Bosh menuni ochish

Pinyín (xit. 拼音, pīnyīn; rasmiy: 汉语拼音, Hànyǔ pīnyīn, Hanyuy pinyin, yaʼni „Xitoy tili tovushlarini yozish“) — putunxua uchun romanlashtirish tizimi. Xitoy Xalq Respublikasida rasmiy maqomga ega.[1] Pinyin 1958-yilda qabul qilingan bo‘lib[1], uning muallifi Chjou Youguang hisoblanadi. 1979-yildan pinyin butun dunyoda XXRdagi nomlarni lotinchaga o‘girishning rasmiy vositasi sifatida qo‘llaniladi. U avval mavjud bo‘lgan Ueyld — Jaylz va chjuin transkripsiyalarining o‘rnini bosdi. Xalqaro standartlashtirish tashkiloti (ISO) pinyinni xalqaro standart sifatida 1982 yilda qabul qildi.[2] Birlashgan millatlar tashkiloti esa 1986-yilda qabul qildi.[3]

2009-yil 1-yanvardan pinyin Tayvanda rasmiy romanlashtirish standartiga aylandi. Lekin undan taʼlim yoki kompyuterda kiritish uchun emas, xalqaro tadbirlarda foydalaniladi[4][5]. Ammo Tayvandagi baʼzi shaharlar, korxona va tashkilotlar (asosan Tayvan janubida) bu o‘zgarishni qabul qilishmadi, ular „Pinyin — XXR bilan yaqin aloqalar vositasi bo‘lishi bo‘lishi mumkin“, deb hisoblashdi. Shu sabab Tayvanda pinyindan boshqa romanlashtirish tizimlari saqlanib qoldi.[6] „Hanyuy“ (xit. an’anaviy 漢語, soddalashtrilgan 汉语, pinyin: Hànyǔ) soʻzi „Xan xalqining og‘zaki tili“ degan maʼnoni anglatsa, „Pinyin“ (xit. an’anaviy 拼音, soddalashtrilgan 拼音, pinyin: Pīnyīn) so‘zma-so‘z tarjimada „yozilgan tovushlar“ deganidir.[7]


Pinyinda lotin alifbosining V belgisidan tashqari qolgan barcha belgilari ishtirok etadi, ularga Ü (u-umlyaut qo‘shilgan; kompyuterda yozishda V belgisi o‘rniga Ü belgisini ishlatish mumkin). Pinyinda tovushlarni belgilash uchun diakritik belgilardan foydalaniladi. Ulardan asosan o‘quv adabiyotlarida foydalaniladi. Lug‘atlarda pinyinda yozilgan so‘z oxirida tovush raqami qo‘yiladi, masalan: dong2 yoki dong² (= dóng).

Shenlar yozilishiTahrirlash

Pinyin bo‘yicha Xitoy adabiy tilida shenlar (initsiallar, so‘z boshidagi undoshlar) yozilishi quyidagi jadvalda ko‘rib chiqiladi. Har bir katakning birinchi qatorida Xalqaro fonetik alifbo tizimi bo‘yicha, ikkinchi qatorda — pinyin bo‘yicha, uchinchi qatorda — o‘zbek lotin alifbosidagi ko‘rinishi berilgan (ayrim tovushlarni aniq ifodalash uchun o‘zbek kirill alifbosidan ham foydalanildi).

