Salima Sulton Begim (1539-yil 23-fevral – 1613-yil 2-yanvar)[1] Boburiylar hukmdoriAkbarning uchinchi va bosh xotini[2] va Boburning nabirasi.

Salima Sulton Begim
Boburiylar imperiyasida katta siyosiy ta'sirga ega ayol
Bairam Khan's widow and child are escorted to Ahmedabad, Akbarnama.jpg
Salima Begim va o'g'li Abdul Rahim bilan 1561-yilda Bayramxon vafotidan keyin saroyga qaytishi
Tugʻilishi 1539-yil 23-fevral
Vafoti 1613-yil 2-yanvar
Agra, Hindiston
Dafn etilgan joy
Mandarkar bog'i, Agra
Turmush oʻrtogʻi

Bayramxon 1557-yil 7-dekabr|1561-yil 31-yanvar

Akbar 1561-yil 7-may |1605-yil 27-oktabr
Sulola Temuriylar, Boburiylar
Otasi Nuruddin Muhammad Mirzo
Onasi Gulrux Begim
Dini Islom

Salima Akbarning xolasi Gulrux Begim va uning eri Kannauja noibi Nuruddin Muhammad Mirzoning qizi edi. Dastlab u Akbarning regenti Bayramxonga amakisi Humoyun tomonidan unashtirilgan edi. Kelin, ehtimol, Bayramning Humoyunga qilgan xizmatlari uchun mukofot boʻlgan boʻlishi mumkin. Taxminan sezilarli qirq yosh farqiga ega bo'lgan er-xotin 1557-yilda oila qurishdi. Bayramxon hech qanday farzand ko'rmagan bu qisqa ittifoq 1561-yilda Bayramxon afg'onlar guruhi tomonidan o'ldirilganicha, yaʻni bor-yo'g'i uch yil davom etdi. O'limidan keyin Salima birinchi amakivachchasi Akbarga turmushga chiqdi. Biroq, u ikkala nikohda ham farzand koʻrmadi, lekin turmushining birinchi yillarda Akbarning ikkinchi o'g'li Murod Mirzoni tarbiyaladi.

Salima Akbarning yuqori martabali rafiqasi bo'lib, eri va uning voris oʻgli Jahongir ustidan katta ta'sirga ega edi[3]. Genri Beverijning ta'kidlashicha, unga Akbar tomonidan musulmon haramini boshqarish ishonib topshirilgan. U erining hukmronligi davrida ham, uning vorisi (Jahongir) davrida ham boburiylar saroyida katta siyosiy taʼsirga ega boʻlgan. Biroq uning nomi tarixiy manbalarda Maxfiy taxallusi bilan ijod qilgan shoir sifatida uchraydi. U donoligi uchun. [4] Xadicha-uz-Zamoniy nomi bilan mashhur edi.

OilasiTahrirlash

Salima Sulton Begim boburiy malikasi Gulruh Begim va uning eri, Kannauja noibi Nuruddin Muhammad Mirzoning qizi edi[5]. Uning otasi Xoja Hasan Naqshbandning nabirasi boʻlib, oʻgʻli Sulton Mahmud mirzo orqali Temuriylar saltanatining Sulton Abu Said Mirzo bilan qarindosh boʻlgan mashhur Naqshbandiy Xojalar[6] naslidan edi[7].

Salimaning onasi Gulruh begim birinchi Boburiy imperatori Boburning qizi edi. Gulruh Begimning onasining shaxsi bahsli. Ayrim manbalarda onasining ismi Soliha Sulton Begim nomi bilan tilga olinadi, biroq Boburning oʻzi yozgan “Boburnoma”da ham, Gulbadan begim qalamiga mansub “Humoyunnoma”da ham bu ism tilga olinmagan va shuning uchun bunday ayolning borligi shubhali. U Dildor begimning qizi ham bo'lishi mumkin, u Soliha Sulton Begim bilan bir xil nomdagi ayol bo'lishi mumkin[8][9].

Shunday qilib, Gulrux podsho Humoyunning oʻgay singlisi, Dildorning qizi boʻlsa, Humoyunning kenja ukasi Hindol Mirzo bilan bir onasining farzandi edilar[10].

Demak, Salima podsho Akbarning amakivachchasi edi. Podsho xonadonida oʻzining goʻzalligi va yutuqlari bilan tanilgan Gulruh begim[10] qizini tugʻganidan toʻrt oy oʻtib vafot etdi[11].

Ta'lim va yutuqlarTahrirlash

Salima oliy ma’lumotli va yetuk ayol edi[12][13]. Koʻpincha nihoyatda iste’dodli[14][15] va xushmuomala boʻlgan[3]. Fors tilini yaxshi bilgan[16]. U iste'dodli yozuvchi va o'z davrining taniqli shoiri edi. U Maxfi taxallusi bilan yozgan, bu taxallusni keyinchalik o'zi kabi iste'dodli o'gay nevarasi, iqtidorli shoira, malika Zebuniso qabul qilgan[17]. Salima ham kitobga ishqiboz, oʻqishni juda yaxshi koʻrardi[18]. U nafaqat o'zining ajoyib kutubxonasini yuritgan, balki Akbar kutubxonasidan ham bemalol foydalangan.

Akbarning saroy tarixchisi Badouniy oʻzining “ Muntaxab-ut-tavorix ” kitobida Salimaning kitobga boʻlgan muhabbatini yoritib turadigan parchalar qoldirgan[18].

Bayramxonning uylanishi (1557-1561)Tahrirlash

 
Bayram Xon afg'on tomonidan Patanda o'ldirilgan, 1561-yil

18 yoshida Salima Begum 1557-yil 7-dekabrda Panjob shtatining Jalandhar shahrida ancha yoshi kattaroq Bayramxonga (ellik yoshlardagi)[15] turmushga chiqdi[19]. Bayram Boburiylar qoʻshinining bosh qoʻmondoni va podsho saroyida qudratli davlat arbobi boʻlib, oʻsha paytda Akbarning regenti vazifasini bajargan. Salimaning amakisi Humoyun Bayramga Hindiston zabt etilishi bilanoq jiyanini unga turmushga berishni va'da qilgan edi(bu vaʻda Akbar hukmronligi davrida amalga oshirilgan). Kelin, ehtimol, Bayramning Humoyunga qilgan xizmatlari uchun mukofot boʻlgan boʻlishi mumkin. Nikoh uning barcha zodagonlar orasidagi obro'sini oshirdi, chunki bu uni podsho oilasining a'zosiga aylantirdi[20].

Aytilishicha, nikoh hammada katta qiziqish uyg'otgan. Bu Ali Shukr begimdan boʻlgan ikki oqimni, yaʼni Bayramxon tomondan Qoraqoʻyinli turkmanlarni va Salima tomondan Temurni birlashtirgan. Chunki Salima temuriylardan boʻlgan, Salima ona tomondan bobosi Bobur va uning bobolaridan biri Mahmud orqali Amir Temurga bog'langan[21]. Salima Bayramning ikkinchi xotini bo'ldi[22]. Mevatlik Jamol Xonning qizi uning birinchi xotini va o'g'li Abdul Rahimning onasi edi[23]. Salima va Bayramxonning qisqa umr koʻrgan nikohlaridan farzand boʻlmagan[3].

1561-yilda vafot etishidan sal oldin, Bayram Xon imperiyadagi obroʻli mavqeini yoʻqotdi, chunki uni vayron qilmoqchi boʻlgan fitnachilar uni Akbarga qarshi isyon koʻtarishga undadilar. Bayramxonning qoʻzgʻoloni Akbar tomonidan ikki marta bostirildi va Bayramxon Akbarga boʻysundi. Uning qo'zg'olonlari uchun jazo sifatida Bayram barcha imtiyozlardan mahrum qilindi va Akbar unga uchta yo'l qo'ydi: Kalpi va Chanderi yerlaridan yaxshi jogir, podshoning maxfiy maslahatchisi lavozimi va Makkaga sayohat. Bayram Xon oxirgi variantni tanladi[23].

Akbar bilan turmush qurish (1561-1605)Tahrirlash

Makkaga ketayotib, Bayramxon 1561-yil 31-yanvarda Gujaratning Patan shahrida otasi[24] 1555-yilda Machchivara jangida Bayramxonga qarshi jangda halok boʻlgan Muborakxon ismli kishi boshchiligidagi afgʻonlar guruhi tomonidan hujumga uchradi[24][25]. Bayramxonning qarorgohi ham talon-taroj qilindi va beva qolgan Salima Begim o'gay o'g'li Abdul Rahim (to'rt yoshli) bilan ko'p qiyinchiliklardan so'ng Ahmadobodga yetib keldi. Akbar sobiq xonbobosi va vasiysining vafoti haqidagi qaygʻuli xabarni eshitib, hayratda qoldi. Uning buyrug'iga ko'ra, Salima va Abdul Rahim katta hurmat va eʻtibor bilan saroyga olib kelindi. Akbarning o'zi 1561-yil 7-mayda unga marhum eri tomonidan boburiylar imperiyasiga ko'rsatgan zukko xizmatlari uchun uylandi va uni oʻzining nasl-nasabiga oʻtkazdi[18][24]. U Boburdan taxminan uch yarim yosh katta edi va uning uchinchi xotini bo'ldi[2].

Boy iste'dod egasi Salima Akbarning Ruqiya Sulton Begimdan keyingi ardoqli xotini edi, lekin undan ulug' naslga ega bo'lgan. Onalik avlodi bo'yicha imperator Boburning nabirasi edi. Shunday qilib, Salima Akbarning martabali, bosh xotinlardan biriga aylandi[10]. Salima butun turmushi davomida farzand koʻrmadi. Biroq ba'zi manbalar uni Akbarning o'g'li Sulton Murod Mirzoning onasi deb xato qilib ko'rsatishadi.[26]Jahongirnoma ”da Murod podshoh xizmatkorining oʻgʻli ekanligi aytiladi[27]. Ammo ba'zi manbalarda Mariam-uz-Zamaniy Murodning tuqqan onasi sifatida tilga olinadi. Biroq, u dastlabki yillarda Salima Sulton Begimning qaramog'iga ishonib topshirilgan va keyinchalik Salima Begim 1575-yilda Hajga jo'nab ketganligi sababli onasining qaramog'iga qaytgan.

Salima kitobxon bo'lganligi sababli, u imperator bilan bo'lgan uchrashuvlari va ishlarning ahvoli haqida hisobot olib borgan. Shunday qilib, Salima Akbar saroyidagi eng muhim ayollardan biri edi. 1575-yilda Salima xolasi Gulbadan begim va boshqa koʻplab temuriy xonimlar bilan birga haj ziyoratini ado etish uchun Makkaga boradi. U ziyoratchilarga hamrohlik qilgan Akbarning yagona xotini edi[28]. Akbarning o'zi faqat Abul Fazlning iltimosi bilan sayohat qilishdan qaytgan[29]. Akbarning homiyligida yuqori martabali ayollar guruhi 1575-yil 15-oktabrda Fatehpur Sekrini tark etdi va dengizga borish uchun bir yil vaqt o'tkazib, 1576-yil 17-oktabrda Makkaga suzib ketdi. Aytishlaricha, ular uch yarim yil Arabistonda boʻlib, toʻrt marta hajga borib, 1582-yilning martida uylariga Agraga qaytib kelishgan[30].

Saroydagi siyosiy ta'sirTahrirlash

Salima Akbar va uning voris oʻgʻli Salimga[3] katta taʼsir koʻrsatgan va ota-oʻgʻilning hukmronligi davrida boburiylar saroyida katta siyosiy taʼsirga ega boʻlgan. U 1600-yillarning boshlarida ota-oʻgʻilning munosabatlari yomonlashganida, Akbar va Salim oʻrtasidagi kelishuv boʻyicha muzokaralarda hal qiluvchi rol oʻynadi va oxir-oqibat Salimning taxtga oʻtirishiga yordam berdi[31]. 1601-yilda Salim Ollohobodda hukm yuritib, otasi tirikligida “Salimshoh” imperator unvonini olishi orqali Akbarga qarshi qoʻzgʻolon koʻtardi[13]. U Akbarning sodiq maslahatchisi va yaqin doʻsti Abul Fazlning oʻldirilishini ham rejalashtirgan va amalga oshirgan edi[32].

Bu holat juda og'ir bo'lib, oxir-oqibat Salima Sulton begim va Hamida Bonu Begim undan kechirim so'rashdi. Akbar ularning tilaklarini bajo keltirdi va Salimga podsho huzuriga kelishga ruxsat berildi. Salima begim shahzodaga kechirim xabarini yetkazish uchun Ollohobodga bordi. U Fote Lashkar ismli fil, maxsus ot va faxriy libos bilan bordi. Salim uni iliq kutib oldi va u bilan birga Agraga qaytishga rozi boʻldi. Shahzoda nihoyat 1603-yilda oʻgay onasi va buvisi Hamida Bonu Begimning sa’y-harakatlari bilan avf etilgan[13].

Jahongir davrida Salima begim oʻzining siyosiy ta’sirini bir necha bor namoyon etgan. 1605-yilda Akbar vafotidan keyin Salima Sulton Mariam-uz- Zamoniy va Shaxriniso begim birga Jahongirning toʻngʻich oʻgʻli Xusrav Mirzoni otasi oʻrniga oʻtqazmoqchi boʻlganlarni Jahongirni oldiga olib keldi[33]. U, shuningdek, qudratli Xon-i-Azam Mirzo Aziz Kokani avf ettirtirdi. Aziz Koka Akbarning eng yaqin kishisi boʻlgan, shuning uchun o'nlab yillar davomida haramda katta lavozimlarni egallagan. Qizlaridan biri Jahongirning toʻngʻich oʻgʻli Xusrav Mirzoga turmushga chiqqan edi va Xusrav 1606-yilda otasiga qarshi qoʻzgʻolon koʻtarganda, Aziz Koʻka boshidanoq bu fitnada boʻlgani ma’lum boʻldi. Salima Sulton Begim u uchun avf tilamaganda Aziz Koka albatta o'lim jazosini olgan bo'lardi.

Jahongir shu tariqa haramning moʻtabar keksa ayollari tomonidan qilingan bosim tufayli, nihoyat, uni afv etdi[34].

VafotiTahrirlash

Salima 1613-yilda Agra shahrida kasallikdan vafot etdi. Uning buyrug'i bilan Salimaning Agradagi Mandarkar bog'iga qo'yildi[35].

Jahongir Salimani ham tabiiy fazilatlari, ham oʻrganganlari uchun maqtab, “uni barcha yaxshi fazilatlar bilan ziynatlangan edi. Ayollarda bunday mahorat va qobiliyat kamdan-kam uchraydi"[1] degan edi. U o'zini koʻrkam va madaniyatli ayol sifatida tarixga muhrladi[35].

UlugʻlanishiTahrirlash

1. Salima Sulton Begim - Indu Sundaresanning mukofotga sazovor bo'lgan "Yigirmanchi xotin" tarixiy romanidagi qahramon (2002)[36].


