Futbol — bu turli darajada gol urish uchun toʻp tepishni oʻz ichiga olgan jamoaviy sport turlari oilasidir. Muvaffaqiyatsiz, futbol soʻzi odatda bu soʻz ishlatiladigan joyda eng mashhur boʻlgan futbol shaklini anglatadi. Odatda futbol deb ataladigan sport turlariga assotsiatsiya futboli kiradi (Shimoliy Amerika va Okeaniyada futbol deb ataladi); gridiron futboli (xususan, Amerika futboli yoki Kanada futboli); Avstraliya futbol qoidalari; regbi ittifoqi va regbi ligasi va Gal futboli.[1] Futbolning bu turli shakllari turli darajada umumiy kelib chiqishiga ega va futbol kodlari sifatida tanilgan.

Futbol
Football in Bloomington, Indiana, 1996.jpg
Futbol matchi
Eng yuqori boshqaruvchi tashkilot FIFA
Xarakteristikalari
Kontakt Yoq
Jamoa aʼzolari 11 (shu jumladan darvozabon)
Aralash jins Ha, alohida musobaqalar
Turkum Toʻpli sport, jamoa sporti
Anjom Futbol toʻpi
Oʻynaladigan joy Futlbol maydoni, stadion
Olimpik oʻyin Ha, 1900-yildan
Mintaqa Butun dunyo

Dunyoning turli burchaklarida oʻynalgan anʼanaviy, qadimiy yoki tarixdan oldingi toʻp oʻyinlariga bir qator havolalar mavjud.[2][3][4] Futbolning zamonaviy kodlari 19-asrda ingliz davlat maktablarida ushbu oʻyinlarning kodifikatsiyasidan kuzatilishi mumkin.[5][6] Britaniya imperiyasining kengayishi va madaniy taʼsiri ushbu futbol qoidalarini toʻgʻridan-toʻgʻri boshqariladigan imperiyadan tashqarida Britaniya taʼsiri ostidagi hududlarga tarqalishiga imkon berdi.[7] 19-asrning oxiriga kelib, alohida mintaqaviy kodlar allaqachon rivojlanib ketgan: masalan, Gael futboli oʻz merosini saqlab qolish uchun mahalliy anʼanaviy futbol oʻyinlari qoidalarini ataylab oʻz ichiga olgan.[8] 1888-yilda Angliyada futbol ligasi tashkil topgan va koʻplab professional futbol assotsiatsiyalarining birinchisiga aylangan. 20-asrda futbolning bir qancha turlari jahondagi eng mashhur jamoaviy sport turlariga aylangan.[9]

Umumiy elementlariTahrirlash

Turli futbol kodlari maʼlum umumiy elementlarga ega va ularni futbolning ikkita asosiy sinfiga guruhlash mumkin: Amerika futboli, Kanada futboli, Avstraliya futboli, regbi ittifoqi va regbi ligasi kabi koʻchirish kodlari, bu yerda toʻpni asosan oyoqlar bilan harakatlantirilgan va ishlov berish qatʼiy cheklangan.[10]

Sport turlari orasida umumiy qoidalarga quyidagilar kirgan:[11]

  • Odatda 11 oʻyinchidan iborat ikkita jamoa ; ozroq oʻyinchi (har bir jamoada besh yoki undan ortiq) ishtirokchi boʻlgan.
  • Oʻyin oʻynash uchun aniq belgilangan maydon.
  • Toʻpni raqib jamoaning maydon chetiga yoki darvoza maydoniga yoki chiziq ustidan olib oʻtish orqali gol yoki ochko kiritish.
  • Oʻyinchilarning toʻpni ikkita darvoza ustuni orasiga qoʻyishi natijasida olingan goʻllar yoki ochkolar.
  • Raqib jamoa tomonidan himoya qilinadigan darvoza yoki chiziq.
  • Oʻyinchilar toʻpni harakatlantirish uchun faqat tanasidan foydalanadilar.

Barcha kodlarda umumiy koʻnikmalarga toʻp uzatish, toʻqnashuv, zarbalardan qochish, ushlab olish va tepish kiradi.[12] Koʻpgina kodlarda oʻyinchilarning ofsaydda harakatlanishini cheklovchi qoidalar mavjud va goʻl urgan oʻyinchilar toʻpni darvoza ustunlari orasidagi toʻsinning ostiga yoki ustiga qoʻyishlari kerak.

EtimologiyasiTahrirlash

"Futbol" soʻzining kelib chiqishi haqida qarama-qarshi tushuntirishlar mavjud. Koʻpchilik „futbol“ soʻzi („oyoq toʻpi“ iborasi) oyoqning toʻpni tepish harakatini anglatadi, deb taxmin qilinadi.[13] Muqobil tushuntirish mavjud, yaʼni futbol dastlab Oʻrta asrlarda Yevropada piyoda oʻynaladigan turli xil oʻyinlarni nazarda tutgan. Ikkala tushuntirish uchun ham ishonchli dalillar yoʻq.

Erta tarixiTahrirlash

Xitoyning raqobatbardosh oʻyini cuju (kjuji) zamonaviy futbol (futbol) assotsiatsiyasiga oʻxshaydi,[14] tavsiflari miloddan avvalgi II va III asrlarga oid harbiy qoʻllanmada keltirilgan.[15] U Xan sulolasi davrida va ehtimol Qin sulolasi davrida, miloddan avvalgi II va III asrlarda mavjud boʻlgan.[16] Kujuning yaponcha versiyasi kemari (kání) boʻlib, Asuka davrida ishlab chiqilgan.[17] Bu Kiotodagi Yaponiya imperator saroyida taxminan 600-yildan beri oʻynalganligi maʼlum. Kemarida bir nechta odamlar aylana boʻylab turishadi va toʻpni yerga tushirmaslikka harakat qilib, bir-biriga toʻp tepadilar (xuddi Keepie Uppie kabi).

ManbalarTahrirlash

  1. Reilly, Thomas; Gilbourne, D. (2003). „Science and football: a review of applied research in the football code“. Journal of Sports Sciences. 21-jild, № 9. 693–705-bet. doi:10.1080/0264041031000102105. PMID 14579867.
  2. „History of Football – Britain, the home of Football“. FIFA. 22-sentabr 2013-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 15-iyun 2018-yil.
  3. Post Publishing PCL.. „Bangkok Post article“. Bangkok Post.
  4. „History of Football – The Origins“. FIFA. 24-aprel 2013-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 29-aprel 2013-yil.
  5. „History of Rugby in Australia“. Rugby Football History. 23-dekabr 2011-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 11-yanvar 2012-yil.
  6. Bailey, Steven (1995). „Living Sports History: Football at Winchester, Eton and Harrow“. The Sports Historian. 15-jild, № 1. 34–53-bet. doi:10.1080/17460269508551675.
  7. Perkin, Harold (1989). „Teaching the nations how to play: sport and society in the British empire and commonwealth“. The International Journal of the History of Sport. 6-jild, № 2. 145–155-bet. doi:10.1080/09523368908713685.
  8. Reilly, Thomas; Doran, D. (2001). „Science and Gaelic football: A review“. Journal of Sports Sciences. 19-jild, № 3. 181–193-bet. doi:10.1080/026404101750095330. PMID 11256823.
  9. Bale, J.. Sports Geography. Taylor & Francis, 2002 — 43 bet. ISBN 978-0-419-25230-6. 
  10. Douge, Brian „Football: the common threads between the games“,. Science and Football, Second, Abingdon: Routledge, 2011 — 3–19 bet. ISBN 978-0-415-50911-4. 
  11. Association. The FA“. The Football Association. 10-sentabr 2015-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 27-sentabr 2015-yil.
  12. Douge, Brian „Football: the common threads between the games“,. Science and Football, Second, Abingdon: Routledge, 2011 — 3–19 bet. ISBN 978-0-415-50911-4. 
  13. „Football“. Etymology Online. 22-dekabr 2015-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 14-dekabr 2015-yil.
  14. „Sports“ (en). Encyclopedia Britannica. Qaraldi: 20-aprel 2021-yil.
  15. FIFA.com. „History of Football – The Origins“. 28-oktabr 2017-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 1-noyabr 2017-yil.
  16. Giossos, Yiannis; Sotiropoulos, Aristomenis; Souglis, Athanasios; Dafopoulou, Georgia (1 January 2011). „Reconsidering on the Early Types of Football“ (PDF). Baltic Journal of Health and Physical Activity. 3-jild, № 2. doi:10.2478/v10131-011-0013-5. 6 July 2018da asl nusxadan (PDF) arxivlandi. Qaraldi: 6 July 2018.
  17. Allen Guttmann, Lee Austin Thompson. Japanese sports: a history. University of Hawaii Press, 2001 — 26–27 bet. ISBN 9780824824648. 8-iyul 2010-yilda qaraldi. 

Portal:Futbol