Oʻzbek adabiyoti

Milodiy VII asrgacha
VIII-XIII asrlar (Qadimgi)

XIV-XV asrlar (Temuriylar davri)
XVI-XIX asrlar (Mumtoz)

XIX-XX asrlar (Milliy uygʻonish)
1905-30 yillar (Jadid davri)
1930-80 yillar (Sovet davri)
1990 yillaridan keyin (Mustaqillik)

Oʻzbekiston Yozuvchilar uyushmasi

Shermuhammad Munis (1778-1829) — yirik oʻzbek shoiri, tarixnavis, davlat arbobi. Shermuhammad Munis Xiva yaqinidagi Qiyot qishlogʻida Avazbiy mirob oilasida tugʻildi. 1800-yilda otasi va ogʻa-inilari vafot etadi. Xorazmda Avazbiy inoq va uning oʻgʻli Eltuzarxon davrida yashadi, saroyda bosh mirob vazifasini bajardi. Munis „Firdavsul-iqbol“ nomli tarixiy asarini Eltuzarxonning taklifi bilan yozishni boshlaydi. Unda qadimiy tarixdan boshlab 1813-yilgacha boʻlgan voqealarni yozib qoldiradi. Asarni Ogahiy yakunlaydi. Munis 51 yoshida vabo kasalidan vafot etadi.

Munis „Munisul-ushshoq“ („Oshiqlar doʻsti“) nomli devon (1804–1805) tuzadi. Bu devonning turli davrlarda koʻchirilgan, toshbosmalarda bosilgan bir necha nusxalari OʻzFAShI qoʻlyozmalar fondida saqlanadi(inv.¹ 1330, 1793, 7865, 940, 9556, 62, 63, 64, 9177, 10937). Munisning sheʼriy merosi 10000 baytga yaqin. U mumtoz adabiyotning deyarli barcha janrlarida ijod qilgan. Mirxondning „Ravzatus-safo“ asarini oʻzbek tiliga tarjima qiladi. 1804-yilda arab alifbosini oʻrganishga bagʻishlangan „Savodi taʼlim“ nomli sheʼriy manzumani yaratdi. Tarixiy asarlari N.Muravev, N.Veselovskiy, V.Bartold, R.Ivanov, S.Tolstov, Ya.Gʻulomov, Q.Munirov tomonidan, adabiy merosi V.Abdullaev, S.Dolimov, R.Majidiy, N.Jumaev va boshqa olimlar tomonidan oʻrganilgan.


GʻazallarTahrirlash

Qilmangiz


Doʻstlar, mensiz dame ohangi ishrat qilmangiz,
Siz ichib sahbo, meni xunxori hasrat qilmangiz.

Gar muyassar boʻlsa bir mahbub ila bazmi nishot,
Mensiziz suhbat tuzarga maylu ragʻbat qilmangiz.

Topsangiz bazmi visole, anda yod etmay meni,
Zor koʻnglumni asiri dogʻI furqat qilmangiz.

Men kibi yoʻqdur aroda, mankubu maxmuri aysh,
Kimsaga mendin ziyoda boda shafqa qilmangiz.

Ahli donish birla har dam aylangiz bazmi kitob,
Jam’I nodonlar bila izhori ulfat qilmangiz.

Doʻst uldurkim, yomon kun yuz evurmas doʻstidin,
Munis ahvolin koʻrub tarki muhabbat qilmangiz.


Oshno


Davlating borida bordur ahli olam oshno,
Qaytgʻach davlat, jahonda topilur kam oshno.

Uyla bekaslik meni mahzungʻa topmish dastkim,
Bir kishi yoʻqdur mango juz kulfatu gʻam oshno.

Baski, davron xohishi begonaliq solmoqdurur,
Bir-biriga boʻla olmas ikki hamdam oshno.

Kimki boʻldi oshno, bot ayladi begonaligʻ,
Topmadim bu davr aro bir ahdi mahkam oshno.

Gar vafo boʻlsa, parida boʻlgʻay erdi, koʻrmadim,
Boʻldilar har nechakim avlodi odam oshno.

Hajr ranjidin oʻlarga yetmishamkim, koʻrsalar,
Holima tutgʻay azo begona, motam oshno.

Ishq aro ul nav’ erur vahshat men majnungʻakim,
Oʻzgani demay, boʻla olmas koʻngul ham oshno.

Dard chekmak, ashk toʻkmak ishq eliga xosdur,
Har koʻngulga dard, har koʻzga emas nam oshno.

Munis, davron gʻami begona boʻlsa tong emas
Kim, senga boʻlmish biyik donishvar Akram oshno.


Base gʻam boridin…


Base gʻam boridin chekmish ogʻirni,
Yogʻir boʻlmish hazin koʻnglim yogʻirni.

Falak gʻam yuklarin solgʻonda elga,
Yogʻirnimgʻa mening qoʻymish ogʻirni.

Bilursan gʻam yukin koʻp chekkanimni
Yogʻirnim ustida koʻrsang yogʻirni.

Iting koʻrsam, manga uns aylasun deb,
Berurman gah koʻnguln, gah bogʻirni.

Raqib ollingda boʻlmoqdin hazinman,
Tilarman koʻrmasam ul boʻlmogʻirni.

Zamon ahligʻa boʻlmish shikva oyin,
Netong, sevsam agar gungu sogʻirni.

Najote istasang Munisgʻa gʻamdin,
Ayoqchi, tut anga har dam chogʻirni.


Hanuz


Vahki, ul zolim meni mazlumga qotil hanuz,
Yaʼni agʻyorimgʻa yuz ming mehr ila moyil hanuz.

Yoshurun sirrimni demay, xalq anglab, voykim,
Aytib anglatmoq bila holimni ul gʻofil hanuz.

Vah, nechuk bahr erdi hijronkim, minib gʻam zavraqin,
Har necha qatʼ aylaram, mavjud emas sohil hanuz.

Koʻzu koʻnglumdin balogʻa qoldim, ore, kimsaga
Sud yetkurgan emas ahbobi noqobil hanuz.

Nafyi ilmi ishq etib, qilmoq nedur isboti vavq,
Kelmamish, zohid, jahongʻa sen kibi johil hanuz.

Muniso, hushing bor ersa, dahri dun tarkini tut
Kim, oning boʻlgʻon emastur moyili oqil hanuz.


Koʻngluma bir gul gʻamidin…


Koʻngluma bir gul gʻamidin sonchlibdur xorlar,
Ohkim, har xoridin jonimdadur ozorlar.

Aylamish koʻnlumni majnun jilvayi laylivashi
Kim, asiri gʻamzasidurlar pariruxsorlar.

Turfa ayyoreki, din naqdin olurda turrasi,
Oʻrganurlar andin oʻgʻriliq ishin tarrorlar.

Gardishi chashmidadur kayfiyati davri qadah,
Men bilibdurmanki, bilmaslar ani hushyorlar.

Muniso, agʻyor gar hamsuhbat oʻlsa yor ila,
Boʻlma mahzun, hamdami gul boʻlgʻusidur xorlar.


Qaysi gulning…


Qaysi gulning men kibi bir andalibi zori bor?
Qaysi bulbulning seningden bir guli bexori bor?

Qaysi raʼno sarvqadgʻa qumriye bor men kibi?
Qaysi qumrini qadingdek sarvi xushraftori bor?

Qaysi laylivash pari majnuni bor men telbadek?
Qaysi majnunning meningdek bir pariruxsori bor?

Qaysi yor ollida mendek oshiqi jonboz erur?
Qaysi oshiqning seningdek nozanin dildori bor?

Qaysi bir ayyorning bor men kibi sargashtasi?
Qaysi bir sargashtaning sendek buti ayyori bor?

Qaysi shohning Munisi mahzun kibi bordur quli?
Qaysi gulning sen kibi shohi falakmiqdori bor?


Ustozlar eʼtirofi


Voliyi mulki tariqat gar Nizomiydur mango,
Manzili maʼnigʻa Xizri roh Jomiydur mango.

Xotirimgʻa Xusrafidin har zamon shoʻre yetib,
Banda davronning bori shirinkalomidur mango.

Piri ansoriy soʻzidin choshni nutqum topib,
Soʻzda hosil sharbati yuh’yil-izomidur mango.

Hofizi Sheroz lutfidin taraqqiylar topib,
Jilvagoh ahli tasavvufning maqimidur mango.

Yuzima Attor har lahza doʻkoni fayz ochib,
Doim andin atrparvar jon mashomidur mango.

Fayzi Firdavsiy gahi koʻnlum ochibdur biyddek,
Goh Hoqoniy futuhining payomidur mango.

Goh tab’im Anvariy nuri bila ravshan boʻlub,
Goh Saʼdiy jomining fayzi mudomidur mango.

Topibon ishqi Iroqiydin zamirim nash’aye,
Hosil, ahli ishqning shoʻri tamomiydur mango.

Nusxayi taʼbidi Bedildin topib fayzi suxan,
Maʼni ichra nomayi iqboli tomiydur mango.

Qilsa hosid daxli bejo, soʻz aro yoʻqtur gʻamim
Kim, bu maʼnida Navoiy ruhi homiydur mango.

Tong emas, Munis, agar boʻlsam kiromiyqadrkim,
Ustodi zohiru botin Kiromiydur mango.


Shuaro


Yutubon bu zamonda qon shuaro,
Nazm etar gavhari figʻon shuaro.

Yerga xurshiddek solur davron
Qilsalar sayri osmon shuaro.

Doʻstlar lutfidin qilur mahjur
Baski, bor dushmani zamon shuaro.

Yuz xushomad bila gadoligʻ etib,
Topa olmas yemakka non shuaro.

Davlat asroridin erur gʻofil,
Har necha ersa nuqtadon shuaro.

Boʻlub iflosdin zarurat ila
Xissat ahligʻa madhxon shuaro.

Sheʼri yangligʻ kezar mahofil aro
Qilgʻali dardi dil ayon shuaro.

Goʻyiyo roʻzgor anosidin
Tugʻdi kulfatga tav’amon shuaro.

Dardmandu jafokash elga qilur
Nazm ila dardini bayon shuaro.

Ahli davlatga boʻlsa ham maddoh,
Topmas iqboldin nishon shuaro.

Gʻussadin oʻlgay erdi, topmas esa
Sheʼridek yori hamzabon shuaro.

Baski, davron erur hunardushman,
Koʻradur fazlidin ziyon shuaro.

Mizbonligʻ qilurgʻa yoʻq nimasi
Boʻlsa Munisga mehmon shuaro.


Soʻz


Garchi avval bor edi mahbubi gulruxsora soʻz,
Lek erur holo base mankubu baxti qora soʻz.

Shoiri shoʻridaga diljam’liq qaydin yetar,
Daxli bejodin avom olllidadur yuz pora soʻz.

Dema, soʻz atrofiga chekmish livoyi ishtihor,
Qadrdone topmay oʻlmish dahrda ovora soʻz.

Shoir oʻz ahvoligʻa darmondavu fazl ahli xor,
Ohkim topmas bu davron ichra bir gʻamxora soʻz.

Qilma izhori suxanvarlik farogʻe istasang,
Siymu zar oʻrniga yer boshigʻa sangi xora soʻz.

Xoh nazmu xoh nasr oʻlsun fazilat ahlidek
Xorligʻ domonigʻa chekmish oyoq yakbora soʻz.

Soʻz chu mundoq xor esa, soʻz ahli mundoq xoksor,
Vah ne til birla deolgʻay Munisi bechora soʻz.


Kerakmasmu sanga?


Istading, ey dil, koʻzin, joning kerakmasmu sanga?
Kufri zulfin sevding, imoning kerakmasmu sanga?

Dardu gʻam seli bila buzding koʻngil koshonasin,
Ey malohat ganji, vayroning kerakmasmu sanga?

Jam’ etib, oʻtlugʻ koʻngullarni muqayyad aylading,
Halqayi zulfi parishoning kerakmasmu sanga?

Tiyri gʻamzang muddaiy koʻngliga zoyeʼ qilmakim,
Ul xadafdur xora, paykoning kerakmasmu sanga?

Sarsari ohimni, ey gardun, qilursan tundu tez,
Mash’ali xurshedi raxshoning kerakmasmu sanga?

Ey gul, aylarsan jafo xorin urub, Munisga javr,
Andalibi dilkash ilhoming kerakmasmu sanga?


Gʻuncha


Tabassumda koʻrub rangin labingni nogihon gʻuncha,
Qilib diltanglik zohir, ichidin boʻldi qon gʻuncha.

