Nizomiy Ganjaviy

Forschada yozgan ozarbayjon shoiri

Nizomiy Ganjaviy (taxallusi; asl ism-sharifi Abumuhammad Ilyos ibn Yusuf ibn Zakiy Muayyad) (1141 — Ganja shahri, Ozarbayjon — 1209.12.3) — ozarbayjon shoiri va maʼrifatparvari.

Nizomiy Ganjaviy
forscha: نظامی گنجوی, Nezāmi-ye Ganjavi'; ozarbayjoncha: Nizami Gəncəvi
Nizami Rug Crop.jpg
Taxallus:Nizomiy Ganjaviy
Tavallud sanasi: taxminan 1141-yil
Vafot sanasi:taxminan 1209-yil
Kasb: Shoir
Faoliyat:She'riyat
Yoʻnalish:Nazm
Janr:Gʻazal
Magnum opus:«Panj Ganj»

Tarixiy-madaniy muhitTahrirlash

 
Nizomiy Eldenizlar davlatining hukmdori Qizil Arslon qabulida. 1481-yilga tegishli qo’lyozmadan miniatura, Uolters San’at muzeyi

1135-1136-yildan 1225-yilgacha Ozarbayjon (asosan hozirgi Janubiy Ozarbayjon hududini o’z ichiga olgandi) va Arran viloyatlari Saljuqiylar sultonlarining Iroq-Ajamdagi Katta otabeylari kami Eldenizlar sulolasi tomonidan boshqarilardi. Eldenizlar (Eldegiziylar deb ham ataladi) sulolasining tamali Iroq-Ajamdagi Saljuq sultonining ozod qilingan g’ulomi (jangchi-quli) bo’lgan qipchoq Shamsiddin Eldeniz tomonidan qo’yilgandi. Saljuq imperiyasining parchalanish davrida Ozarbayjon otabeylari (Saljuqiylar taxti vorislarining noibi)bo’lgan Eldenizlar 1181-yildan e’tiboran mustaqil mahalliy hokim sifatida hududni boshqara boshladilar. Eldenizlar davlati hukmronligiga avvalroq gurjilar tomonidan qo’lga kiritilgan hududlar bilan bir qatorda 1225-yilda davlat hududlarining Jaloliddin tomonidan bosib olinishi bilan nuqta qo’yildi.[1]Shamsiddin Eldeniz Ozarbayjonning boshqaruvini 1153-yilda, Sulton Mas’ud ibn Muhammadning oxirgi vorisi Qassbey Arslonning o’limidan keyin qo’lga kiritgan deb taxmin qilinadi.[2]

O’sha davrda Arran (Ozarbayjon) qo’shni bo’lgan Shirvon hududida Kesroniylar sulolasi tomonidan boshqarilgan Shirvonshohlar davlati mavjud edi. Kesroniylar sulolasi arab millatiga mansub bo’lishlariga qaramay, forslashgan va bu suloladan bo’lgan shohlar o’zlarini qadimiy Sosoniy shohlarining vorislari deb e’lon qilishgandi[3]

 
Nizomiy Ganjaviy qilgan ishlardan biri

XII asrda Saljuqiylar o‘z hududlarini kengaytirdilar. Bu joylarda asosan, fors yozuvidan foydalanishgan. XII asrning o‘rtalarida “ozarbayjon” stili “xuroson” yoki “shark” stili o‘zining ritorik qiyin savollari, progressiv metaforalari va xristian tasviri texnikasi bilan boyitishdi. Aytish mumkinki, X asrda Sharqdagi ijodkorlar arab bo‘lmasalarda, arab tilida yozish an'anaga aylangan edi. Shuningdek, mo‘g‘ullar istilosiga qadar butun Sharq fors tilida ijod qilishni o‘ziga faxr deb bilgan. XIV asrdan so‘ng esa, Sharqda turkiy tilda ijod qilina boshlandi. Ammo turkiy tilda ijod qilganlarning hammasi ham turk shoir va olimlari emas edi. O‘rta asrlarda Yevropada xuddi shunday ilm-fan tili–bu lotin tili edi. Huquqshunosmi, vrach bo‘ladimi, tanlagan sohasidan qat'iy nazar o‘z asarini lotin tilida yozishga majbur bo‘lgan. Ularning bari o‘z ijodini lotinda ifodalashgan. Shu sabablarga ko‘ra ingliz ijodkori Uil'yam Garveya(1578-1657) Rim imperiyasi qulaganligiga 1200 yil vaqt bo‘lishiga qaramasdan, yaratgan asarlari lotin tilida edi.

Nizomiydan boshqa o‘sha davrda forsiyda ijod qilgan Ozarbayjonning talay mashhur adiblar bor, misol uchun Gatran Tabriziy (10101080), Xoqoniy Shirvoniy (11261199), Mexseti Ganjaviy (10891183), Abul-Alo Ganjaviy (XII a.), Izzaddin Shirvani, Falaki Shirvoni (11261160), Mudjir ad-Din Baylaqoni (?-1190) va boshqalar. O‘sha davrda Sharqda Ozarbayjonlik olimlar Musa Shaxovat (VIIVIII a.), Ismoil ibn Yassar (VIIVIII vv.), Abu-l-Abbas al-Ama (?-718), Abubakr Axmad Bardidji (?-914), Abusaid Axmed Bardai (?-929.), Abulhasan Baxmanyor al-Ozarbayjoniy (?-1066), Eynalguzat Mianedji (10991131), Xotib Tebrizi (1030—1108) va boshqalar o‘z asarlarini arab tilida yozganlar.

HayotiTahrirlash

Nizomiyning hayoti haqida juda oz ma’lumot qolgan. Shoirning hayoti haqidagi yagona ma’lumot manbai uning asarlari bo’lib, bu asarlarda ham yetarlicha ma’lumot berilmagan.[4] Shuning uchun ham Nizomiyning ismi va hayoti haqida bir qancha afsonalar paydo bo’lib, uning biografiyasiga ta’sir ko’rsatgan.[5]

Ozarbayjonning faxri bo‘lgan Nizomiy Ganjaviy o‘z vatani tuprog‘idagi ko‘plab epizodlarning ko‘chma ma'noda o‘z asarlari qatiga singdiragan: Misol uchun “Xamsa” dostonlarida buyuk sarkarda Aleksandr Makedonskiyning Ozarbayjonda bo‘lgan faoliyati haqidagi tasvirlar borki, Makedonskiy hech qachon bu sarzaminda bo‘lmagan.

Mashhur arab afsonasining qahramoni “Layli va Majnun”da Layli (Doston debochasida “Layli bog‘ni sayr qilishga oshiqadi”) uni turk go‘zali deb hisoblab, kelib chiqishini turk qabilasidan ekanligi ta'kidlaydi: “Ularni turk deb ataydilar, ko‘chmanchi arablar bilan aralashgan, yoki turkiyning arab sulolasiga mansubligi ajoyib”, boshqa joyda esa Majnun: “Turk go‘zali, shundayki, men unga mahliyo bo‘lib qoldim.”

Umuman olganda, bugunga qadar shoirning birinchi xotini Nizomiy Ofoq omi, madrasa ko‘rmagan turkiy edi. Bu ma'lumotdan kelib chiqib aytish mumkinki, oilada turkiy tildan boshqa tilni bilmagan ayoli bilan Nizomiy yana qanday tilda gaplashishi mumkin edi?

Nizomiy Ganjaviyning tug‘ilgan joyi haqida.Tahrirlash

XVII asrga qadar Nizomiyning Ganjada tug‘ilgani va muqim shu yerda yashab vafot etganiga shuhba qilinmagan. (Ganja shahri sharafiga Ganjaviy taxallusini olgan.) Eng ishonchli manbalar qatoriga Sadriddin Aufiy (XIII asr) va Davlatshoh Samarqandiy (XV asr) larning asarida Nizomiyning Ganjada tug‘ilib, o‘sha yerda vafot etganligi ta'kidlanadi.

Hoji Lutfi Ali Bek (XVIII asr) ning “Otashkada” (“Otashqadah”) asarida keltirilgan ma'lumotda yuqoridagi faktning haqiqiyligiga biroz shuhba paydo bo‘ladi. Bu asarda aytilishicha, Nizomiy Ganjada emas, Qum shahrida tugilganmish. “Otashkada” to‘plamida keltirilgan ushbu ma'lumot “Iskandarnoma” qo‘lyozmasida ham mavjud: Bizgacha Hoji Lutfiy Ali Bekning “Otashkada” asari Nizomiy haqida yozilgan asar yagona nusxada bizgacha yetib kelgan. Bu nusxaning esa boshlanish sahifasi Nizomiy biografiyasiga oid qismi yo‘qolgan. Shuning uchun asar dastavval “Qum ta'rifi” bilan boshlangan. Yo‘qolgan sahifalarda esa nima yozilganligi ma'lum emas.