Lab undoshlari Alveolyar undoshlar Retrofleks undoshlar Palatal undoshlar Velyar undoshlar
Burun undoshlari [m]
m
m
[n]
n
n
Portlovchi undoshlar [p]
b
b
[pʰ]
p
p
[t]
d
d
[tʰ]
t
t
[k]
g
g
[kʰ]
k
k
Affrikatlar [ts]
z
tsz (sz)
[tsʰ]
c
ts (s)
[ʈʂ]
zh
chj
[ʈʂʰ]
ch
ch
[tɕ]
j
tsz’ [sz()][i 1]
[tɕʰ]
q
ts’ [s()][i 1]
Frikativ undoshlar [f]
f
f
[s]
s
s
[ʂ]
sh
sh
[ɕ]
x
s’ [s()][i 1]
[x]
h
x
Approksimantlar [w][i 2]
w
vu
[l]
l
l
[ɻ ~ ʐ][i 3]
r
j („ajdar“ so‘zidagi)
[j][i 4]
y
ya/yu/ye[i 5]
  1. 1,0 1,1 1,2 Bundan keyingi undosh — ya/yu/ye.
  2. "w" harfi shen (initsial) yoki so‘nggi bo‘g‘inning boshi bo‘la oladi va [w] yoki [u] kabi talaffuz etiladi.
  3. /ɻ/ fonetik jihatdan [ʐ] (jarangli retrofleks spirant) bo‘la oladi. Bu xitoy tilida gaplashuvchilar orasidagi individual farq hisoblanadi va ikki turli fonema borligini anglatmaydi.
  4. "u" harfi shen (initsial) yoki so‘nggi bo‘g‘inning boshi bo‘la oladi va [j] yoki [i] kabi talaffuz etiladi.
  5. O‘zidan keyingi unliga qarab o‘zgaradi.

Tovushlarni belgilashTahrirlash

 
Tovushlar o‘trasidagi farqlar
  1. Birinchi tovush (normal yoki baland tovush) unli harf ustidagi makron (ˉ) bilan belgilanadi:
    ā (ɑ̄) ē ī ō ū ǖ Ā Ē Ī Ō Ū Ǖ
  2. Ikkinchi tovush (balandlagan tovush) akut (´) bilan belgilanadi:
    á (ɑ́) é í ó ú ǘ Á É Í Ó Ú Ǘ
  3. Uchinchi tovush (past tovush) gachek (ˇ) bilan belgilanadi:
    ǎ (ɑ̌) ě ǐ ǒ ǔ ǚ Ǎ Ě Ǐ Ǒ Ǔ Ǚ
  4. To‘rtinchi tovush (pastlagan tovush) gravis (`) bilan belgilanadi:
    à (ɑ̀) è ì ò ù ǜ À È Ì Ò Ù Ǜ
  5. Beshinchi tovush (neytral tovush) hech qanday ustki belgiga ega emas:
    a (ɑ) e i o u ü A E I O U Ü

ManbalarTahrirlash

  1. 1,0 1,1 Pinyin celebrates 50th birthday. Sinxua (2008-yil 11 fevral). Asl nusxadan arxivlandi (2011-08-23). 2008-09-20.
  2. ISO 7098:1982 – Documentation – Romanization of Chinese. 2009-03-01.
  3. Margalit Fox (14 January 2017). "Zhou Youguang, Who Made Writing Chinese as Simple as ABC, Dies at 111". The New York Times. https://www.nytimes.com/2017/01/14/world/asia/zhou-youguang-who-made-writing-chinese-as-simple-as-abc-dies-at-111.html. 
  4. Hanyu Pinyin to be standard system in 2009. Taipei Times (2008-yil 18-sentabr). Asl nusxadan arxivlandi (2011-08-23). 2008-09-20.
  5. Gov't to improve English-friendly environment. The China Post (2008-yil 18-sentabr). Asl nusxadan arxivlandi (2011-08-23). 2008-09-20.
  6. Copper, John F. (2015). Historical Dictionary of Taiwan (Republic of China. Lanham: Rowman & Littlefield, xv. ISBN 9781442243064. 4 December 2017 da qaraldi. “But some cities, businesses, and organizations, notably in the south of Taiwan, did not accept this, as it suggested that Taiwan is more closely tied to the PRC.” 
  7. The online version of the canonical[manba kerak] Guoyu Cidian (??) defines this term as: ?? 'a system of symbols for notation of the sounds of words, rather than for their meanings, that is sufficient to accurately record some languageʼ. See this entry online.[sayt ishlamaydi] Retrieved 14 September 2012.