Universal (roʻyxatda) Polsha qiroli Yan Kazimir Litva Hetmani Yan Radzivilga:

Yovvoyi dalalarning umumiy chizmasi, oddiy tilda Ukraina, qoʻshni viloyatlar bilan“. Ukrainaning umumiy xaritasi Giyom de Boplan 1648, Qirol Vladislav IV buyurtmasi asosida tuzilgan. Xaritaning pastki qismi shimol.

Zborov shartnomasi — „Qirol hazratlarining Zaporojye armiyasiga petitsiyasida taklif qilingan masalalar boʻyicha rahm-shafqat deklaratsiyasi“. Bogdan Xmelnitskiy tomonidan 1649-yil 5-6-avgustda (15-16-avgust) Zborov shahri yaqinida kazaklarning qoʻzgʻolonini bostirish uchun chiqqan polyaklar Xmelnitskiy va uning ittifoqchisi Qrim xoni Islom III Garaydan qattiq magʻlubiyatga uchraganidan keyin Polsha qiroli Yan Kazimir bilan tuzilgan.

Zborov boshchiligidagi Zaporojye armiyasining Getman BOGDAN XMELNITSKIY bilan tinch yoʻl bilan hal qilish qarori toʻgʻrisida; u yerda tuzilgan maqolalar ilovasi bilan.

— 1649-yil 20-avgustda yozilgan.

Yan Kazimir, Xudoning inoyati bilan Polsha Qiroli, Litva Buyuk Knyazi, Rossiya, Prussiya, Samogitiya, Mazoviya, Inflandiya, Smolensk, Chernigov va Shved, Got, Vandal pushtipanohi qiroli.

Shartnoma shartlari tahrir

Shartnoma shartlari quyidagicha edi.

Qirol janobi oliylari oʻzining Zaporojye armiyasini avvalgi imtiyozlarning kuchiga muvofiq barcha eski huquqlar bilan qoldiradi va buning uchun darhol yangi imtiyoz beradi.

— Davlat Gramota va shartnomalar toʻpl., III-jild, № 137.

Polsha hukumati qoʻzgʻolonda qatnashganlarning barchasiga toʻliq amnistiyan vaʼda qildi va getmanga roʻyxatga olingan kazaklar sonini 40 mingga koʻpaytirishga ruxsat berdi, bu ularni qirollik va zodagonlardan yollash va Polsha qoʻshinlari boʻlgan Ukrainaga joylashtirish imkonini berdi; reyestrga kiritilmaganlarning hammasi avvalgi joyiga qaytishlari shart edi; getman oʻz taʼminoti uchun Chigirin shahrini okrugi bilan oldi; hukumat ittifoqni yoʻq qilish va Kiyev mitropolitini Senatga qabul qilishni oʻz zimmasiga oldi; yahudiylar va iyezuitlar Ukrainada yashash huquqini yoʻqotdilar; Kiyev, Bratslav va Chernigov voyevodalaridagi barcha lavozim va unvonlarni qirol faqat mahalliy pravoslav zodagonlariga taqsimlashi mumkin edi. Zborov shartnomasining bandlaridan biri yahudiylarning kazak avtonomiyasi hududida yashashini taqiqlashni nazarda tutgan edi. Shartnoma tuzilganidan koʻp oʻtmay, Hetmanlik yerlariga tatarlar bosqini roʻy berdi. M. Grushevskiyning soʻzlariga koʻra, shundan keyin mamlakat boʻylab goʻyo, Zborovskiy shartnomasi Qrim tatarlariga kazak elitasining roziligi bilan asir olish huquqini bergani haqida mish-mish tarqaldi[1]. Shunday qilib, ushbu shartnoma pravoslav cherkovining manfaat va huquqlarini hamda roʻyxatga olingan kazaklarning manfaatlarini taʼminladi, ammo Ukrainada hukmron boʻlgan ijtimoiy tartiblarga taʼsir qilmadi, zodagonlar va qarollarni saqlab qoldi. Biroq Xmelnitskiyning shartnomaga kiritilgan talablari toʻliq qondirilmadi. 1649-yil noyabrda chaqirilgan favqulodda Seym shartnomani maʼqulladi, ammo xuddi shu Seymda Kiyev mitropoliti Senatga qabul qilinmadi. Ittifoq ham buzilmadi.

Oʻz navbatida, Xmelnitskiy odamlarni shartga boʻysunishga koʻndirish uchun behuda harakat qildi, buning natijasida roʻyxatga kiritilmaganlarning hammasi panlarga boʻysunishi kerak edi va nihoyat, u oʻzining mashhurligini xavf ostiga qoʻyganini koʻrib, shartnomaga amalda boʻysunishdan bosh tortdi va yangi qoʻzgʻolong tayyorlana boshladi. Polsha jamiyatining koʻr-koʻrona diniy aqidaparastligi, pravoslav cherkovining katolik cherkovi bilan tengligi gʻoyasi bilan murosa qilmaganligi va odamlarning yana krepostnoylik boʻyinturugʻini koʻtarishni istamasligi Zborov shartnomasini har ikki tomon ham amal qilmaydigan arzimas qogʻozga aylantirdi. Nihoyat, 1651-yil 24-dekabrda (3-yanvar) Polsha Seymi yangi urush eʼlon qildi.

Manbalar tahrir

  1. Грушевский 1997.

Adabiyotlar tahrir

  • Myakotin V. A. Zborovskiy dogovor // Ensiklopedicheskiy slovar Brokgauza i Yefrona: v. 86 t. (82 t. i 4 dop.). — SPb., 1890—1907.
  • Грушевський М.С.. Ілюстрована історія України. Київ: Левада, 1997. ISBN 5-7707-7011-2.