Yale Universiteti (talaffuzi: Yel universiteti) — AQShning Konnektikut shtatining Nyu-Xaven shahrida joylashgan xususiy universitet va oʻrmala gol ligasi aʼzosi. Yoshi va ilmiy tadqiqotlari jihatidan Amerika Qoʻshma Shtatlarida uchinchi oʻrinni egallab kelmoqda, shuningdek, AQShning buyuk insonlariga ta'lim berish borasida ham unchalik katta boʻlmagan Garvard Universitetidan qolishmaydi. Ushbu universitet shu darajada saviyasini oliy oʻringa yetkazgan Ayruka, Bakalavriat maktabi hamda Yel kolleji, Yel huquq maktabining salmoqli hissalaridir. Bu maskanni Amerika Qoʻshma Shtatlari tarixidagi prezidentlar va juda koʻp davlat arboblari umumlashgan. 1861-yilda AQShda ilk Yel huquq maktabi doirasida hozirgi vaqtgacha ish yuritib kelayotgan oʻquv yurtidir. Yel universitetining byudjeti umumiy 20 milliard AQSh dollarini tashkil qiladi (koʻlamligi jihatidan AQShda ikkinchi oʻrinda). Kutubxonalarida 12,1 millionga yaqin kitoblar mavjud.

Yale universiteti
(Yale Universiteti)
Asl nomi inglizcha: Yale University
Xalqaro nomi Yale University
Asos solingan 1701-yil
Vebsayti www.yale.edu
Koordinatalari 41°18′40″N 72°55′36″W / 41.31111°N 72.92667°W / 41.31111; -72.92667 G OKoordinatalari: 41°18′40″N 72°55′36″W / 41.31111°N 72.92667°W / 41.31111; -72.92667 G O

Yale universitetining 2022-yillik ma’lumotlariga qaraganda,bir yillik umumiy o’qish tulovi 84,525$ AQSH dollariga to’g’ri keladi. Binobarin, Yale universiteti 50,000$ AQSH dollaridan 75,000$ AQSH gacha ijtimoiy yordamlar taklif qiladi, bu ko’rsatkichlat xalqaro va mahalliy talabalar uchun ham birxildir

Yel kollejining dastlabki tarixiTahrirlash

 
Yel huquq maktabi Sterling huquq binosida joylashg

Kelib chiqishiTahrirlash

Yel oʻzining boshlanishini „Kollegial maktab qurish erkinligi toʻgʻrisidagi qonun“ dan izlaydi, bu nizom 1701 yil 9 oktyabrda Konnektikut koloniyasining Bosh sudi tomonidan Nyu-Xeyvendagi yigʻilishda qabul qilingan. Konnektikut uchun vazirlarni tayyorlash va rahbarlikni tayinlash uchun institut yaratish. Koʻp oʻtmay, oʻnta jamoat vazirlari, Semyuel Endryu, Tomas Bukingem, Isroil Chauncy, Samuel Mather (Increase Matherning jiyani), ruhoniy Jeyms Noyes II (Jeyms Noyesning oʻgʻli), Jeyms Pierpont, Avraam Pierson, Noadiya Rassell, Jozef. Uebb va Timoti Vudbrij, Garvardning barcha bitiruvchilari, Konnektikut shtatining Branford shahrida joylashgan Muhtaram Semyuel Rassellning oʻquv xonasida uchrashib, maktab kutubxonasini tashkil qilish uchun kitoblarini hadya qilishdi. Jeyms Pierpont boshchiligidagi guruh hozirda „Asoschilar“ nomi bilan tanilgan.

Oʻzining kelib chiqishidan boshlab u „Kollegiya maktabi“ nomi bilan tanilgan, institut oʻzining birinchi rektori Avraam Piersonning uyida ochilgan, u bugungi kunda Yelning birinchi prezidenti hisoblanadi. Pierson Killingvortda (hozirgi Klinton) yashagan. Maktab Saybrukka, keyin esa Wethersfildga koʻchib oʻtdi. 1716 yilda u Konnektikut shtatidagi Nyu-Xeyvenga koʻchib oʻtdi.

Shu bilan birga, Garvardda uning oltinchi prezidenti Increase Mather va Garvardning qolgan ruhoniylari oʻrtasida kelishmovchiliklar paydo boʻldi, Mater ularni borgan sari liberal, cherkovga nisbatan yumshoq va cherkov siyosatida haddan tashqari kengroq deb hisobladi. Bu janjal Mathersni Kolleji maktabining muvaffaqiyati uchun u Puritan diniy pravoslavligini Garvardda boʻlmagan tarzda saqlab qolish umidida himoya qilishga sabab boʻldi. Massachusets shtatidagi Dedham shahridagi Birinchi cherkov va cherkovning vaziri ruhoniy Jeyson Xeyven prezidentlikka oʻzining pravoslav ilohiyotshunosligi va "Uslubning pokligi va qadr-qimmati yuqorida aytib oʻtilganlardan ustun turadi. " lekin „juda valetudinary va zaif sogʻligʻi“ tufayli vafot etdi.

Nomlanishi va rivojlantirishi

Elixu Yel oilasining gerbi, universitet 1718 yilda uning nomi bilan atalgan.

1718 yilda rektor Samuel Endryu yoki koloniya gubernatori Gurdon Saltonstallning buyrugʻiga binoan Cotton Mather Bostonda tugʻilgan muvaffaqiyatli biznesmen Elixu Yel bilan bogʻlanib, kollej uchun yangi bino qurishda moliyaviy yordam soʻradi. Sharqiy Hindiston kompaniyasida Fort-Sent-Jorjning birinchi prezidenti sifatida ishlagan vaqtida Madrasda boylik orttirgan Yel Jeremiah Dummerning ishontirishi bilan (asosan Madras savdogarlari bilan kompaniya siyosati boʻyicha noqonuniy boʻlgan maxfiy shartnomalar orqali), to‘qqiz to‘plam tovarni hadya qildi, ular o‘sha paytda katta miqdorda pul bo‘lgan 560 funt sterlingdan ko‘proqqa sotilgan. Cotton Mather maktab nomini „Yel kolleji“ deb oʻzgartirishni taklif qildi. Uelscha nomi Yale Ialning inglizcha imlosi boʻlib, Llandegla qishlogʻi yaqinidagi Plas yn Ialdagi oilaviy mulk deb atalgan.

Ayni paytda Angliyada ishlagan Garvard bitiruvchisi 180 ga yaqin taniqli ziyolilarni Yelga kitob sovgʻa qilishga koʻndirgan. 1714-yilda jo‘natilgan 500 ta kitob o‘sha davrdagi zamonaviy ingliz adabiyoti, fanlari, falsafasi va ilohiyotining eng yaxshi namunalari edi. Bu Yeldagi ziyolilarga katta taʼsir koʻrsatdi. Bakalavr Jonatan Edvards Jon Lokkning asarlarini kashf etdi va uning „yangi ilohiylik“ deb nomlanuvchi asl ilohiyotini ishlab chiqdi. 1722 yilda yangi gʻoyalarni muhokama qilish uchun oʻquv guruhiga ega boʻlgan rektor va uning olti doʻsti kalvinizmdan voz kechib, arminian boʻlib, Angliya cherkoviga qoʻshilganliklarini eʼlon qilishdi. Ular Angliyada tayinlangan va koloniyalarga Anglikan eʼtiqodi uchun missionerlar sifatida qaytishgan. Tomas Klapp 1745 yilda prezident boʻldi va u kollejni Kalvinist pravoslavligiga qaytarishga harakat qilganda, kutubxonani yopmadi. Boshqa talabalar kutubxonadan Deist kitoblarini topdilar.

21-asr tarixi

2006-yilda Yel va Pekin Universiteti (PKU) Pekinda Qoʻshma bakalavriat dasturini tashkil etdi, bu almashuv dasturi Yel talabalariga bir semestr davomida PKU faxriy talabalari bilan birga yashash va oʻqish imkonini beradi. 2012-yil iyul oyida Yel universiteti-PKU dasturi zaif ishtirok tufayli yakunlandi.

2007-yilda Yel prezidenti lavozimini tark etgan Rik Levin Yelning institutsional ustuvorliklarini tavsiflab berdi: „Birinchidan, Yel mamlakatning eng yaxshi tadqiqot universitetlari orasida bakalavriat taʼlimida mukammallikka intiladi. Ikkinchidan, bizning magistratura va kasb-hunar maktablarimizda, shuningdek, Yel kollejida biz yetakchilarni tarbiyalashga bel bog‘lagan“.

