Alpomish" va "Goʻroʻgʻli"dagi Boychibor va Gʻirotlar obrazlari bunga misoldir.

Oʻzbekiston diyorida Y. anʼanalari va madaniyati minglab yillar bilan oʻlchanadi. Oʻzbeklar avlodi qadimdan otdan tushmagan. Amir Temur, Mirzo Ulugʻbek, Mirzo Boburlar umri "ot usti"da oʻtgan.

20-asr boshida butun dunyoda 125 mln., shu jumladan, Oʻzbekistonda 590 ming bosh yilqi mavjud boʻlgan. Soʻnggi yillarda q.x. mahsulotlarini i.ch.da zamonaviy mashina va mexanizmlardan keng koʻlamda foydalanish va avtomobil-yoʻl transportining keng rivoji natijasi oʻlaroq ot kuchiga boʻlgan talab tobora soʻnib bordi va oqibatda 20-asr, xususan, 20-asr ning 30-y. laridan soʻng Y. rivojida salbiy oʻzgarishlar sodir boʻldi. Y. qoloqlikka yuz tutdi, eʼtibordan chetda qoldi. 1990 y. ga kelib Oʻzbekistonda yilqi soni atigi 89 ming boshni tashkil etdi, xolos. 1991— 2001 y. larda respublikada Y. rivojlandi va 152000 boshga yetdi.

Hoz. zamon dunyo Y. 4 ta asosiy yoʻnalishda rivojlanmokda: naslchilik yilqichiligi; ishchi otlarni yetishtirish va ishchi otlar yilqichiligi; mahsuldor yilqichilik; milliy ot oʻyinlari, ot sporti va ot sayohati yilqichiligi.

Naslchilik yilqichiligi uchun mavjud yilqi zotlarini takomillashtirish, mamlakat ommaviy Y.gi uchun qimmatbaho asl va toza zotdor yilqilarni yetishtirib berish asosiy vazifa sifatida belgilangan. Andijon, Jizzax, Qashqadaryo, Namangan, Samarqand va b. viloyatlar xoʻjaliklarida Y. jadal rivojlanmoqda. Yangi Y. xoʻjaliklari tashkil etildi. Jizzax viloyatida "Zarbuloq", "Oʻzbekiston", "Doʻstlik"; Surxondaryoda qimiz va ot goʻshti yetishtirishga ixtisoslashgan "Darband"; Qoraqalpogʻistonda "Oqqalʼa"; Samarqandda "Pangat" naslchilik xoʻjaligi; Andijonda "Hamza" qimiz va ishchi ot yetishtiruvchi shirkat xoʻjaliklari shular jumlasidandir. OʻzRda 3 ot zavodi (Toshkent, Jizzax va Qashqadaryoda — Hisor), 1 naslchilik xoʻjaligi, 12 naslchilik fermasi, 4 ferma va b. xoʻjaliklar Y. ni rivojlantirish boʻyicha ishlar olib bormoqda. Naslchilik Y. ning asosini ot zavodlari va naslchilik Y. fermalari tashkil etadi. Bu yetakchi xoʻjaliklar Oʻzbekistonda ommaviy tovar Y. xoʻjaligi fermerlarini, "Nasl-xizmat" korxonasini va "Chorvanasl" birlashmasini zot sifatini yaxshilovchi deb tan olingan (sertifikatli) qimmatli nasldor yilqilar bilan uzluksiz taʼminlaydi.

Ot zavodlari va naslchilik ferma yilqilari respublika otchopari kotila ishchanlik qobiliyati boʻyicha sinovdan oʻtkaziladi. Sinovda yoʻrtoqi, salt miniluvchi va baʼzan ogʻir yuk tortuvchi zot yilqilariga mansub toy va gʻoʻnonlar maxsus dastur asosida mashq mashgʻulotlarini oʻtaydi, chopqirligi, kuchi va bardoshligi sinaladi.

Ishchi otlarni yetishtirish. Y. naslchilik yoʻnalishi boʻyicha ixtisoslashgan xoʻjaliklarning Y. tovar fermalarida ishchi otlar saqlanadi, urchitiladi. Yilqilardan ishchi hayvon tariqasida foydalanish turi mahalliy sharoitga bogʻliq.

