Bosh menuni och

Vikipediya β

Yevropa Ittifoqi xaritasi:
Buyuk Britaniya hududi olovrang bilan ajratilgan

Buyuk Britaniyaning Yevropa Ittifoqidan chiqishi (qisqartmasi - Brexit, ingl. Britain — Britaniya va ingl. Exit — chiqish) — Buyuk Britaniyadagi konservativ oppozitsiya va ayrim alohida guruhlar (millatchilar, yevrotanqidchilar)ning bosh maqsadi.

2016-yilgi referendum natijalariga koʻra mamlakatning Yevropa Ittifoqidan chiqishini yoqlab 51,9 % saylovchilar ovoz bergan. Saylovchilarning 48,1 % esa, bunga qarshi.[1]. Buyuk Britaniyaning alohida subyektlarida ovoz berish natijalari har xil tus olgan: Shotlandiya va Shimoliy Irlandiyaning aksar aholisi Brexitga qarshi ovoz berishgan boʻlsa, Angliya (London bundan mustasno) va Uelsdagi koʻpchilik Britaniyaning YIdan chiqishini yoqlab ovoz berganlar. Referendumning kutilmagan natijasi jahon hamjamiyatini lol qoldirdi, ayrimlar hatto shok holatiga ham tushib qolishdi, chunki koʻplab siyosatshunoslar buning aksi boʻlishini taxmin qilishgandi.

Mundarija

Brexit masalasining tarixiTahrirlash

Yevropa Ittifoqi
 

Bu maqola
«Yevropa Ittifoqi tarixi» seriyasining davomidir
Yevropa Ittifoqi tarixi solnomasi:

Yana qarang:
Yevropa tarixi
KengayishKelishuvlar
SolnomaRayosat

1957 yilda Buyuk Britaniya Yevropa iqtisodiy hamjamiyatiga (YIH) asos solgan Rim shartnomasini imzolamagan. 1963 va 1967 yillardagi Britaniyaning hamjamiyatga qoʻshilish taklifi Fransiyaning oʻsha vaqtdagi prezidenti Sharl de Goll tomonidan veto huquqi asosida rad etilgan. De Goll bu ishini "Britaniya iqtisodiyotidagi bir qator jabhalar, xususan, qishloq xoʻjaligida ishlash praktikasi Britaniyani Yevropa bilan nomutanosib deb topishga asosdir" deb izohlagan[2].

De Goll Fransiya prezidentligi lavozimidan ketganidan soʻng, Buyuk Britaniya hamjamiyatga qoʻshilish uchun uchinchi marotaba taklif kiritdi va 1973 yilning 1 yanvarida YIHga qabul qilindi. Bu qoʻshilish konservativ Edvard Xit davrida yuz berdi[3]. 1974 yil oktyabr oyida boʻlib oʻtgan saylovlarda Britaniyaning YIHda qolish masalasida referendum oʻtkazishni vaʼda qilgan Garold Vilson boshchiligidagi oppozitsion Leyboristik partiya yutib chiqdi.

1975 yil Buyuk Britaniyaning YIHda qolish yoki qolmaslik masalasida referendum oʻtkazildi. Barcha asosiy siyosiy partiyalar va OAV Britaniyaning YIHda qolishini yoqlab chiqdilar. Bundan tashqari Leyboristik partiyaning oʻzida bu masala yuzasidan fikrlar ikkiga boʻlindi. 1975 yil 26 aprel kuni bir kunlik partiya konferensiyasida ovozlar Brexit foydasiga 2:1 ko'rinish oldi. Vazirlar mahkamasi oʻta yevropachilar va oʻta aksilyevropachilarga boʻlinib ketganligi yuzasidan, Garold Vilson mahkamaning jamoaviy masʼuliyati haqidagi konstitutsion udumni toʻxtatib qoʻyib, vazirlarga har ikki tomondan ommaviy kampaniyalar chaqirishni taklif qildi. Yigirma uch kishidan yettitasi YIHga aʼzolikdan chiqish taklifini quvvatladilar[4].

1975 yil 5 iyunda boʻlib oʻtgan referendumda saylovchilar oldiga: "Nima deb oʻylaysiz, Buyuk Britaniya Yevropa hamjamiyatida (umumiy bozorda) qolishi kerakmi?" degan savol tashlandi. Shetland orollari va Tashqi Gibrid orollaridan boshqa barcha okruglarda asosan "ha" deya javob qaytarishdi. Ovozlar soniga koʻra Britaniya Yevropa iqtisodiy hamjamiyatida qoldi[5].

