Mutaziliylar (arabcha: المعتزلة — ajralib chiqqanlar, uzoklashganlar) — islomdagi ilohiyot oqimlaridan biri. 8-asr oʻrtasida Arab xalifaligida vujudga kelgan. Asoschilari Vosil ibn Ato (699—748) va Amir ibn Ubayd (761 yil v.e.). Ular oʻz guruhi bilan ustozlari Xasan al-Basriy (728 yil v.e.) maktabidan ajralib chiqqan.

M. Qurʼonni diniy haqiqatning manbai deb eʼtirof etadi, uni soʻzma-soʻz emas, majoziy talqin qiladilar, rivoyatlarga koʻr-koʻrona ishonishga qarshi chiqadilar. M. qadariylarning inson iroda erkinligi haqidagi taʼlimotini rivojlantirdilar va asosladilar. Ular 9-asrda oʻzlarining aqidalar tizimini yaratdilar. Bungacha islomda davlat dini va barcha uchun maj-buriy deb eʼtirof etilgan yagona aqidalar tizimi boʻlmagan. Chunki, dastlabki ikki yuz yillik davomida islom turli fikr, maktab, mazhab, huquqiy firqalar yigʻindisidan iborat boʻlgan. Shuningdek, xalifalar diniy, siyosiy muxolafatdagi harakat (xorijiylar, shialar va boshqalar)ga qarshi kurashuvchi mafkuraviy qurolga zarurat sezayotgan edi. Shuning uchun xalifa Maʼmun (813—833) M. taʼlimotini davlat dini deb eʼlon qildi. Xalifa farmoni bilan barcha qozilar, ilo-hiyotchilar, amaldorlar shu eʼtiqoddami, yoʻqmi, sinab koʻrildi. M. aqidasi (xususan, Qurʼonning yaratilganligi)ni tan olmaganlarni ishdan boʻshatdi, hatto oʻlim jazo chorasini qoʻlladi. Maxsus jazo muassasasi — "mihna" tashkil etdi. Ammo, majburiy choralarga qaramasdan M. taʼlimoti xalifalikda umuman qabul qilinmadi, xalifa Mutavakkil davri (847—861)da esa M. taʼlimoti "shakkoklik" deb eʼlon qilindi. M. aql-idrokni ilo-hiyot asosi deb eʼtirof etgan, tasav-vufni inkor etishga uringan, oʻzlarini yakkaxudolik (tavhid) va adolat (adl) tarafdorlari, deb atagan. M.ning asosiy gʻoyalari vaqti kelib shia ilohiyotchilari tomonidan oʻzlashtirib olindi. M. keyinchalik Iroq va Eronda 1112-asrlarga, Oʻrta Osiyoda 1314-asrlarga kelib yoʻqolib ketgan. Uning oxirgi vakillaridan biri Zamaxshariydir.


Nomi

Muʼtazili nomi ạʿtzl iʿtazala «ajramoq (oʻzidan); chekinmoq» kabi ʿ-z-l «ajramoq, ajratmoq, nafaqaga chiqmoq» uch undosh ildizining VIII (iftaʿala) refleksiv ildizidan olingan.

Bu ism asoschining Hasan al-Basriyning ilohiy davrasini ilohiy kelishmovchilik tufayli “cheklanishi”dan olingan: Vosil ibn ‘Ato’ gunohkorning huquqiy holati haqida so‘radi: og‘ir gunoh qilgan kishi mo‘minmi yoki mo‘minmi? kofirmi? Hasan kishi musulmon bo'lib qoladi, deb javob berdi. Vosil esa, gunohkorni mo‘min ham, kofir ham emasligini ta’kidlab, o‘qish davrasidan chiqib ketdi. Boshqalar esa Amr ibn Ubaydni o'z ichiga olgan yangi davra tuzish uchun ergashdilar. Hasanning “Vosil bizdan uzoqlashdi” degan soʻzlari harakat nomining kelib chiqishi ekanligi aytiladi.

Guruh keyinchalik o'zlarini Ahl at-Tavhid va l-'Adl (ạhl ḥḥḥyd w ạlʿdl, "tavhid va adolat ahli",[iqtibos keltirish kerak], deb atagan va mu'tazili nomini birinchi bo'lib uning muxoliflari ishlatgan.

Iʿtizal fe'li nizodagi betaraf tomonni bildirish uchun ham ishlatiladi (ikki toifa o'rtasidagi nizodan "chekinish" kabi). Britannica entsiklopediyasiga ko'ra, "[Mutazila] nomi ilk islom tarixida birinchi marta milodiy 656 yilda uchinchi xalifa Usmon o'ldirilganidan so'ng Alining musulmonlar jamoasiga rahbarligi haqidagi bahsda paydo bo'lgan. Alini na qoralamaydigan va na jazolaganlar. yoki uning raqiblari, lekin o'rta mavqega ega bo'lganlar mo''tazila deb atalar edilar". Karlo Alfonso Nallino, Vosil va uning vorislarining teologik mo''tazilligi ana shu boshlang'ich siyosiy mo''tazilizmning davomi xolos, deb ta'kidlagan.

AdabiyotTahrirlash

  • Husniddinov 3., Islom: yoʻnalishlar, mazhablar, oqimlar, T., 2000.[1]

ManbalarTahrirlash

  1. OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil