Bosh menuni ochish

Buxoro bosqini, Buxoro operatsiyasi — qizil armiyaning Buxoro xonligintl tugatish va uning hududida sho‘rolar hokimiyatini barpo etish maqsadida uyushtirgan bosqini (1920 yil 28 avg .— 2 sentabr). Bolsheviklar xalqaro huquq normalarini qo‘pol ravishda buzib, 1920 yil fevralda Xiva xonligini bosib olganlaridan so‘ng Buxoro amirligi sari yuzlandilar. 1920 yil may oyi boshlarida Moskvaga kelgan Turkkomissiya a’zolari Sh. Eliava va Ya. Rudzutak RSFSR tashqi ishlar vaziri G. V. Chicheringa "Turkkomissiya ertagayoq Buxoro amirligining mustaqilligini bekor qilish to‘g‘risida qaror chiqaradi" degan bayonotini topshirdi. 1920 yil 22 mayda RKP(b) MK byurosi Buxoroga hujum qilish to‘g‘risidagi Turkkomissiya a’zolarining ushbu fikrini ma’qulladi. Turkiston qo‘shinlarining qo‘mondoni M. V. Frunze Buxoro amirligiga qarshi harbiy harakatlarni tezlashtirishni so‘rab 1920 yil 31 iyulda V. I. Leninga telegramma jo‘natgan. RSFSR qurolli kuchlari bosh qo‘mondoni S. S. Kamenev bu telegrammaga "Qulay fursatda boshlashga ruxsat beriladi" deb qisqa javob yuborgan. 1920 yil 12 avg .da M. Frunze amirlikni tugatish maqsadida Samarqand-Buxoro guruhi(fronti)ni tuzish haqida buyruq bergan. Shu tariqa amirlik chegaralariga 7 ming piyoda, 2,5 ming otliq askar, 5 og‘ir to‘p, 35 yengil to‘p, 206 zambarak, 5 broneavtomobil, 5 bronepoyezd va 11 aeroplan shay holatga keltirib qo‘yilgan. Amir Olimxon ixtiyorida 15 ming sarboz, 55 eski to‘p va 12 pulemyot bor edi, xolos. Harbiy kuchlar nisbatiga ko‘ra Turkiston fronti zamonaviy qurollarga ega edi. 16—18 avg .da Chorjo‘yda Buxoro kommunistlarining 4s’ezdi bo‘lib, u amirga qarshi qo‘zg‘olon ko‘tarish to‘g‘risida qaror qabul qilgan. Bolsheviklarning makkorona rejalari amalga osha boshlagan. Tarixda "yalpi qo‘zg‘olon" deb atalgan harakat 1920 yil 23 avg .da Beshim Sardor boshchiligidagi yollanma turkman otliqlarining Chorjo‘y yaqinidagi Saqor bozorni ishg‘ol qilishi bilan boshlandi. Beshim Sardor va Chorjo‘y kommunistlari darhol Eski Chorjo‘yni ishg‘ol qilganlar, yuzdan ortiq amaldorlar qamoqqa olingan. Chorjo‘y bekligi xazinasi qo‘lga kiritilib, bu boyliklar darhol Chorjo‘y revkomi va yangi hukumat qo‘liga utgan. Ilgaridan kelishuvga ko‘ra shu kuni Chorjo‘y revkomi "Butun Buxoro xalqi nomidan" Turkiston frontiga yordam so‘rab murojaat qilgan, vaholanki Buxoro xalqi s’ezd qaroridan ham, Beshim Sardor isyonidan ham bexabar edi. Buxoro taqdiri qizil qo‘shin ixtiyoriga topshirilgandi. M. Frunze "yordam" to‘grisidagi murojaatni olgach, qo‘shinlarini 4 ta zarbdor guruh (Samarqand, Kattaqo‘rg‘on, Chorjo‘y va Kogon)ga bo‘lgan. Samarqand guruhi 29—30 avg . da Shahrisabz — Kitob yo‘nalishi bo‘ylab harakat qilib Qarshi va G‘uzorni egallashi, Kattaqo‘rg‘on guruhi esa shu kunlari Xatirchi, Ziyovuddin va Karmanani olishi, Chorjo‘y guruhi bo‘lsa eski Chorjo‘yni egallab, Amudaryoning Afg‘oniston bilan chegaralarini nazorat qilishi, Forob va Qorako‘lni egallab, qo‘shimcha buyruqni kutib turishi lozim edi. Asosiy vazifa Kogon guruhi zimmasiga yuklandi. U ammani va hamma narsani taladilar. Umuman qizillar Buxoroni talash uchun kelgan edilar", deb yozgandi. Buxorodan so‘ng qizillar amirlik tarkibidagi 27 beklikni ham birinketin egallashgan va bu bilan Buxoro xonligita barham berganlar, uning hududida Buxoro Xalq Sovet Respublikasi tuzilgan. Qizil askar nayzalari ostida qilich va o‘t bilan "Buxoro inqilobi" amalga oshirilib, sobiq yosh buxorolik jadidlardan iborat Buxoro Xalq Nozirlar Sho‘rosi (raisi Fayzulla Xo‘jayev) tashkil topdi.Ad.: O‘zbekistonning yangi tarixi. 2kitob. O‘zbekiston sovet mustamlakachiligi davrida, T., 2000; Turkistan v nachale XX veka: k istorii istokov natsionalnoy nezavisimosti, www.ziyouz.com kutubxonasi 760T., 2000; O‘zbekiston tarixi (19171991), T., 2000; Buxoro Sharq durdonasi (oʻzbek, fransuz, ingliz, rus tillarida), T., 1997.Umar Rashidov, Qahramon Rajabov.

AdabiyotlarTahrirlash

  • OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil