Oxford English Dictionary

Oxford English Dictionary (OED) Oxford University Press (OUP) tomonidan nashr etilgan ingliz tilining asosiy tarixiy lugʻatidir. U ingliz tilining tarixiy rivojlanishiga borib taqaladi, olimlar va akademik tadqiqotchilarni keng qamrovli manba bilan taʼminlaydi, shuningdek, uning butun dunyo boʻylab koʻplab variantlarini qoʻllanilishini kuzatish mumkin[1].

Lugʻat ustida ish 1857-yilda boshlangan, lekin faqat 1884-yilda loyiha ustida ish davom etar ekan, u qattiq gʻilofda "Tarixiy tamoyillar asosidagi yangi inglizcha lugʻat" nomi bilan nashr etila boshlandi; Asosan Filologiya Jamiyati tomonidan toʻplangan materiallar asosida tashkil etilgan . 1895-yilda "Oksford inglizcha lugʻati" nomi birinchi marta kitoblarning muqovalarida norasmiy ravishda ishlatilgan va 1928-yilda toʻliq lugʻat 10 jildda qayta nashr etilgan. 1933-yilda Oksford inglizcha lugʻati bir jild qoʻshimchasi 12 jildda qayta nomlanib qayta nashr etilgan. 1989-yilgacha 20 jilddan iborat 21 728 sahifadan iborat ikkinchi nashri chop etilgunga qadar koʻproq qoʻshimchalar kiritilgan. 2000-yildan boshlab lugʻatning uchinchi nashrini tuzish ishlari olib borilmoqda, taxminan yarmi 2018-yilga kelib yakunlandi.

Lugʻatning birinchi elektron versiyasi 1988-yilda taqdim etilgan. Onlayn versiya 2000-yildan beri mavjud boʻlib, 2014-yil apreliga kelib oyiga ikki milliondan ortiq foydalanuvchi ishlatgan. Lugʻatning uchinchi nashri katta ehtimol bilan faqat elektron shaklda chiqadi; Oxford University Press rahbarining taʼkidlashicha, uning chop etilishi dargumon[2][3].

Tarixiy jihatiTahrirlash

Tarixiy lugʻat sifatida Oksford inglizcha lugʻatida soʻzning eng qadimgi aniqlanishi mumkin boʻlgan qayd etilgan maʼnosi, hozirgi yoki eskirganligi birinchi boʻlib taqdim etilgan va har bir qoʻshimcha maʼno tarixiy tartibda, eng qadimgi aniqlangan qayd etilgan sanaga koʻra taqdim etilgan yozuvlarni oʻz ichiga oladi[4]. Har bir izohdan soʻng, soʻzning shu maʼnoda aniq qoʻllanilishidan boshlab, soʻnggi aniqlanishi mumkin boʻlgan maʼnoda foydalanishgacha boʻlgan vaqt oraligʻi va muddatidan keyingi vaqtni koʻrsatish uchun xronologik tartibda bir nechta qisqacha tasvirlangan iqtiboslar keltirilgan. hozirgi vaqtda ishlatilyotgan soʻnggi izohi ham keltirilgan.

OED formati koʻplab boshqa tarixiy leksikografiya loyihalariga taʼsir koʻrsatdi. Deutsches Wörterbuchning dastlabki jildlari OEDning oldingi jildlarida dastlab cheklangan miqdordagi manbalardan bir nechta iqtiboslar keltirgan boʻlsa, OED muharrirlari turfa xil mualliflar va nashrlardan koʻra koʻplab juda qisqa iqtiboslarni afzal koʻrdilar. Bu ushbu va boshqa leksikografik asarlarning keyingi jildlariga taʼsir koʻrsatdi[5].

Kirishlar va maʼlum oʻlchamTahrirlash

 
OEDga kiritilgan ingliz lugʻati turlari diagrammasi, uning birinchi muharriri Jeyms Myurrey tomonidan ishlab chiqilgan.

Nashriyotchilarning fikriga koʻra, OEDning ikkinchi nashrining 59 million soʻzini „kiritish“ uchun bitta odamga 120 yil, ularni tekshirish uchun 60 yil va ularni elektron shaklda saqlash uchun 540 megabayt kerak boʻladi[6]. 2005-yil 30-noyabr holatiga koʻra, Oksford inglizcha lugʻati taxminan 301 100 ta asosiy yozuvni oʻz ichiga oladi. Kirish bosh soʻzlarini toʻldirgan holda, 157 000 tim qora qilib yozilgan birikmalar va yasama soʻzlar ;[7] 169 000 kursivli yozilgan iboralar va birikmalar;[8] jami 616 500 ta soʻz shakllari, shu jumladan 137 000 ta talaffuzlar ; 249,300 etimologiyalari ; 577 000 oʻzaro manbalar; va 2.412.400 sitatalar mavjud. Lugʻatning soʻnggi, toʻliq nashri (ikkinchi nashri, 1989-yil) 21 730 sahifada 291 500 ta yozuvni oʻz ichiga olgan 20 jildda chop etilgan. OED2dagi eng uzun maʼlumot feʼl toʻplami uchun boʻlib, u 580ga yaqin maʼnoni tavsiflash uchun 60 000 soʻzni talab qiladi (infinitiv feʼl uchun 430 ta, qolgani frazema va idiomalarda). Yozuvlar M dan boshlab ketma-ketlikda OED3 uchun qayta koʻrib chiqila boshlaganligi sababli, 2000-yilda make feʼllari tomonidan yozuv oʻrnatildi, keyin 2007-yilda qoʻyildi, keyin 2011-yilda 645 ta maʼnosi bilan namoyish qilindi[9][10][11].

Oʻzining katta hajmiga qaramay, OED dunyodagi eng katta va eng qadimgi toʻliq til lugʻati emas. Yana bir oldingi yirik lugʻat aka-uka Grimmlarning nemis tilining lugʻati 1838-yilda boshlanib, 1961-yilda tugallangan. Vocabolario degli Accademici della Cruscaning birinchi nashri zamonaviy Yevropa tiliga (italyancha) bagʻishlangan birinchi buyuk lugʻat boʻlib, 1612-yilda nashr etilgan; Dictionnaire de l’Academie françaisening birinchi nashri 1694-yilga toʻgʻri keladi. Ispan tilining rasmiy lugʻati Diccionario de la lengua española (Real Academia Española tomonidan ishlab chiqarilgan, tahrirlangan va nashr etilgan) va uning birinchi nashri 1780-yilda nashr etilgan. „ Kangsi xitoycha lugʻati“ 1716-yilda nashr etilgan[12]. Sahifalar soni boʻyicha eng katta lugʻat Gollandcha Woordenboek der Nederlandsche Taal boʻladi[13][14].

  1. „About“. Oxford English Dictionary. — „As a historical dictionary, the OED is very different from those of current English, in which the focus is on present-day meanings.“. Qaraldi: 13-noyabr 2021-yil.
  2. Alastair Jamieson, Alastair. „Oxford English Dictionary 'will not be printed again'“. The Telegraph (29-avgust 2010-yil). Qaraldi: 11-avgust 2012-yil.
  3. Flanagan, Padraic. „RIP for OED as world's finest dictionary goes out of print“. The Telegraph (20-aprel 2014-yil). Qaraldi: 8-iyun 2014-yil.
  4. „The Oxford English Dictionary“. Oxford Dictionaries. 19-dekabr 2011-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 26-may 2015-yil.
  5. Osselton, Noel „Murray and his European Counterparts“,. Lexicography and the OED: Pioneers in the Untrodden Forest Mugglestone: . Oxford: Oxford University Press, 2000. ISBN 978-0191583469. 
  6. „Dictionary Facts“. Oxford English Dictionary Online. Qaraldi: 1-iyun 2014-yil.
  7. A bold type combination has a significantly different meaning from the sum of its parts, for instance sauna-like is unlike an actual sauna. „Preface to the Second Edition: General explanations: Combinations“. Oxford English Dictionary Online (1989). 16-may 2008-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 16-may 2008-yil.
  8. Italicized combinations are obvious from their parts (for example television aerial), unlike bold combinations. „Preface to the Second Edition: General explanations: Combinations“. Oxford English Dictionary Online (1989). 16-may 2008-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 16-may 2008-yil.
  9. Winchester, Simon. „A Verb for Our Frantic Time“. The New York Times (28-may 2011-yil). Qaraldi: 26-dekabr 2013-yil.
  10. Simpson. „December 2007 revisions – Quarterly updates“. Oxford English Dictionary Online. OED (13-dekabr 2007-yil). Qaraldi: 3-avgust 2010-yil.
  11. Gilliver, Peter (2013). „Make, put, run: Writing and rewriting three big verbs in the OED“. Dictionaries: Journal of the Dictionary Society of North America. 34-jild, № 34. 10–23-bet. doi:10.1353/dic.2013.0009.
  12. „Kangxi Dictionary“. cultural-china.com. 30-mart 2013-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 21-oktabr 2013-yil.
  13. „The world's largest dictionary“.
  14. Willemyns, Roland. Dutch: Biography of a Language. Oxford: Oxford UP, 2013 — 124–26 bet. ISBN 9780199858712.