«Ha» ovozlar «Ha» foizda «Yoʻq» ovozlar «Yoʻq» foizda Ovoz berganlar foizi
17 378 581 67,2 8 470 073 32,8 64,5

1993 yil 1 noyabrda Maastrixt shartnomasiga koʻra Yevropa iqtisodiy hamjamiyati Yevropa Ittifoqi deb yuritila boshlandi[6]. Oʻz nomiga mos oʻlaroq sof iqtisodiy ittifoq sof siyosiy ittifoqqa aylandi[7].

1990 yillar boshlarida yevrotanqidchilarning siyosiy partiyasi — Birlashgan Qirollik ozodlik partiyasi (UKIP) tuzildi. Bu partiya 2004 yilgi Yevroparlament saylovlarida 3-oʻrinni, 2009 yilda 2-oʻrinni, 2014 yilda esa 1-oʻrinni egalladi (umumiy ovozlarning 27,5 foizi)[8].

2016 yilgi referendumTahrirlash

Asosiy maqola: Buyuk Britaniyaning Yevropa Ittifoqiga aʼzoligi yuzasidan oʻtkazilgan referendum.
Buyuk Britaniyaning Yevropa Ittifoqida qolish masalasida oʻtkazilgan referendum
2016 yil 23 iyun
Birlashgan Qirollik Yevropa Ittifoqida
qolishi kerakmi?
[9][10]
ingl. Should the United Kingdom remain a member of the European Union?
Natijalar
Ha yoki yo‘q Ovozlar Foiz
  Yo‘q 17 410 742 51,89 %
Ha 16 141 241 48,11 %
Hisobga olingan ovozlar 33 551 983 100 %
Hisobga olinmagan ovozlar 0 0 %
Barcha ovozlar 33 551 983 100 %
Saylovda ishtirok etuvchilar 72,15 %
Elektorat 46 501 241
Ovoz berishda ishtirok etgan hududlarda koʻrinish
  Yevropa Ittifoqi aʼzosi sifatida qolish[9][10][11][12][13][14][15] (ingl. Remain)
  Yevropa Ittifoqidan chiqish[9][10][11][12][13][14][15] (ingl. Leave)

Brexitning Fond birjalariga taʼsiriTahrirlash

Brexit natijasida jahon fond birjalaridagi koʻplab indekslarning keskin pasayib ketishi kuzatildi, xususan, NIKKEI (Yaponiya) aksiyalari 1.286[16] punktgacha pasayib ketdi, shundan soʻng, indekslar tushishi davom etishining oldini olish maqsadida birja savdolari yopildi.

23.06.2016 sanasidagi referendum natijalari eʼlon qilinishi bilanoq Britaniya funt-sterlingining AQSH dollariga nisbatan narxi pasayib ketdi[17].

Brexitga Buyuk Britaniya bosh vazirining munosabatiTahrirlash

Devid Kemeron, agar Birlashgan Qirollik YIdan chiqib, oʻz yoʻlidan yuradigan boʻlsa, unda mamlakatga yangi hukumat rahbari kerakligini, oʻzi esa isteʼfoga chiqishini eʼlon qildi[18].

"Ularning qarorini hurmat qilish kerak. Mening mamlakatim tomonida turib ovoz berganlarning barchasiga oʻz minnatdorchiligimni bildirmoqchiman" - Devid Kemeronning Britaniya xalqiga murojaatidan soʻzboshi.

Devid Kemeron Britaniya bosh vaziri lavozimidan voz kechgach, bu lavozimni Tereza Mey qabul qildi va u 2017 yilning 16 aprelida Britaniya xalqini Pasxa bayrami bilan tabriklarkan, Yevroittifoqdan chiqish Birlashgan Qirollik aholisini gʻoyaviy jihatdan va yangi imkoniyatlar atrofida birlashtirishi haqida gapirgan. Mey xonimning fikricha, Brexit xalqni birlashtiribgina qolmay, u Britaniyaliklarning umummanfaatlarini ham ifoda etadi[19].