Mahsuldor yilqichilik goʻsht yilqichiligi va sut yilqichiligi kabi tarmoqlardan iborat. Qozogʻiston, Qirgʻiziston, Oʻzbekistonning togʻ va togʻoldi zonalari, Qoraqalpogʻiston va b. xududlarda mahsuldor Y. uyur yilqichiligi koʻrinishida avj olgan. Yil davomida yaylovlardan foydalanish arzon va sifatli yilqi mahsulotlarini (ot goʻshti va ot suti) yetishtirishning asosiy garovi. Bitta yaylov biyasidan yiliga 1,5—2 s tirik vaznda ot goʻshti olish mumkin. Maxsus boqilgan yilqi va uning goʻshtidan shi-rintob, yuqori kaloriyali, milliy tansiq oziq-ovqat mahsulotlari — qazi-qarta tayyorlanadi.

Sut yilqichiligi va u bilan bogʻliq boʻlgan qimiz tayyorlash texnika va texnologiyasi goʻsht yilqichilik xoʻjaligi ichida va goʻsht yetishtirish bilan birga amalga oshiriladi. Qimiz yetishtirish tobora avj olmoqda. Hamdoʻstlik mamlakatlari ichra 50 dan ortiq qimiz bilan davolash muassasalari aholiga xiz-mat koʻrsatmokda. Jumladan, Qozogʻistonda "Borovoye", Qirgʻizistonda "Issiqkoʻl", Oʻzbekistonda "Chatqol", Boshqirdistonda "Shafronovo" va h.k.

Ot sporti yilqichiligi milliy ot oʻyinlari va xalqaro ot sporti hamda olimpiya musobaqalarida qatnashuvchi komanda ishtirokchilari uchun zotdor, chopqir, kuchli va aʼlo sifatli salt miniladigan hamda yoʻrtoqi sportbop otlarni tayyorlash vazifalariga xizmat qiladi.

Ot sporti taraqqiy etgan chet el mamlakatlari ichida Buyuk Britaniya, Germaniya, Shvetsiya, AQSH alohida oʻrin tutadi.

Dunyo mamlakatlari qatori Oʻzbekistonda ham qad. milliy ot oʻyinlari va klassik ot sporti uchun kuchli zamin tayyorlangan. Ot sporti, koʻpkari, ot poygasi respublika va respublikalararo federatsiyalari va qator ot sport mahorat maktablari, "Oltin taqa" kabi ot sport klubi oʻz istiqboli muhim ishlarini Y. xoʻjaliklari faoliyati bilan chambarchas bogʻliq holda rivojlantirmoqda. Respublika ot sporti federatsiyasi, poyga va koʻpkari boʻyicha respublika federatsiyasi tuzildi va faol ish yuritmoqda. Milliy ot oʻyinlari boʻyicha Bishkekda tashkil etilgan Xalqaro federatsiyaga Oʻzbekiston aʼzo boʻldi. Qator ot sport klublari va ot sporti bolalar mahorati maktablari ochildi. Ular respublika va viloyat ot-choparlari bilan Hamkorlikda mashgʻulotlarni boshlab yuborganligi milliy ot oʻyinlari va ajoyib ot sporti rivojidan yorqin dalolatdir.

Oʻzbekiston chorvachilik i.t. inti Y. sohasi boʻyicha ilmiy ishlarni bajaradi, i.ch. texnologiyalariga oid zamonaviy dolzarb masalalar yuzasidan tarmoqqa ilmiy asosda amaliy yordam koʻrsatadi.

Y. fan sifatida oliy va oʻrta maxsus oʻquv yurtlarining zoomuhandislik va veterinariya fakultetlarida oʻqitiladi (yana q. Ippologiya, Ot).

AdabiyotTahrirlash

  • Konevodstvo (Pod red. prof. V. A. Shekina), T., 1952; Kalinin V. I., Yakovlev A. A., Konevodstvo, M., 1966; Bobilev I., Konnie igri, T., 1989.

Abdusattor Amirov.[1]

ManbalarTahrirlash

  1. OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil