250px|thumb|right Татаристон (Татарстан), Татаристон Республикаси — Россия Федерацияси таркибидаги республика, Шарқий Европа текислигида жойлашган. Майдони 68 минг км², Аҳолиси 3,8 млн. киши (2002). Пойтахти — Қозон шаҳри. 43 туман, 20 шаҳар, 20 шаҳарча бор.[1]

Давлат тузумиTahrirlash

Татаристон — республика. Давлат президент. Қонун чиқарувчи ҳокимиятни Давлат кенгаши (парламент), ижрочи ҳокимиятни Вазирлар Маҳкамаси (ҳукумат) амалга оширади.[1]

ТабиатиTahrirlash

Татаристон ҳудудининг аксарият қисми Волганинг сўл соҳилидаги текисликдан иборат. Чекка жан.шаркда БугулмаБелебей қирлари, ўнг соҳилда Волга бўйи қирлари жойлашган. Нефт, газ, битум, гипс, оҳактош, доломит, қўнғир кумир, торф конлари бор. Иклими мўътадил континентал. Январнинг ўртача температураси —13° дан —15° гача, июлда 19—20°. Йиллик ёғин — 400–450 мм. Асосий дарёлари — Волга ва Кама ҳамда Каманинг ирмоқлари — Вятка, Иж, Оқ Идил. Қуйи Кама ва Самара сув омборларининг бир қисми Татаристон ҳудудида. Татаристоннинг шим. қисми ўрмон зонасида, жан. кисми ўрмондашт зонасида жойлашган. Тупрокдари подзол, кулранг ўрмон ва қора тупроқлар. Бутун ҳудуднинг 16% ўрмон (тоғтерак, оқ қайин, липа, эман, заранг дарахтзорлари). Ҳайвонот дунёси: бўри, тулки, буғу, тийин, бурундук,, суғур, қуён, қушлардан карқур, каклик, тўхтатувалоқ ва бошқа Қуйи Кама миллий боғи, ВолгаКама қўриқхонаси ташкил этилган.[1]

АҳолисиTahrirlash

Аҳолиси, асосан, Татарлар 53,2%, Руслар 39,7%, Чувашлар 3,08%, Удмуртлар 0,62%, Украинлар 0,48%, Мордва 0,51%, Марийлар 0,50%, Бошқиртлар 0,36%дан иборат. Чуваш, мордва, удмурт, украин ва бошқа ҳам яшайди. Шаҳар аҳолиси 74%. Давлат тиллари — татар ва рус тиллари. Диндорлари — мусулмон суннийлар ва христианлар. Йирик шаҳарлари: Қозон, Набережние Челни, Алмат, Нижнекамск, Зеленодолск. Татаристон аҳолиси 2010-йилга келиб — 3780,6 минг кишини ташкил этади. Шаҳар аҳолиси — 74,5 % (2005). Аҳоли зичлиги — 55,4 киши./км (2005).

ТарихиTahrirlash

Татаристон ҳудудида одам илк палеолит давридан яшай бошлаган. Тош даврининг барча босқичларига хос манзилгоҳлар топилган. 6—7-асрларда Татаристоннинг Турк хоқонлиги билан алоқаси кучайган. 9-асргача ҳозирги Татаристон ҳудудида мажор (мадяр) қабилалари яшаган. Кейинчалик уларни ВолгаКама булғорлари суриб чиқарган. 10—14-асрларда Татаристон Волга Кама Булғорияси таркибига кирган. 1236-йил мўғуллар бостириб келган ва у 1241-йилда Олтин Ўрда хонлигида қўшиб олинган. 14-аср охири — 15-аср бошларида Қозон татарлари шакллана борди ва Олтин Ўрда барбод бўлгач, Татаристон ҳудудида Қозон хонлиги ташкил топди (1438). Рус кўшинларининг юришлари (1545—52) натижасида Қозон хонлиги босиб олинди. 1708-йилда Қозон губернияси ташкил этилди. 18—19-асрларда ўлкада саноат ва маданият ривожланди. Мовут тўқиш, кемасозлик, кўнчилик, мис эритиш, совунгарлик корхоналари барпо этилди. 1804-йил Қозон университети очилди. 1861-йил деҳқонлар ислоҳотидан кейин деҳқонларнинг Бездна қўзғолони бўлиб, уни талабалар ҳам кўллаб-қувватладилар. Татаристон меҳнаткашлари 1905-07 йиллардаги инқилобда фаол қатнашдилар. 1917-йил феврал инқилобидан сўнг миллий демократик ташкилотлар, жумладан, таникли инқилобчи М. Вахитов бошчилигида Мусулмон социалистик қўмитаси тузилди. 1917-йил 26 октабр (8 ноябр)да Қозонда Шўро ҳокимияти ўрнатилди. 1918—19 йилларда Татаристон ҳудуди 2 марта оқ гвардиячилар қўлига ўтди. 1920-йил 27 майда РСФР таркибида Татаристон АССР ташкил этилди. 1990-йил 27 августда Татаристон Олий Кенгаши республиканинг давлат суверенитетини эълон қилди. 1992-йилдан Татаристон Республикаси деб атала бошлади, 1991-йил президент Лавозими таъсис этилди.[1]

ХўжалигиTahrirlash

Татаристон — Россия Федерацияси таркибида иқтисодий жиҳатдан энг ривожланган республикалардан бири. Ялпи маҳсулотда саноатнинг улуши 46,2%, қишлоқ хўжалиги.ники 7,5%, қурилишники 8,2%, транспортники 5,1%.

Қишлоқ хўжалиги дончорвачилик йўналишида ривожланган. Бурдой, сули, гречиха, жавдар, арпа, қанд лавлаги, кунгабоқар, маккажўхори, картошка, сабзавот, техника ва емхашак экинлари етиштирилади. Ғарбда боғдорчиликка эътибор берилади. Чорвачилигида қорамол, чўчқа, қўй ва эчки, парранда боқилади. Қуёнчилик ва асаларичилик ривожланган.[1]

СаноатиTahrirlash

Катта нефт конлари очилиши туфайли иқтисодиётда туб ўзгаришлар рўй берди. Ромашка, Шугурово, Бавли ва Зай дарёси бўйларидаги нефт ва газ конлари ишга туширилди. Нижнекамск нефт кимёси саноатининг йирик марказига айланди. Қозон шаҳридаги Кремл, некамскшина" ишлаб чиқариш. берлашмалари). Киме саноати (Қозондаги синтетик каучук ва рўзғор кимёси, Менделеевскдаги кимё здлари), машинасозлик ва металл ишлаш (Набережние Челнидаги кўп юк ортиладиган машиналар, Қозон, Бугулма, Елабуга, Чистопол, Зеленодолскдаги компрессор, нефт ва транспорт машинаускуналари, газ аппаратлари, станок, ЭҲМ, вертолёт, соат ва совуткич ишлаб чиқариш.), моторсозлик (авиадвигателлар), тиббиёт (кимёфармацевтика бирлашмаси, даволаш асбобускуналари) саноати ривожланган. Енгил саноатда кўнпоябзал, мўйначилик, тикув, трикотаж, зиғир толасини қайта ишлаш ва бошқа, озиқ-овқат саноатида гўшт, сут, сариёғпишлоқ, қандшакар тармоклари етакчи ҳисобланади. Бу тармокларнинг корхоналари Қозон, Зеленодолск, Чистополда Ёғочсозлик саноати дуруст ривожланган. Электр энергетика саноати мазут ва табиий газ негизига қурилган (Нижнекамск ва бошқа иссиқлик электр стансиялари).[1]

ТранспортиTahrirlash

Татаристонда автомобил, темир йўл, ҳаво транспорти ривожланган Транспорт йўли узунлиги — 879 км, қаттиқ қопламали автомобил йўллари уз. — 12357 км. Волга, Оқ Идил, Вятка дарёларида кема қатнайди (ички сув йўллари уз. — 933 км). Қозон шаҳрида халқаро аэропорт бор. Татаристон ҳудудида бир неча йирик нефт ва газ қувулари, жумладан Алматдан Шарқий Европага тортилган нефт қувури, шим.ғарбда Уренгой —Марказий Россия ва Уренгой — Помари—Ужгород қитъалараро газ қувурлари ўтади.[1]

Тиббий хизматиTahrirlash

Татаристонда 15 минг врач аҳолига тиббий хизмат кўрсатади. Ҳар 10 минг аҳолига 44 врач тўғри келади. Врачлар Қозондаги тиббиёт интида тайёрланади. 150 дан ортиқ санаторийкурорт муассасалари, жумладан, Бакирово, Василево, Ижевск минерал суви. ВарзиЯтчи курортлари, Тарловкадаги иклимий курорт мавжуд.[1]