2. Salima Zee TVning Jodha Akbar dramasida Manisha Yadav tomonidan tasvirlangan[37][38].


3. Riya Dipsi Sony TVning Bharat Ka Veer Putra – Maharana Pratap tarixiy dramasida Salima rolini ijro etgan[39].


4. Parvati Seghal " Colors" telekanalining Daastan-E-Mohabbat Salim Anarkali filmida Salimani tasvirlagan.

ManbalarTahrirlash

  1. 1,0 1,1 Jahangir. The Tūzuk-i-Jahāngīrī or Memoirs of Jāhāngīr. Munshiram Manoharlal, 1968 — 232 bet. 
  2. 2,0 2,1 Burke, S. M.. Akbar: The Greatest Mogul (en). Munshiram Manoharlal Publishers, 1989 — 143 bet. 
  3. 3,0 3,1 3,2 3,3 Henry Beveridge (26–mart 1906–yil). „Journal & Proceedings of the Asiatic Society of Bengal“ (inglizcha). II-jild. Calcutta: Asiatic Society. 509–510-bet. {{cite magazine}}: Cite magazine requires |magazine= (yordam)CS1 maint: date format ()
  4. Sarkar, Mahua. Visible histories, disappearing women producing Muslim womanhood in late colonial Bengal. Durham: Duke University Press, 2008 — 73 bet. ISBN 9780822389033. 
  5. Gulbadan, p. 270
  6. transl.. The Jahangirnama: memoirs of Jahangir, Emperor of India. New York [u.a.]: Oxford Univ. Press, 1999 — 140 bet. ISBN 978-0195127188. 
  7. Kumar, edited by Richard M. Eaton, Munis D. Faruqui, David Gilmartin, Sunil. Expanding frontiers in South Asian and world history: essays in honor of John F. Richards. Cambridge: Cambridge University Press, 2013 — 145 bet. ISBN 9781107034280. 
  8. Gulbadan, p. 276
  9. Gulbadan, p. 277
  10. 10,0 10,1 10,2 Faces of the feminine in ancient, medieval, and modern India Bose: . New York: Oxford University Press, 2000 — 207 bet. ISBN 9780195352771. 
  11. Nath, Renuka. Notable Mughal and Hindu women in the 16th and 17th centuries A.D., 1. publ. in India., New Delhi: Inter-India Publ., 1990 — 55 bet. ISBN 9788121002417. 
  12. Mehta, Jaswant Lal. Advanced Study in the History of Medieval India (en). Sterling Publishers Pvt. Ltd, 1986 — 198 bet. ISBN 9788120710153. 
  13. 13,0 13,1 13,2 Findly, p. 20
  14. Haidar, Mansura. Indo-Central Asian relations: from early times to medieval period. New Delhi: Manohar, 2004 — 296, 323 bet. ISBN 9788173045080. 
  15. 15,0 15,1 Eraly, Abraham. Emperors of the Peacock Throne: The Saga of the Great Moghuls. Penguin UK, 2007. ISBN 9789351180937. „And Biram Khan, who was then in his fifties, married another young cousin of Akbar, the richly talented Salima Begum, daughter of Humayun's sister Gulrukh.“ 
  16. Findly, p. 112
  17. Findly, p. 113
  18. 18,0 18,1 18,2 Nath, Renuka. Notable Mughal and Hindu women in the 16th and 17th centuries A.D., 1. publ. in India., New Delhi: Inter-India Publ., 1990 — 58, 63 bet. ISBN 9788121002417. 
  19. Gulbadan, p. 57
  20. Mehta, Jaswant Lal. Advanced Study in the History of Medieval India. Sterling Publishers Pvt. Ltd, 1986 — 198 bet. ISBN 978-8120710153. 
  21. Gulbadan, p. 278
  22. Robinson, Annemarie Schimmel. The empire of the Great Mughals : history, art and culture; translated by Corinne Attwood ; edited by Burzine K. Waghmar ;, Revised, Lahore: Sang-E-Meel Pub., 2005 — 34 bet. ISBN 9781861891853. 
  23. 23,0 23,1 Chandra, Satish. Medieval India: from Sultanat to the Mughals, Revised, New Delhi: Har-Anand Publications, 2005 — 97 bet. ISBN 9788124110669. 
  24. 24,0 24,1 24,2 Edwardes, S. M.. Mughal rule in India. New Delhi: Atlantic Publishers and Distributors, 1995 — 27 bet. ISBN 9788171565511. 
  25. Mehta, Jaswant Lal. Advanced Study in the History of Medieval India. Sterling Publishers Pvt. Ltd, 1986 — 207 bet. ISBN 978-8120710153. 
  26. The Cambridge Shorter History of India Dodwell: . Cambridge University Press, 1934 — 352 bet. 
  27. transl.. The Jahangirnama: memoirs of Jahangir, Emperor of India. New York [u.a.]: Oxford Univ. Press, 1999 — 37 bet. ISBN 9780195127188. 
  28. Lal, Ruby. Domesticity and power in the early Mughal world. Cambridge: Cambridge University Press, 2005 — 210 bet. ISBN 9780521850223. 
  29. Richards, J.F.. Mughal empire, Transferred to digital print., Cambridge, Eng.: Cambridge University Press, 1995 — 31 bet. ISBN 9780521566032. 
  30. Findly, p. 121
  31. Faruqui, Munis D.. Princes of the Mughal Empire, 1504–1719. Cambridge: Cambridge University Press, 2012 — 148 bet. ISBN 9781107022171. 
  32. Richards, J.F.. Mughal empire, Transferred to digital print., Cambridge, Eng.: Cambridge University Press, 1995 — 55 bet. ISBN 9780521566032. 
  33. Xavier, Jesuit (1606). „Missoes Jesuitas Na India“. British Library London, MS 9854. 44-bet. {{cite magazine}}: Cite magazine requires |magazine= (yordam)
  34. Findly, Ellison Banks. Nur Jahan, empress of Mughal India. New York: Oxford University Press, 1993 — 122 bet. ISBN 9780195360608. 
  35. 35,0 35,1 Gulbadan, p. 279
  36. Sundaresan, Indu. Twentieth wife : a novel, Paperback, New York: Washington Square Press, 2002. ISBN 978-0743428187. 
  37. Talreja. „Jodha Akbar: Rajat Tokas earns the title of Akbar!“. Bollywoodlife.com (19-iyun 2014-yil). Qaraldi: 19-fevral 2017-yil.
  38. „In pics: Meet Manisha Yadav aka Salima Begum of Jodha Akbar in real life“. Dailybhaskar.com (12-may 2014-yil). Qaraldi: 19-fevral 2017-yil.
  39. IANS. „Riya Deepsi to enter 'Bharat Ka Veer Putra – Maharana Pratap' – Times of India“. The Times of India (2-fevral 2015-yil). Qaraldi: 19-fevral 2017-yil.