Sabo tahrikidin, yoʻq, balki ogʻzing sharmidin boshin
Quyi solmoqqa moyil boʻlgʻusidur har zamon gʻuncha.

Ochiq chehrangni to koʻrdi dema, ey, gul ochilmishdur,
Xijolat gʻoyatidin aylamish kulgu ayon gʻuncha.

Koʻngul tor ogʻzinga bir handada oldurdim, ey gulrux,
Kishi koʻrganmu erkan bu sifat bir dilsiton gʻuncha?

Omonlik istasang bu bogʻ aro, xomush boʻl doim
Ki, ofatdin omondur sirrin aytar to nihon gʻuncha.

Sening ogʻzing xayolidin qilur koʻnglum qushi nola,
Erur bois chu bulbul qilsa faryodu figʻon gʻuncha.

Koʻngul jam’iyati topsa xalal ermas, taajjubkim,
Emas bu bogʻ aro oshufta boʻlmoqdin omon gʻuncha.

Nedur bu razmgoh ichra boshingga istamaklik xud
Ki, el xayli oʻqigʻa bordur avvalroq nishon gʻuncha.

Shitobon boʻlma, rif’at qullasigʻa to kun ermassen,
Kamin aylab yotibdur yoʻlda sheri osmon, gʻuncha.

Figʻonkim, barcha bu gulshan vidoidin emas emin
Ki, gah gul uzmak etmish daʼb, gohi, bogʻbon gʻuncha.

Aning ruhsoru laʼli oʻyla rangindurki, ey Munis,
Agar koʻrsa, boʻlur afsurda gul ham notavon gʻuncha.


Ahbob


Qilurlar bir-birining suhbatin garchi havas ahbob,
Emaslar lek davron gardishidin dastras ahbob.

Falak mundogʻki dushmankomligʻ zohir qilur har dam,
Emaslar hech forigʻ gʻam chekardin bir nafas ahbob.

Muhabbat rasmidin ogoh etib, minnat tutub bergil,
Agar jon naqdini sendin qilurlar multamas ahbob.

Zamona ahlining manzuridur chun moli jam’iyat,
Qachon topgʻay meningdek bir gʻarib be hechkas ahbob.

Erurmen oʻyla bekaskim, borurgʻa bogʻlasam mahmil,
Topilmas aylamakka nola andoqkim jaras, ahbob.

Tutay kimdin umidi marhamatkim, yoqgʻali jonim -
Urarlar otash aʼdovu solurlar xoru xas ahbob.

Desang, aʼdo shikasti davlatimgʻa topmasunlar dast,
Yigʻ atrofinggʻa, ey shoh, adl birla peshu pas ahbob.

Shakar yangligʻ jahon ahligʻa shirinkomliq yetkur,
Hujum etsun desang ustingda andoqkim magas ahbob.

Erur bir gul havosi bilra Munis koʻngli bolafshon,
Nechuk saqlarlar aylab oni mahbusi qafas ahbob.


Oftob


Boʻlmasa jinsi jamolingga xaridor oftob,
Ne uchun zarposhligʻlar aylar izhor oftob?

Senki shohi husnsen, har kun qilib qulluq sanga,
Sajda aylarga qoʻyar tufroqqa ruxsor oftob.

Chiq jamolingni ochib, to elga husnin sotgʻali,
Qilmasun olam aro koʻp arzi diydor oftob.

Xokboʻsing husn eliga mujibi izzatdurur,
Charx uza chiqmas yoʻlingda boʻlmayin xor oftob…

Sham’I vaslingdin agar yetsa furugʻe basdurur,
Andin oʻzga shomi hajrimgʻa ne darkor oftob.

Davri ruxsoringda mushkin zulf emastur goʻyoyo,
Qildi fosh oyinasi girdida zangor oftob.

Ne uchun shomu sahar boshing uza aylanmasun,
Koʻrmamish husning kibi bu charxi davvor oftob.

Rutbayi oliy tilarsen, sof qil koʻnglingnikim,
Irtifoʻ aylargʻa mundindur sazovor oftob.

Yurutur yaxshi amal qabringni, yoʻqsa, sud emas,
Tojing uzra boʻlsa gar har durri shahvor oftob.

Boʻl tafarrudpesha, Muniskim, Masihogʻa maqom
Boʻldi bu ishdin sipehr avjida to bor oftob.


Hajrida yomon holim


Kulbam sari jononim kelmasmu ekin oyo,
Hajrida yomon holim, bilmasmu ekin oyo?

Soʻrmoqqa borur yorim oshiqlari ahvolin,
Deb ul meni ham oshiq, kelmasmu ekin oyo?

Hajrida qolib yillar, olmas xabare mandin,
Ollida kishi yodim qilmasmu ekin oyo?

Soʻrgʻay edi holimni, oshiqlaridin bilsa,
Gar bilsa, dogʻI koʻzga ilmasmu ekin oyo?

Xanjar chekib el bagʻrin tilmakdin etar ehson,
Bagʻrimni mening yorab, tilmasmu ekin oyo?

Baskim toʻladur yoshdin, koʻzni ocha olmasman,
Bir lutf iligi oni silmasmu ekin oyo?

Gulzori visoligʻa Munis yeta olmas hech,
Aylab talabin yeldek yelmasmu ekin oyo?


Koʻnglim ochilmaydur hanuz


Gʻunchalar ochildi-yu, koʻnglum ochilmaydur hanuz,
Bulbuloso xotirim gul mayli qilmaydur hanuz.

Zaʼf aro ushshoqgʻa ibrat boʻlubman, ohkim,
Koʻzga ahvoli nizorim yor ilmaydur hanuz.

Vaʼdayi vasl aylab erdi, ayladi taʼxir koʻp,
Yo ibo qildi-yu, yo yodigʻa kelmaydur hanuz.

Pesha aylab charx zoli tinmayin tun-kun dame
Dilbarimcha javr oyinini bilmaydur hanuz.

Yerni ashkim gʻarq etib, zoʻr etti ohim sarsari,
Nedin erkandur falak toqi yiqilmaydur hanuz?

Yuz nadomat birla emdi oʻzni oʻltursam, netong,
Sajda qilmoqliqgʻa boshim bir egilmaydur hanuz.

Ixtiyor etsa agar Munis yana sargashtalik,
Pand qilmangkim, jununidin oyilmaydur hanuz.


Ishq asrorigʻa mendin tarjimonroq yoʻq kishi


Vahki, mendin ishq aro ozurdajonroq yoʻq kishi,
Husn aro sendek dogʻI nomehribonroq yoʻq kishi.

Kimga zaʼfim shiddatin zohir qilurmen munglashib,
Chu oʻzumdek gʻam chekardin notavonroq yoʻq kishi.

Seli ashku gʻam yiqibdur jism ila koʻnglum uyin,
Men kibi ushshoq aro bexonumonroq yoʻq kishi.

Jonlar isoring qilib koʻrdum jafo, vahkim, sanga,
Necha qilsam yaxshilik, mendin yomonroq yoʻq kishi.

Uzv-uzvimdin figʻonlar bosh chekibtur til kibi,
Ishq asrorigʻa mendin tarjimonroq yoʻq kishi.

Ishq oʻti Munis vujudin kuydurubdur oʻylakim,
Emdi andin oʻzga benomu nishonroq yoʻq kishi.


Kimnikim doʻst dedum…


Kimnikim doʻst dedum, dushmani jon topdim oni,
Neki andin tiladim sud, ziyon topdim oni.

Yor mehrin tilab, agʻyor jafosin koʻrdum,
Mayki gulgun talab ettim, qaro qon topdim oni.

Gʻunchayi xotirim ochmoqgʻa nasime tiladim,
Goh oʻtligʻ yelu goh bodi xazon topdim oni.

Nekxohim deganim barcha bor erkan badxoh,
Onikim anglar edim yaxshi, yomon topdim oni.

Ishq anduhi nihon qolmoqi imkon ermas,
Menki yoshurmoq ishim erdi, ayon topdim oni…

Vaqtdur, dilbarigʻa topsa nishone Munis
Kim, gʻami ishq aro benomu nishon topdim oni.


Armon bila yondim


Bordim sari koʻyinggʻavu hirmon bila yondim,
Vaslingni tilab, mehnati hijron bila yondim.