OAVning munosabatiTahrirlash

BBC:

Birlashgan Qirollik uzoq 43 yillik aʼzolikdan soʻng Yevropa Ittifoqi tarkibidan chiqish uchun ovoz berdi. UKIP raisi 23 iyunni "Mustaqillik kuni" deb atadi, funtning kursi dollarga nisbatan 1985 yil holatigacha pasayib ketdi[20].

CNN:

Ovoz berishda Birlashgan Qirollikning YIdan chiqishi tarafdorlari gʻolib kelishdi – bu Ittifoqdan chiqish uchun ovoz bergan birinchi mamlakat.

Russia Today:

Britaniyaliklar 52 % ga 48 % hisobida Yevroittifoqdan chiqish uchun ovoz berdilar. Funt kursining keskin pasayib ketganligi haqidagi xabar birjalarni vahimaga solmoqda[21].

Российская газета:

Buyuk Britaniyadagi referendumda mamlakatning YIdan chiqishi tarafdorlari gʻolib boʻldilar. Natijalarga koʻra, ular opponentlaridan 1,26 million kishiga koʻproq. Tarafdorlar 52 foiz (17,41 mln kishi) ovoz toʻplashga erishishdi. Qarshilar esa 48 foiz ovozga ega boʻldilar[22].

Brexitning amaliy oqibatlariTahrirlash

23 iyun kuni referendum natijalari eʼlon qilingach, Britaniya fuqarolari orasida Yevroittifoqdan yashash uchun fuqarolik soʻrash holatlari avjga chiqdi. Yoz oylarida YIning Londondagi 16 ta diplomatik korpus vakillari aholi oʻrtasida ittifoqning boshqa mamlakati pasportini olishga talab kuchayib ketganligini qayd etishdi. Talabning oshishiga sabab esa, britaniyaliklarning referendumdan avvalgi kabi YI mamlakatlari boʻylab erkin sayohat qilishni istashlari[23].

Referendumdan soʻng bir oy ichida Britaniyadagi turistlar soni 18 %ga oshdi. Turizm bozorining 500 vakili oʻrtasida olib borilgan tadqiqotlar shuni koʻrsatadiki, funt sterling qiymatining pasayib ketishi britaniyaliklar orasida ichki va tashqi turizmning rivojlanishiga olib kelgan[24].

Britaniyalik xaridorlar Brexitdan keyingi shok holatidan tez chiqib olishdi: 2016 yil iyul oyida chakana savdo koʻrsatkichi taxmin qilinganidan ham koʻproq oshdi. Iliq havo kiyim-kechak savdosi oshishiga xizmat qildi, funtning tushib ketishi esa, qimmat soatlar va zargarlik buyumlarini xarid qilish uchun kelgan xorijliklarning soni oshishini taʼminladi. Chakana savdolar hajmi avvalgiga nisbatan 1,4 %ga oshdi (aslida 0,2 % taxmin qilingandi). Soatlar va zargarlik buyumlari savdosi 16,6 %ga oshdi, bu origi ikki yil ichidagi eng yuqori koʻrsatkich[25].

Birlashgan Qirollik Fiksal tadqiqotlar institutining hisob-kitoblariga ko‘ra, Britaniya YIdan chiqsa, har bir britaniyalik oila yiliga £1,250 (€1474 atrofida[26]) yo‘qotadi.

Aholi daromadlarining pasayishi yiliga 3,7%ni etishi taxmin qilinmoqda. Institut xodimining gaplariga qaraganda: "Oʻzgarishlar mamlakatning butun aholisi hayotiga taʼsir qiladi, ish joylarining qisqarishi sabab yoʻqotishlarni asosan ishchi sinf vakillari his qiladilar, nafaqaxoʻrlar esa bunday tashvishlardan holi"[27].

Brexit Britaniya moliyaviy sektoriga ham uzoq muddatli zarar yetkazishi mumkin. Buning negizi oʻlaroq isteʼdodli kishilarning mamlakatdan chiqib ketishi mumkinligi aytilmoqda[28].

ManbalarTahrirlash

  1. Referendum natijalari// BBC
  2. "1967: De Gaulle says 'non' to Britain – again". BBC News. 27 November 1976. http://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/november/27/newsid_4187000/4187714.stm. Qaraldi: 9 Mart 2016. 
  3. "1973: Britain joins the EEC". BBC News. 1 January 1973. http://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/january/1/newsid_2459000/2459167.stm. Qaraldi: 9 Mart 2016. 
  4. DAvis Butler. The 1975 Referendum (PDF). 19 May 2016.
  5. Research Briefings – The 1974–75 UK Renegotiation of EEC Membership and Referendum. 19 May 2016.
  6. EUROPA – EU treaties. 19 May 2016.
  7. EUROPA – The EU in brief. 19 May 2016.
  8. 10 key lessons from the European election results. The Guardian (26 May 2014). 31 May 2014.
  9. 9,0 9,1 9,2 Britaniya tashqi ishlar vaziri mamlakatni YIda olib qolishning yoʻlini aytdi. РБК (2015-10-03). 2016-03-10.
  10. 10,0 10,1 10,2 Britaniya tashqi ishlar vaziri: agar oʻzgarishlarga qoʻl urilsa, biz YIda qolishga tayyormiz. Коммерсантъ (2015-03-10). 2016-03-10.
  11. 11,0 11,1 Britaniyaning YIda qolishi masalasidagi referendumi savol javoblarda. BBC rus xizmati (2016-02-18). 2016-03-10.
  12. 12,0 12,1 Buyuk Britaniya YIda qolish masalasini qayta koʻrib chiqadi. Lenta.ru (2015-09-01). 2016-03-10.
  13. 13,0 13,1 Yevgeniy Pudovkin – jurnalist (2015-11-02). Kemeron ultimatumi. Независимая газета. 2016-03-10.
  14. 14,0 14,1 Buyuk Britaniya YIdan chiqish masalasida referendum oʻtkazmoqchi, London qolish tarafdori. Bu nima degani?. Meduza (2016-02-20). 2016-03-10.
  15. 15,0 15,1 ТАСС (2016-01-26). Buyuk Britaniyaning YIga aʼzoligi yuzasidan referendum iyunda oʻtkazilishi mumkin - Britaniya TIV. Euronews. 2016-03-10.
  16. Nikkei 225 (N225) indeksi - Investing.com. investing.com Rossiya. 2017-02-14.
  17. http://newbie-forex-trader.blogspot.ru/2016/09/brexit.html
  18. Brexit boʻyicha referendum oʻtkazilganidan keyin Devid Kemeron isteʼfo eʼlon qilmoqchi. 2016-06-24.
  19. Tereza Mey: Brexit Buyuk Britaniyani birlashtiradi. kun.uz Oʻzbekiston. 2017-04-16.
  20. Tarixiy onlar fotografiyalarda: Britaniya YIni tark etmoqda. BBC.Com. BBC (2016-06-24). Asl nusxadan arxivlandi (2016-12-28). 2016-12-28.
  21. It's official: UK votes to leave EU. RT.com. Autonomous Nonprofit Organization “TV-Novosti” (2016-06-24). Asl nusxadan arxivlandi (2016-12-28). 2016-12-27.
  22. Итоги: Сторонники выхода Британии из ЕС победили на референдуме. RG.ru. ФГБУ «Редакция «Российской газеты» (2016-06-24). Asl nusxadan arxivlandi (2016-12-28). 2016-12-28.
  23. Seal, Thomas. (2016-08-22). Scale of British Rush for Freedom-of-Movement Passports Revealed. Bloomberg.Com. Bloomberg L.P.. Asl nusxadan arxivlandi (2016-12-28). 2016-12-28.
  24. British tourism sees post-Brexit boom. Travelmole.Com. Travelmole (2016-08-19). Asl nusxadan arxivlandi (2016-12-28). 2016-12-28.
  25. Britaniyalik xaridorlar Brexitdan keyingi shok holatidan tez chiqib olishdi. Газета.Ru. «Газета.Ру», АО (2016-08-19). Asl nusxadan arxivlandi (2016-12-28). 2016-12-28.
  26. Tadqiqot: Brexit tufayli har bir britaniyalik oila yiliga €1474 yo‘qotadi. Газета.Ru. «Газета.Ру», АО (2016-11-25). Asl nusxadan arxivlandi (2016-11-25). 2016-11-25.
  27. Merrick, Rob. (2016-11-24). Every household will lose £1,250 a year because of Brexit, says Institute for Fiscal Studies. Independent.Co.Uk. Independent Digital News & Media. Asl nusxadan arxivlandi (2016-11-25). 2016-11-24.
  28. Clarence-Smith, Toby. The Impact of Brexit on the Financial Services Sector. Toptal. 2017-04-11.