Texasda yetishtirilgan paxta.
Armanistondagi paxtakorlar, 1930-yillar. Hozirda u yerlarda paxta yetishtirilmaydi.

Paxta, chigitli paxta — gʻoʻzaning tola va chigitdan iborat asosiy mahsuloti. Paxta tozalash korxonasida P.ga dastlabki ishlov berish jarayonida chigitdan, avval, toʻqimachilik sanoatining ehtiyoji uchun asosiy mahsulot — tola (uz. 20 mm dan uzun) ajratib olinadi. Shuning uchun butun dunyoda P. tolaning sifatiga qarab baholanadi. Keyin chigitdan kimyo va mahalliy sanoat korxonalarida qoʻllaniladigan lint (momiq) (uz. 20 mm dan kam) olinadi. Texnologik uskunalarda P.ni qayta ishlash va tolani tozalash jarayonida o'lik (pishib yetilmagan kalta tolali puch chigit, chigallashgan tolalar) va kalta P. momigʻi (uz. 5,0 mm dan kam) chiqadi. P.da 30— 35% tola va 50—55% chigit (chigitida 24—29% moy), 2—3% o'lik tola, 3— 5% kalta momiq boʻladi. Gʻoʻzaning seleksion navi va tolaning yoʻgʻon-ingichkaligiga qarab P., oʻrta tolali va uzun tolali turlarga boʻlinadi. P. qoʻlda va mashina bilan teriladi. P. tolasining pishib yetilganlik koeffitsiyentda va tashqi koʻrinishi, rangi boʻyicha 5 sanoat naviga va iflos aralashmalarning miqdori hamda namligiga qarab 3 sinfga boʻlinadi.

P. navi tashqi koʻrinish namunasi — paxtaning standart namunalariga solishtirib (klasser usulida), bu usul qanoatlanarli boʻlmasa, lab. usulida pishib yetilganlik koeffitsiyenti boʻyicha aniqlanadi.

Toʻqimachilik, yogʻ-moy, gidroliz, kimyo sanoati va xalq xoʻjaligining boshqa tarmoqlari uchun xom ashyo boʻlib xizmat qiladi (qarang Paxta tolasi).[1]


Paxta yumshoq tola boʻlib, gʻoʻza (Gossypium) oʻsimligi urugʻlari atrofida oʻsadi. Paxta deyarli butunlay sellulozadan iborat.

Paxta asosan tropik va suptropik iqlimda yetishtiriladi. Yovvoyi paxta navlari xilma-xilligi ayniqsa Meksika, Avstraliya va Afrikada yuqori.[2]

Paxta tolasidan ip eshiladi, gazlama tayyorlanadi. Paxta matolar qadimdan maʼlum: Meksika va Pokistonda eramizdan avvalgi 5000-yillarga oid paxta gazlamalar topilgan.

Bugungi kunda dunyo boʻylab yiliga 25 million tonnagacha paxta yetishtiriladi, paxta uchun sugʻoriladigan yerlarning 2,5%i ajratilgan. Xitoy paxta yetishtirish boʻyicha birinchi oʻrinda turadi.[3]

Yetishtiruvchi mamlakatlarTahrirlash

Yiliga gʻoʻza maydonlari (FAOSTAT)
ga.
Mamlakat 1985 1995 2005
 India Hindiston 7 533 9 035 9 100
AQSH bayrogʻi AQSh 4 140 6 478 5 586
Andoza:Country data the People's Republic of China Xitoy 5 140 5 422 5 060
 Pakistan Pokiston 2 364 2 997 3 096
 Uzbekistan Oʻzbekiston 1 493 1 390
 Brazil Braziliya 3 590 1 191 1 254
Nigeriya bayrogʻi Nigeriya Nigeriya 220 431 630
 Turkey Turkiya 660 741 600
 Turkmenistan Turkmaniston 607 600
 Mali Mali 146 336 551
Yiliga paxta yetishtirish (FAOSTAT)
ming tonna
Mamlakat 1985 1995 2005
Andoza:Country data the People's Republic of China Xitoy 4 147 4 768 5 700
AQSH bayrogʻi AQSh 2 924 3 897 5 164
 India Hindiston 1 484 2 186 2 475
 Pakistan Pokiston 1 217 1 802 2 122
 Uzbekistan Oʻzbekiston 1 265 1 250
 Brazil Braziliya 943 479 1 196
 Turkey Turkiya 518 851 800
 Australia Avstraliya 267 421 578
 Greece Yunoniston 168 433 359
 Syria Suriya 170 216 331

ManbalarTahrirlash

  1. OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
  2. The Biology of Gossypium hirsutum L. and Gossypium barbadense L. (cotton). ogtr.gov.au
  3. "Natural fibres: Cotton", International Year of Natural Fibres