Dushanbe (tojikcha: Душанбе, forscha: دوشنبه) — Tojikistonning poytaxti va eng katta shahri. Dushanbeda toʻrtta shahar tumani bor. 1929-yilgacha Dushanbening nomi Dushambe boʻlgan. 1929-yildan 1961-yilgacha Stalinobod deb atalgan. „Dushanbe“ soʻzi fors-tojikcha „dushanba“ degani. Shaharning bunday atalishiga sabab shahar joylashgan yerda dushanba kuni katta bozor ochiladigan qishloq boʻlgan.

Dushanbe
tojikcha: Душанбе
shahar
{{{rasmiy_nomi}}}ning rasmiy gerbi
Gerb
38°34′23″N 68°47′11″E / 38.57306°N 68.78639°E / 38.57306; 68.78639
Mamlakat Tojikiston
Hukumat
 • Hukumat raisi Rustam Emomali
Asos solingan XVII
Ilk eslatilishi 1676[1]
Avvalgi nomlari Dushanbe (1924—1929),
Stalinobod (1929—1961)
Qachondan beri shahar 1925
Maydon 1,266 km2 (489 kv mi)
Markazi balandligi 706 m
Rasmiy til(lar)i tojik tili|tojikcha
Aholisi
 (2013)
764 300[2].
Zichligi 5905 kishi/km2
Milliy tarkib tojiklar, oʻzbeklar, ruslar
Vaqt mintaqasi UTCUTC+5
Telefon kodi +992 37
Pochta indeks(lar)i 734000
Avtomobil kodi СБ, ДБ (1959—1991)
(1999-2009) 01РТ
2009-yil 01TJ
Dushanbe tojikcha: Душанбе xaritada
Dushanbe tojikcha: Душанбе
Dushanbe
tojikcha: Душанбе

Tarixi

tahrir

Dushanbe dastlab Varzob daryosining boʻyidagi uchta kichik yondosh qishloq — Sariosiyo, Shohmansur va Dushanba oʻrnida paydo boʻlgan. Bu uch qishloqning eng yirigi Dushanba qishlogʻi boʻlgan. Shahar hududidan yunon-baqtriya davri (eramizdan avavvalgi 2-asr)ga oid arxeologik yodgorliklar topilgan. Qoʻlyozmalarda Dushanba qishlogʻi 17-asr boshidan tilga olingan. Dushanbe 1924-yidan Tojikiston Muxtor respublikasi poytaxti boʻlgan. 1925-yil Dushanbega shahar statusi berilgan.

Geografiyasi

tahrir

Dushanbeni Varzob daryosi shimoldan janubga, Kofarnihon daryosi sharqdan gʻarbga kesib oʻtadi.

Iqlimi

tahrir

Dushanbening iqlimi kontinental. Yanvarning oʻrtacha hararoti −0,6-9 °C, iyulniki 19.4-35.6 °C. Dushanbeda yiliga 625–630 mm yogʻin yogʻadi. Dushanbe Hisor vodiysida, Varzob daryosining dengiz sathidan 750-930 metr balandlikdagi keng terrasalarida joylashgan.

Hududiy boʻlinishi

tahrir
 
Dushanbe shahrining hududiy boʻlinishi

2013-yil 18-iyulda Dushnabe shahrining maydonini uch baravarga kattalashtirish qarori qabul qilindi[3]. Dushanbe shahri toʻrt tumanga boʻlinadi. Har bir tumanning oʻz maʻmuriy boshqarmasi mavjud.

Tumanlari
  • Ismoil Somoniy tumani
  • Sino tumani
  • Firdavsiy tumani
  • Shohmansur tumani
Tuman nomi Avvalgi nomi Maydoni,
km²
Aholisi,
kishi (2011)
Tuman raisi
1. Ismoili Samoniy Oktabrskiy 25,8 131 600 Qurbonov Alamxon Jamilovich
2. Sino Frunzenskiy 43,8 285 400 Safarov Zafar Abdulloyevich
3. Firdavsiy Sentralniy 29,1 183 300 Aleyev Saidnuriddin Akromovich
4. Shohmansur Jeleznodorojniy 27,9 147 300 Boboyev Samandar Boboyevich

Demografiyasi

tahrir

Dushanbening aholisi 1926-yil 5,600 kishi boʻlgan[4]. 1997-yil aholi soni 512,500 boʻlgan. 2008-yil aholi soni 679,400 boʻlgan.1-aprel 2014-yilga kelib aholi soni 778,500 kishiga yetgan[5].

Iqtisodi

tahrir
 
Dushanbe. Prezident qasri

Dushanbe — Tojikistonning yirik sanoat markazi. Shaharda respublika sanoat ishlab chiqarishining qariyb 1/3 qismi joylashgan. Mashinasozlik va metallsozlik sanoati, toʻqimachilik mashinasozligi, qishloq xoʻjaligi mashinasozligi, savdo mashinasozligi, roʻzgʻor sovitkichlari, armaturalar, „Tojikkabel“, yoʻl qurish mashinalari remonti zavodlari mavjud. Qurilish materiallari (sement, yogʻochsozlik korxonalari, temir-beton konstruksiyalar zavodi) ishlab chiqariladi.

Shahar sanoatida yengil (tikuvchilik, poyabzal, ip-gazlama, trikotaj, shoyi fabrikalari) va oziq-ovqat, (sut kombinati, qandolatchilik, tamaki fabrikalari, vino, pivo, non, yogʻ-moy zavodlari) sanoati korxonalari ham salmoqli oʻrin tutadi.

Dushanbeni Dushanba-Vaxsh energetika sistemasi (shahar issiqlik elektr markazi, Norak, Perepadnaya, Markaziy, Bosh GESlar va Varzobdagi GESlar) elektr energiya bilan taʼminlab turadi.

Katta bozorlar

tahrir
  • Shohmansur[6]
  • Safariyon
  • Korvon
  • Sultoni Kabir
  • Sakhovat
  • Jal-Jam
  • Farovon
  • Payshanbe (Yovon)

Transporti

tahrir

Dushanbe shahri bir necha temir yoʻl va shosse yoʻllar tugunidir. Dushanbe xalqaro aeroporti shaharga xizmat koʻrsatadi. Shahar ichida avtobus va trolleybus qatnaydi.

Taʼlimi

tahrir

Dushanbe 20-asr oʻrtalaridan yirik ilmiy va madaniy markazga aylandi. Shaharda Tojikiston Respublikasi fanlar akamdeiyasi va ilmiy tadqiqot institutlari ishlab turibdi. Dushanbeda oʻndan oshiq oliy oʻquv yurti, bir qancha oʻrta maxsus oʻquv yurtlari, hunar-texnika bilim yurtlari, litsey va kollejlar mavjud.

Madaniyati

tahrir
 
Dushanbe
 
Dushanbe. N.Qaroboev khiyoboni
 
Dushanbe. Rudakiy khiyoboni

Keyingi yillarda Dushanbeda koʻplab chiroyli maʼmuriy, oʻquv, madaniy va maishiy binolar (Hukumat uyi, Majlisi Oliy, „Tojikkonsert“, Borbad nomidagi kinokonsert zali, „Dushanba“, „Tojikiston“ mehmonxonalari, Tojikiston davlat milliy universiteti, aerovokzal, „Rohat“, „Saodat“ choyxonalari, „Sadbarg“ maishiy xizmat uyi, Kasaba uyushmalari Saroyi, yozuvchilar uyi) va koʻp qavatli turar joy binolari qurilgan.

Dushanbeda yetti teatr (Sadriddin Ayniy nomli Akademik opera va balet teatri, A. Lohutiy nomli Tojikiston akademik drama teatri va boshqalar), filarmoniya, sirk, bir necha kinoteatr, „Tojikfilm“ kinostudiyasi, Firdavsiy nomli milliy kutubxona, fanlar akdemiyasining markaziy ilmiy kutubxonasi, A. Lohutiy nomli shahar markaziy kutubxonasi, qariyb 180 jamoat kutubxonasi, 7 muzey, Xalq xoʻjaligi yutuqlari koʻrgazmasi, radio, telemarkaz, respublika telegraf agentligi va boshqalar bor.

Dushanbeda poligrafiya kombinati, „Irfon“, „Adib“, „Maorif“, „Donish“, „Sharqi ozod“ nashriyotlari, Tojikiston ensiklopediyasi Bosh ilmiy tahririyati mavjud. Oʻttizga yaqin nomda tojik, oʻzbek, rus, ingliz va boshqa tillarda gazeta, oʻndan oshiq nomda jurnal nashr etiladi.

Shaharda 27 kasalxona, 60 vrachlik ambulatoriya-poliklinika muassasasi (shu jumladan 10 ta maxsus dispanser), 8 sanitariya-epidemiologiya stansiyasi, 5 stadion, sport saroyi, 7 suzish havzasi mavjud. Dushanbe atrofidagi (Hisor togʻlarining janubiy yon bagʻirlarida) manzarali togʻ daralarida dam olish uylari va sanatoriylar bor.

Shaharda Vaxdat, Gʻalaba, maydonlari, Ayniy nomidagi bogʻ bor. Tojik mumtoz adabiyoti aseoschisi Abu Abdullo Rudakiyga, Abu Ali ibn Sino va Sadriddin Ayniyga haykal oʻrnatilgan, Ayniy va Mirzo Tursunzodaga maqbara barpo qilingan. Dushanbeda yana botanika bogʻi, mineralogiya muzeyi va boshqalar bor.

 
 
 
 
Millatlar qasri Opera va balet teatri Tojikiston hukumatni binolari Qugirchoq teatri

Manbalar

tahrir
  1. http://visittajikistan.tj/ru/regions/dushanbe.php (Wayback Machine saytida 2013-12-03 sanasida arxivlangan) Официальный веб-сайт Государственного органа управления в сфере туризма Республики Таджикистан
  2. Агентство по статистике при Президенте Республики Таджикистан. „Численность населения Таджикистана на 1 января 2013 года“ (ru) (2013-yil 1-yanvar). 2013-yil 21-sentyabrda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2013-yil 19-sentyabr. (Wayback Machine saytida 2013-09-21 sanasida arxivlangan)
  3. Территория столицы Таджикистана расширится втрое за счет прилегающих районов
  4. OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
  5. Душанбе — Неофициальный сайт Душанбе, 2016-04-06da asl nusxadan arxivlandi, qaraldi: 2013-09-23 {{citation}}: no-break space character in |title= at position 8 (yordam)
  6. // Asia-plus, 2012-11-30da asl nusxadan arxivlandi, qaraldi: 2014-12-05

Havolalar

tahrir