2009 yilda Buyuk Britaniyaning sobiq Bosh vaziri Toni Bleyr Toni Bler Faith Jamgʻarmasining Amerika Qoʻshma Shtatlari Eʼtiqod va Globallashuv Tashabbusi uchun Yelni bitta joy deb tanladi, qolganlari Britaniyaning Durham universiteti va Universiti Technology Mara. 2009-yildan boshlab, Meksikaning sobiq prezidenti Ernesto Zedillo Yel globallashuvni oʻrganish markazi direktori boʻlib, „Globallashuv boʻyicha bahs-munozaralar“ nomli bakalavriat seminarida dars beradi. 2009 yildan boshlab, sobiq prezidentlikka nomzod va DNC raisi Xovard Din turar joy kollejida „Siyosat va siyosatchilarni tushunish“ seminarida dars beradi. Shuningdek, 2009-yilda Yel, London Universitet kolleji va ikkala maktabga qarashli shifoxona majmualari o‘rtasida bemorlarga yordam ko‘rsatishni to‘g‘ridan-to‘g‘ri takomillashtirishga qaratilgan tadqiqotlarni olib borish uchun ittifoq tuzildi. Prezident Richard Levin Yel butun dunyo boʻylab yuzlab boshqa hamkorlikka ega ekanligini taʼkidladi, ammo „birorta ham mavjud hamkorlik UCL bilan yangi hamkorlik miqyosiga mos kelmaydi“.

2013-yil avgust oyida Singapur Milliy universiteti bilan yangi hamkorlik Singapurda Yel-NUS kollejining ochilishiga olib keldi, bu hamkorlikda Osiyoda Gʻarbiy va Osiyo anʼanalarini oʻz ichiga olgan oʻquv dasturiga ega boʻlgan yangi liberal sanʼat kollejini yaratishga qaratilgan.

2017-yilda, oʻnlab yillar davomida taklif qilingan , Yel universiteti Kalxun kolleji nomini oʻzgartirdi, u qul egasi, abolitsiyaga qarshi va oq tanlilar supremacisti vitse-prezidenti Jon C. Kalxun (hozirgi Greys Xopperdan keyin Hopper kolleji) nomini oldi.

2020 yilda butun dunyoda irqiy munosabatlar va jinoiy adliya islohotiga qaratilgan norozilik namoyishlari ortidan #CancelYale yorligʻi ijtimoiy tarmoqlarda Elixu Yel nomini Yel universitetidan olib tashlashni talab qilish uchun ishlatilgan. Oʻzgarishlarni qoʻllab-quvvatlashning aksariyati Mayk Cernovich va Enn Koulter kabi siyosiy konservativ ekspertlar tomonidan onlayn bekor qilish madaniyatining haddan tashqari haddan tashqari koʻrinishini satirik qilishdan kelib chiqqan. Yel qullar bilan bir qatorda tovarlar savdosi bilan shug‘ullanuvchi Ost-Hindiston kompaniyasining prezidenti bo‘lgan va uning juda katta xayr-ehsoni Yel o‘zining birinchi stipendiyalari uchun qul savdosidan tushgan pulga tayanishiga olib keldi. vaqflar.

2020-yil avgust oyida AQSh Adliya vazirligi Yelni osiyolik va oq tanli nomzodlarni irqiga ko‘ra kamsitilganlikda ayblab, tasdiqlovchi harakatlarni qabul qilish siyosati orqali sudga berdi. 2021 yil fevral oyi boshida, yangi Bayden maʼmuriyati ostida Adliya vazirligi daʼvoni qaytarib oldi. Xuddi shu masala boʻyicha Garvardga qarshi xuddi shunday daʼvo bilan mashhur boʻlgan „Adolatli qabul uchun talabalar“ guruhi daʼvoni qayta topshirishni rejalashtirmoqda.

Qabullar

Qabul qilish statistikasi

Qabul qilish darajasi 6,5 % (barqaror −0,2)

Daromad darajasi 54,9 % (kamaytirish −12)

Test ballari oʻrta 50 %

SAT EBRW 720-780

SAT Math 740-800

ACT kompozitsiyasi 33-35

Oʻrta maktab GPA†

Yuqori 10 % 94 % (kamaytirish −3)

Maktablari oʻrinni egallagan talabalar orasida

Yel kollejiga bakalavriatga qabul qilish US News tomonidan „eng tanlangan“ deb hisoblanadi. 2022 yilda Yel 2026 yil sinfiga 50 015 abituriyentdan 2 234 talabani qabul qildi, 4,46 % qabul darajasi. Talabalarning 98 % olti yil ichida bitiradi.

Ehtiyojga asoslangan moliyaviy yordam dasturi orqali Yel barcha ariza beruvchilarning toʻliq koʻrsatilgan moliyaviy ehtiyojlarini qondirish majburiyatini oladi. Aksariyat moliyaviy yordam grantlar va stipendiyalar koʻrinishida boʻlib, universitetga qaytarib toʻlanishi shart emas va 2017 yilgi sinf uchun oʻrtacha ehtiyojga asoslangan yordam granti 46,395 dollarni tashkil etdi. Yel kolleji talabalarining 15 % ota-onasining hissasi yoʻqligi kutilmoqda va taxminan 50 % moliyaviy yordam oladi. 2013-yilgi sinfning 16 % ga yaqini oʻqishni tugatgandan soʻng qandaydir shaklda talaba krediti boʻyicha qarzga ega boʻlgan, qarz oluvchilar orasida oʻrtacha 13 000 AQSh dollari qarzi boʻlgan. 2019-yilda Yel 2500 AQSh dollari miqdoridagi Milliy xizmatlari uchun stipendiya (140 nafar olim) oluvchilarni ro‘yxatga olish bo‘yicha ikkinchi o‘rinni egalladi.

Yel magistrantlarining yarmi ayollar, 39 % dan ortigʻi AQSH fuqarolari (19 % kam vakillik qiladigan ozchiliklar) va 10,5 % xalqaro talabalardir. 55 % davlat maktablarida va 45 % xususiy, diniy yoki xalqaro maktablarda oʻqigan va oʻquvchilarning 97 % oʻrta maktab sinfining eng yaxshi 10 % ini tashkil qilgan. Har yili Yel kolleji Eli Uitni talabalari dasturi orqali noanʼanaviy talabalarning kichik guruhini ham qabul qiladi.

 
Uilyam Taft
 
Jon Kelxun
 
Mario Monti
 
Xarvi Kushing
 
Sinkler Luis
 
Meril Strip

SiyosatchilarTahrirlash

Yel Universitetini bitirgan AQShning beshta prezidentiTahrirlash

AQShning boshqa taniqli davlat arboblariTahrirlash

Horijiy mamlakatlarning davlat arboblariTahrirlash

OlimlarTahrirlash

Tadbirkorlar, madaniyat, sanʼat va sport arboblariTahrirlash

  • Ayvz, Charlz — amerikalik bastakor
  • Braun, Samuel Robbins — amerikalik missioner Xitoyda va Yaponiyada
  • Bakli, Kristofer — amerikalik yozuvchi
  • Jiamatti, Pol — amerikalik aktor va komik, „Oltin globus“ mukofoti laureati (2008, 2010)
  • Duxov, Devid — amerikalik aktor, „Oltin globus“ mukofoti laureati (1997, 2007)
  • Lyuis, Sinkler — amerikalik yozuvchi, birinchi bor AQShda Adabiyot sohasida Nobel mukofoti laureati (1930)
  • Lyus, Genri — amerikalik jurnalist va nashriyotchi, Time jurnal asoschisi
  • Makdormend, Frensis — amerikalik aktrisa, „Oskar“ mukofoti laureati (1996)
  • Morze, Semyuel — amerikalik rassom
  • Norton, Edvard — amerikalik aktor, ssenarist, rejisser, „Oltin globus“ mukofoti laureati (1996)
  • Nyuman, Pol — amerikalik aktor, „Oskar“ mukofoti laureati (1987) va „Oltin globus“ mukofoti laureati (1957, 1969, 2006)
  • Podolof, Moris — birinchi prezident NBA (1946—1963)
  • Strip, Meril — amerikalik aktrisa, „Oskar“ (1980, 1981, 2012) va „Oltin globus“ mukofotlari laureati(1980, 1982, 1983, 2003, 2004, 2007, 2010, 2012)
  • Templton, Jon Marks — amerikalik tadbirkor va filantrop
  • Foster, Jodi — amerikalik aktrisa, „Oskar“ mukofoti laureati (1989, 1992)
  • Uiver, Sigurni — amerikalik aktrisa
  • Shollander, Don — besh marotiba suzish boʻyicha Olimpiya chempioni
  • Yang, Aaron — amerikalik zamonaviy rassom

ManbalarTahrirlash

HavolalarTahrirlash


Bu maqola vikilashtirilishi kerak.

 

Iltimos, bu maqolani Vikipediya qoida va koʻrsatmalariga muvofiq tartibga keltiring.