Маорифи, илмий ва маданиймаърифий муассасалариTahrirlash

20-асрнинг 90 йиллари охирида 24 мингдан кўпроқ мактабда 500 мингдан зиёд, 65 та ўрта махсус ўқув юртида 55 минг ўқувчи, 15 та олий ўқув юртида 70 мингга яқин талаба таълим олди. Муҳим олий ўқув юртлари: Қозон университети, техника, тиббиёт, технология унтлари, ветеринариятиббиёт академиями. Россия Федерацияси Фанлар академиясининг Қозон илмий маркази, нефт илмий тадқиқот ва лоиҳа институти, компрессор машинасозлик илмий ишлаб чиқариш. бирлашмасида илмий тадқиқотлар олиб борилади. Қозонда Татаристон бирлашган давлат музейи, Тасвирий санъат музейи, Адабиёт музейи, Бугулмада ўлкашунослик музейи ва бошқа музейлар бор.[1]

AdabiyotiTahrirlash

Tatariston yozma adabiyoti boy tarixga ega. Shoir Gʻalining "Yusuf va Zulayho" dostoni (13-asr boshi), muallifi nomaʼlum boʻlgan "Kesikbosh" va "Taqvodorlarga nasihat" asarlari bizgacha yetib kelgan. Qozon xonligi Rossiyaga qoʻshib olinishi va xalqning istibdodga qarshi kurashi adabiyotda oʻz aksini topdi ("Pugachyov haqida qoʻshiq" va boshqalar). Oʻrta asrlarda tatar mumtoz adabiyoti sufiylik ruxida davom etdi.

19-asr tatar sheʼriyatida realizm uslubi qaror topdi. Abdujabbor Qandaliy (1797—1860), Miftohitdin Oqmulla (1831—95) va Yakov Yemelyanov (1848—99) shu oqimning atoqli namoyandalaridir. 19-asr oxirlarida maʼrifatparvarlik harakati kuchaydi. Qayum Nosiriy (1825—1902) adabiy va ilmiymaʼrifiy asarlari bilan zamonaviy tatar tiliga asos soldi. Shu davrda dastlabki roman va dramalar paydo boʻldi. 20-asr boshlarida A.Toʻqay, O.Ibrohimov, Majid Gʻafuriy va boshqa adiblar tatar xalqining ogʻir ahvoli va istibdodga qarshi kayfiyatini, adolatga boʻlgan orzuumidlarini ifoda etdilar. Oktabr inqilobidan soʻng tatar adabiyoti ham sovet adabiyoti oʻzanidan borishga majbur boʻldi. Ikkinchi jahon urushida qatnashgan va uning dahshatlarini tasvirlagan tatar adiblari F.Karim, A.Alish, O.Qutuylar orasida Musa Jalil alohida ajralib turadi. Uning fashistlar zindonida yozgan "Maobit daftari" sheʼrlar kitobi muallifga abadiyat keltirdi. 20-asrning 2yarmida ijod qilgan shoirlardan I.Yuzeyev, shahriGaliyev, S.Sulaymonova, R.Xarisov, yozuvchilardan N. Fattoh, G.Muxametshin, dramaturglardan Yu.Aminov, S.Shakurov, T. Minullinlar xalq hayotini imkon qadar haqqoniy yoritishga intildilar. Tatariston bilan Oʻzbekiston oʻrtasidagi madaniy va, ayniqsa adabiy aloqalar uzok, oʻtmishda boshlangan. Ikki xalqning yozma va ogʻzaki ijodiyoti bir-biriga yaqin. Tatar yozuvchilariga Alisher Navoiy ijodining taʼsiri kuchli boʻlgan. Adiblardan Muhammadyor, A.Qandaliy, Q.Nosiriy, O.Ibrohimov, A.Toʻqay va boshqa Navoiy asarlarini gʻoyat qiziqib oʻrganganlar. 19-asr oxiri va 20-asr boshlarida ikki xalqning adabiy va madaniy aloqalari rivojida tatar matbuotining roli katta boʻldi, tatar tilidagi gaz. va jurnalilar Turkistonda keng tarqaldi. H.H.Niyoziy, Soʻfizoda, Mirmuhsin Shermuhamedov, Abdulla Qodiriy va boshqa oʻzbek adiblari tatar matbuoti va adabiyotidan bahramand boʻldilar. A.Toʻqay, O.Ibrohimov, F.Amirxon, Musa Jalil va boshqa tatar yozuvchilarining nazmiy va nasriy asarlari oʻzbek tiliga, Abdulla Qodiriy, Oybek, Gʻafur Gʻulom, Hamid Olimjon, Mirtemir, Zulfiya, Asqad Muxtor, Eʼtibor Oxunova va boshqalarning asarlari tatar tiliga tarjima qilingan.[1]

 
Ўрта асрларда Булғорлар томонидан қурилган Кичик Минора

[[Тасвир:Қара pulat.JPG|thumb|Қора бино Булғорлар|alt=]]

Меъморлиги ва тасвирий санъатиTahrirlash

Татаристон ҳудудида неолит даврига мансуб куш ва ҳайвонларнинг ҳайкалчалари, нақшин гулдор сопол идишлар, жез даврига оид безак буюм ва идишлар топилган. Волга бўйи булғорларининг Сувара, Биляр, Булғор ва бошқа шаҳарларида мудофаа иншоотлари, тўғри бурчакли турар жойларнинг қолдиқлари, иморатларнинг вайроналари (10—13-асрлар) сақланиб қолган. Олтин Ўрда хонлиги хукмдорлиги даврида (13-аср ўрталари) ғишт ва тошдан Ўрта Осиё меъморлиги услубига яқин бўлган расмлар, рангдор керамика, нақшли ўймакорлик билан безатилган қалъа, сарой, ҳаммом, мақбаралар қурилган. Қозон хонлиги Россия томонидан босиб олингач, рус меъморлигининг таъсири кучайди (Қозон Кремли, 16-аср). 18-асрда қисман барокко услуби ёйилди, 19-асрда рус классицизмининг таъсири сезилди (Қозон университети, 1825—30). 20-аср бошларида қоришиқ меъморлик раем бўлди, ёғоч уйлар кўпроқ қурилди. Амалий безак санъати турларидан заргарлик, зардўзлик, патсиз гилам тўқиш, чармўзлик, тош ва ёғоч ўймакорлиги ривожланди.

20-asrning 20-yillaridan Tatariston meʼmorligi umumittifoq yoʻnalishidan bordi. Eski shaharlar (Qozon, Bugulma, Chistopol va boshqalar) qayta kurildi, yangi shaharlar (Nijnekamsk, Naberejniye Chelni va boshqalar) barpo etildi. Jamoat binolaridan Qozondagi Matbuot uyi (1933—37, meʼmor S.Pen), Musa Jalil nomidagi opera va balet teatri (1933 — 56, meʼmor N. Skvorsov va I. Gaynutdinov), Qozon shahridagi stadion (1960, meʼmor P.Sanachin va boshqalar), konservatoriyaning konsert zali (1967, meʼmor M. Agishev va boshqalar), sirk (1967, meʼmor G. Pichuyev) qurildi.

19-asrda rangtasvir va grafika sanʼati (L. Kryukov, V. Turin) rivojlana boshladi. 1895-yil Qozonda ochilgan rassomlik maktabida P. Benkov, N.Feshin va boshqa dare berdi. 20-asr boshlarida M. Galeyev, G. Gumarov kabi dastlabki grafik bezakchilar voyaga yetdi. 20-asrning 20—30-yillarida rassomlar (rangtasvirchi, haykaltarosh va fafik B.I. Urmanche, haykaltarosh S. Oxun, grafik F. Tohirov) ijod qila boshladi. 60—90 yillarda I.Rafiqov, G.Rahmonqulov, L.Fattohov, X.Yoqubov, N.Odilov, R.Nigmatullina, V.Malikov, 3. Gimayev, K. Nafikov kabi rassomlar, I. Kolmogorseva, I.Yazinin kabi grafiklar ijodi mashhur boʻldi.[1]

MusiqasiTahrirlash

Tatariston professional musiqasi xalq ogʻzaki ijodi anʼanalari asosida vujudga kelgan. Musiqiy folklorda qoʻshiqchilik asosiy oʻrin tutadi: uzun kuy (lirik ashulalar), qisqa kuy (hazil va oʻyin qoʻshiqlari), takmak (lapar), munojot (diniy qoʻshiqlar), bayt (epik termalar) va boshqalar.

Hozirgi xalq qoʻshiklarining aksariyati garmon yoki bayan joʻrligida ijro etiladi. Cholgʻu asboblari: quray (nay turi), changqoʻbiz, mandolina, domra, gusli va boshqa 1920-yillardan G.Kamol nomidagi musikali teatr Tatariston milliy musika madaniyatining markazlaridan biriga aylandi.

Teatr musiqasi, ommaviy qoʻshiq janrlari rivojiga S. Saydashev katta hissa qoʻshgan. "Soniya", "Ishchi" kabi dastlabki tatar operalari shu teatrda qoʻyildi. 20 yillardan musiqa texnikumlari, radiomarkaz, opera studiyasi ochildi; 1937-yil A. Toʻqay nomidagi filarmoniya, ashula va raqs ansambli, Xalq ijodi uyi, 1939-yil Tatariston opera va balet teatri tashkil etildi. Opera janrini N. Jiganov, X.Valiullin, M. Muzafarov, J. Fayzi, baletni F.Yarullin va boshqa, musiqiy komediyani J. Fayzi rivojlantirdilar. A. Abbosov, Z.Bayrasheva, A. Izmaylova, G.Kaybitskaya, M. Bulatova, F.Nasriddinova, M.Rahmonqulova, Z.Xizmatullina, V.Sharipova kabi xonandalar, X.Fazlullin, J.Sadrijiganov kabi dirijyorlar, M. Nigmedzyanov, Z. Saydasheva, J. Fayzi kabi musiqashunoslar mashhur. Musiqa kadrlari Qozon pedagogika intining musika ftida, konservatoriya va uning huzuridagi maxsus maktabda, musiqa maktablarida tayyorlanadi.[1]

TeatriTahrirlash

Xalq oʻyinlari va tomoshalari Tatariston teatr sanʼatining ilk manbalari boʻldi. Milliy teatr 19-asr oxiri— 20-asr boshlarida shakllana boshladi, dastlabki havaskor teatr truppalari vujudga keldi. 1906-yil Qozonda tatar tilidagi birinchi teatr tomoshalari koʻrsatildi. 1920-yil turli teatr jamoalari asosida "Birinchi namunali tatar davlat truppasi" (1939-yildan G.Kamol nomidagi Tatariston akademik teatri) tuzildi. 20—30 yillarda tatar teatri tez surʼatlar bilan rivojlandi. Ketma-ket teatrlar: "Sabanchi" (1920), "Eshchi" (1932), Kuchma teatr (1933), G.Kamol nomidagi teatrning qishloq filiali, Menzeli qishloq teatri (1935) tashkil etildi. Ularning sahnasida mahalliy dramaturglardan K.Tinchurinning "Amerikalik", "Yelkansiz qayiq", "Kandra daryosida", F.Burnashning "Keksa Kamol", Tatariston Izzatning "Uchqunlar", "Oqimlar", shuningdek, U.Shekspir, F.Shiller, P.Bomarshe, N.Gogol pyesalari qoʻyildi. 50—60 yillarda rej.larning yangi avlodi (M.Salimjonov, P.Isanbet, R.Tumashev, M. Mustafin) teatr sohasida ish boshladi. Boshka xalklarning, shu jumladan, Oʻzbekistonning teatr jamoalari bilan ijodiy aloqalar kengaydi, gastrol safarlari uyushtirildi: G.Kamol nomidagi Tatariston akademik drama teatri Toshkentga bir necha bor kelib, oʻz spektakllarini namoyish etdi. Qozonda yosh tomoshabinlar teatri, Tatariston drama va komediya teatri, qoʻgʻirchoq teatri, Tatariston sayyor drama teatri ishlaydi. Teatr sanʼatining tanikli arboblari: X.G. Abjalilov, F.Xalitov, Sh.Biktimirov, V.Pavlova, G.Shamukov va boshqalar.[1]

МанбаларTahrirlash

  1. 1,00 1,01 1,02 1,03 1,04 1,05 1,06 1,07 1,08 1,09 1,10 1,11 1,12 "Tatariston" ЎзME. Т-ҳарфи Биринчи жилд. Тошкент, 2000-yil




Туркум:Россия Федерацияси таркибидаги республикалар Туркум:Татаристон