Xatirchi tumani — versiyalar orasidagi farq

47 bayt olib tashlandi ,  2 yil oldin
k
qisqa izoh tahrirlanmadi
k (vikifikatsiya, imlo using AWB)
k
}}
 
'''Xatirchi tumani''' - Navoiy viloyatidagi tuman. 1926 y.yil 29 sent.dasentabrda tashkil etilgan. 1927—301927–30 yillarda Zarafshon okrugidagi tuman, 1938 yildan Samarqand viloyati, 1982 yildan Navoiy viloyati, 1989 yildan Samarkand viloyati, 1992 yildan Navoiy viloyati tarkibida. Shim.danShimolidan Nurota, jan.sharqdanjanubisharqdan Samarqand viloyatining Kattaqoʻrgʻon, shim.shimoli-sharkdan Qoʻshrabot, jan.danjanubidan (Zarafshon daryosi orqali) Narpay va Paxtachi tumanlari, gʻarbdan Navoiy viloyatining Navbahor tumani bilan chegaradosh. Maydoni 1,37 ming km². Aholisi 143,9 ming kishi (2004). Tumanda 1 shahar (Yangirabot), 1 shaharcha (Langar), 8 qishloq fuqarolari yigʻini (Bogʻchakalon, Olchinobod, Oxunboboyev, Oqoltin, Poʻlkan shoir, Xonaqa, Yangiyoʻl, Krracha) bor. Markazi Yangirabot shshahri.
 
== ManbalarTabiati ==
Tabiati. Shim. kismi Nurota togʻ tizmasi va togʻ etagi qiya tekisligidan iborat, jan.janubiy qismi Okdaryo,Qoradaryo va qisman Zarafshon daryosi vodiylarini oʻz ichiga oladi. Iklimi kontinental, yillik oʻrtacha tratempatura 13,5°. Yanv.ningYanvarning oʻrtacha trasi —1–1,7°, eng past tra —33–33°. Iyulning oʻrtacha trasitempaturasi 28,7°, eng yuqori tratempatura 44°. Vegetatsiya davri 212 kun. Yillik yogʻin miqsori, shim.shimoliy togʻlik kismida 300 mm, jan.dagijanubidagi tekisliqda 200 mm. Suv resurslari Krradaryo, Okdaryo, Zarafshon va bir necha soylardan iborat. Tuproqlari tog etaklari tipik boʻz, och boʻz tuproqlar. Jan. kismida sugʻoriladigan boʻz, allyuvial, oʻtloqi va oʻtloqibotqoq tuproqlar tarqalgan. Togʻ etaklaridagi qiya tekisliklarda chorvachilik va tokchilik rivojlangan. Yovvoyi oʻsimliklardan daryo terrasalari va qayirlarida qamish, roʻvak, bugʻdoyiq, shoʻrajriq, kampirsoch, itgunafsha, suvrang , yulgʻun va boshqa, Nurota togʻlari etaklarida rang , yaltirbosh, chalov, karrak, kiyik oʻti, oq safrak, gulxayri, betaga; bahorda efemerlar oʻsadi. Butalardan doʻlana, pista uchraydi. Yovvoyi hayvonlardan boʻri, tulki, chiyaboʻri, quyon, jayran, togʻ echkisi va toʻqayzorlarda qirgʻovul, loyxoʻrak, oʻrdak, lochin, bulduruq, qirgʻiy, soʻfitoʻrgʻay, chumchuq, chugʻurchiq, zargʻaldoq; sudraluvchilardan gekkonlar, toshbaqa, sariq ilon, kobra, echkemar; kemiruvchilardan jayra, koʻrsichqon, kichik qoʻshoyoq, qumsichqon, tipratikan, kalamush va boshqa uchraydi. Nurota togʻining yon bagʻrida. Langar koni bor.
 
== Aholisi ==
Aholisi, asosan, oʻzbeklar (99, 1%), shuningdek, tojik, rus, ukrain, tatar, ozarbayjon, qozoq va boshqa millat vakillari ham yashaydi. Aholining oʻrtacha zichligi 1 km² ga 105 kishi. Shahar aholisi 20,2 ming kishi, qishloq aholisi 123,7 ming kishi (2004).
 
== Iqtisodiyot ==
Xoʻjaligi. Tumanda 2,1 ming korxona roʻyxatga olingan (2004). 55 kichik, 32 oʻrta, 109 yirik korxona, mikrofirmalar faoliyat koʻrsatadi. Xatirchi tumanida "LangarUzRos" qoʻshma korxonasi ishlab turibdi (2003). Xatirchi paxta tozalash zavodi, non kti, qurilish tashkilotlari, MTP va boshqa bor. Qishloq xoʻjaligi, asosan, paxtachilikka ixtisoslashgan. Tumanda 300 ga yaqin dehqon, 907 fermer, 17 shirkat xoʻjaliklari mavjud (2003). Ekin maydonlariga paxta, don, ozuqa, kartoshka, sabzavot va poliz ekinlari ekiladi. Shu jumladan, 12,3 ming ga yerda paxta, 10,3 ming ga yerda gʻalla yetishtiriladi (2004). Bogʻdorchilik (bodom, yongʻoq, anor, oʻrik, anjir va boshqalar), tokchilik rivojlangan. 19,9 ming ga yer oʻrmonzor (2004). Tutzorlar ham bor. Ipakchilik bilan shugʻullaniladi.
 
Tuman jamoa va shaxsiy xoʻjaliklarida 56,8 mingga yaqin qoramol (shu jumladan, 33,1 mingdan ziyod sigir), 86,7 mingga yaqin qoʻy va echki, 38 mingga yaqin parranda, 853 yilqi boqiladi (2003).
 
== Joylashuvi ==
[[tasvir:xatmap.gif|thumb|right|Xatirchining joylashuvi]]
 
Xatirchi tumani shimoldan va shimoliy gʻarbdan viloyatning [[Nurota]], gʻarbdan [[Navbahor]] tumanlari bilan, janubdan [[Zarafshon daryosi]] orqali [[Samarqand viloyati]]ning [[Paxtachi]] va [[Narpay tumani|Narpay]] tumanlari, janubi sharq va sharqdan [[Kattaqoʻrgʻon]], hamda shimoli-sharqdan [[Qoʻshrabod]] tumanlari bilan chegaradosh. Tumanning yer maydoni 1382 kv.km, aholisi 151 000 kishi.<ref>[http://www.navoi.gov.uz/index.php?option=com_content&task=view&id=36&Itemid=9 Navoiy viloyati hokimligi rasmiy sayti]</ref>
 
== Tuman tarixi ==
Tuman [[1926-yil]] [[29-sentabr]]da Oʻzbekistondagi boshqa 79 ta tuman qatori rasman tashkil topgan. Ungacha Xatirchi [[Buxoro Xalq Sovet Respublikasi]] tarkibidagi viloyat (''1920-21 y.''), 1922-24-yillarda esa [[Karmana]] viloyatida [[uezduzed]], 1925-26-yillarda Karmana uezdining [[volost]]i boʻlib kelgan.
 
1927-30-yillarda [[Zarafshon okrugi]]da rayon, 1938-yilgacha esa respublikaga boʻysunuvchi rayon, [[1938-yil]]da yangidan viloyatlar(''[[oblast]]'') tuzilgach, [[1982-yil]] [[20-aprel]]gacha Samarqand viloyatining, soʻngra [[1989-yil]] sentabr oyiga qadar yangi tashkil etilgan Navoiy viloyati tarkibida boʻldi. 1989-yilda Navoiy viloyati tarqatib yuborilgach, yana Samarqand viloyatiga qoʻshildi. [[1992-yil]]dan boshlab, qayta tashkil qilingan yangi Navoiy viloyatining tumani hisoblanadi.
 
== Havolalar ==
{{manbalar}}
 
== Manbalar ==
{{Manbalar}}
 
== Havolalar ==
* [http://www.navoi.gov.uz/index.php?option=com_content&task=view&id=36&Itemid=9 Navoiy viloyati sayti]
* [http://xatirchi-uz.narod.ru/index.htm Xatirchi tumani toʻgʻrisidagi sayt]