Bordim labi xandon bila tavfi haraminggʻa,
Gʻamgin koʻngulu diydayi giryon bila yondim.

Ogʻzingni tilab, zulfinga jon boʻldi giriftor,
Diljam’ borib, holi parishon bila yondim.

Mendan asare istamangiz juz bir ovuch kul
Kim, ishq kibi otashi soʻzon bila yondim.

Munis kibi vasling tilab, topmadim oxir,
Maqsudima bir yetmadim, armon bila yondim.


Junun tasvirining behzodi


Balo koʻhsorining farhodi men-men,
Junun tasvirining behzodi men-men.

Jahonda har qachonkim boʻlsa paydo
Agar shoʻre, aning bunyodi men-men.

Gʻamu mehnatga bor ersa aroʻse,
Bilinglarkim, aning domodi men-men.

Netong Majnun mening shogirdim oʻlsa,
Ki, ishq atfolining ustodi men-men.

Koʻngulda zaxmlardurkim, falakning
Nishoni novaki bedodi men-men.

Mening nolamgʻa xud shoʻxe sababdur,
Vale el boisi faryodi men-men.

Qurub hijron tuzoqini hamisha,
Balolar saydining sayyodi men-men.

Vafoda muddaiylardur mutei,
Jafo aylar chogʻI munqodi men-men.

Jununda, Muniso, murshidligʻ etsang,
Aning shoyistai irshodi men-men.


Ishim kecha-kunduz figʻondur


Uzoringda nure ayondur, ayon
Ki, andin kunu oy nishondur, nishon.

Balo oʻqlarin otgʻali jonima,
Iki egma qoshing kamondur, kamon.

Raqibingdin oʻlmas ayon yaxshilik,
Ki, qavli-yu feʼli yomondur, yomon.

Hayotimgʻa zikri labingdur sabab,
Yoʻq ersa, tiriklik gumondur, gumon.

Manga sud erur sudi ishqing gʻami,
Aning harna gʻayri ziyondur, ziyon.

Erursan gahi koʻz, gahi jon aro,
Senga bu iki yer makondur, makon.

Nechuk el erur ohi sardim mening,
Jahon bogʻI andin xazondur, xazon.

Jigar birla koʻnglum qilib qon gʻaming,
Iki koʻz yoʻlidin ravondur, ravon.

Ulus kelsa mendin figʻonga, netong,
Ishim kecha-kunduz figʻondur, figʻon.

Netong chiqmasa Munis ul koʻydin,
Ki, ul anda gʻamdin omondur, omon.


Kishvari mehnat shahimen


Ashk xun, ruxsor zardu dil hazing, toleʼ qaro,
Dard gunogun, falak dun, ahli davron bevafo.

Jon gaʼmin, xotir mushavvash, aql majqudul — asar,
Hajr qotil, yor gʻofil, ishq gʻolib borho.

Zaxm muhlik, tiri gʻam parron erur, romi falak,
Zaʼf mustavli, badan majruh erur, marham fano.

Doʻst beparvo, koʻngul oshuftavu dushman qaviy,
Muddaiy koʻp, taʼna bisyoru jafokor oshno.

Ham havo bordur samumi ohu ham har soʻz ashk,
Mazraʼ ofat, shohi naxli umr benash’u namo.

Yor hamsuhbatligidin toki ayrildim, erur
Hamdamim ranju ano, hamroz gʻam, mahram balo.

Kishvari mehnat shahimenkim, manga bordur mudom,
Boshgʻa sochqan xok toju taxt-eski boʻryo.

Maskanim xoki mazallat, bistarim xori taab,
Toʻmam anduhi nadomat, ishratim tutmoq azo.

Majlisim qaygʻu, mayim xuni jigar, jomim firoq,
Lekin, ey Munis, bu hangom ichradur soqiy qazo.

Nashr qilingan asarlariTahrirlash

  • Munis. Tanlangan asarlar. -T.: 1957;
  • Munis. Saylanma. -T.: 1980.

AdabiyotTahrirlash

  • R.Majidiy. Munis Xorazmiy. Jurnal „Guliston“ 1935, № 3;
  • V.Zohidov. Oʻzbek adabiyoti tarixidan. — T.: 1961;
  • N.Jumaev. Munis gʻazaliyoti. -T.: 1991.