Ba'zi tadqiqotchilar “Otashkada”dagi quyidagi ma'lumotlarni keltiradi: ta'kidlanishicha, Nizomiy Eronda Tehronning 72 km janubida joylashgan Qum shahrida tug‘ilgan.

Bu yanglish fikrlar XX asrning birinchi yarmiga qadar davom etdi. XX asrda sharqshunos olimlar bu masalaga oydinlik kiritishdi. Qadimgi “Iskandarnoma” qo‘lyozmasida bunday faktlar yo‘qligi, keyingi asar esa kotiblar tomon ko‘chirilganda kiritilganligi ayon bo‘ldi.

Bertel's shunday yozadi:

“Keyingi qo‘lyozma – sharqshunos Riyo tomonidan topilgan qo‘lyozma Nizomiyga tegishli emas.Aniq Nizomiy qalamiga mansub qo‘lyozma Parij milliy kutubxonasi hijriy 763 yilda yozilgan variantida bu misralar yo‘q.”

Mashhur Eronlik nizomiyshunos Vohid Dastgirdi yozadi: “Turklarning aqidalariga binoan Nizomiy qabrga ko‘mildi”. Bizga ma'lumki, Nizomiy Shirvonshoh Axsitanning iltimosiga asosan, “Layli va Majnun” asarini yozadi. (1160-1191).

Uning xatida shunday satrlar bor: “Oliymaqom shohning va'dasi shuki, biz o‘z so‘zimiz va amalimizga munosibmiz. Past nasabli turk – Sulton Mahmud va Qizil Arslonning senga munosabatini bilamiz. Shuning uchun sen bizga oliy tabaqali hukmdorga munosib asar yarat! Unda turkka munosib so‘zlar bo‘lsin!”

Yuqoridagilarni izohlagan I.Yu.Krachkovskiy shunday yozadi: “Bu shohlarning nafaqat etnik o‘zini yuqori tutishi, balki, hukmdorning boshqa shohga bo‘lgan munosabati, ambisiyasini ham ifodalaydi. Siyosiy ziddiyat va haqoratli so‘zlar shoirni ranjitadi. Keyingi shohning so‘zi sababli Nizomiy bu taklifga yorqin harorat va mas'uliyat bilan yondoshadi.

Tasavvur qilish qiyin, Shirvonshohga Nizomiyning javobi qanday bo‘lishi mumkin. Bu quyidagicha jaranglaydi: “Sen hech bo‘lmaganda davlat ishlarida sobit bo‘l, chunki, senda insoniylik ko‘rinmaydi. Senda dohiylik, bahodirlikka munosiblik, jangchi qahramonlik, donolik, buyuk qalblilik, adolatlilik, samimiylik ko‘rinmaydi.” Murojaati oxirida “Haqiqiy turkka o‘xsha! Agar bo‘la olsang!” degan so‘zlar bor.

Ko‘rinib turibdiki, shoir ta'kidlaganidek, Axsitananing qobiliyatsizligini Nizomiydek jasorat bilan ayta oladigan birorta ham kishi yo‘q edi.

Ismi va taxallusiTahrirlash

Shoirning asl ismi Ilyos, otasining ismi Zaki bo’lgan: o’g’li Muhammad dunyoga kelgach, uning ham ismi shoirning to’liq ismiga o’tgan va uning to’liq ismi Abu Muhammad Ilyos ibn Yusuf ibn Zaki Muayyad bo’lgan. Adabiy taxallus sifatida shoir “Nizomiy” so’zini tanlagan[6], buni ba’zi tazkirachilar shoir oilasining an’anaviy ravishda tikuvchilik bilan mashg’ul bo’lganiga ishora qiladilar; Nizomiy adabiyot yo’lidan boorish uchun oila kasbini rad etib, to’quvchi sabri bilan asarlari ustida ishlagan.[7] Shoirning to’liq ismi Nizom ad-Din Abu Muhammad Ilyos ibn Yusuf ibn Zaki ibn Muayyad bo’lgan.[8] Yan Ripka shoirning rasmiy ismining Hakim Jamol ad-Din Abu Muhammad Ilyos ibn Yusuf ibn Zaki ibn Muayyad Nizomiy bo’lganini aytib o’tadi.[9]

Tavallud sanasiTahrirlash

Fayl:Imgonline-com-ua-2to1-FXTHoISPrvFf4.jpg
Nizomiy Ganjaviyning Ganja shahrida 1946-yilda (haykaltarosh: Fuad Abdurahmonov) va 2012-yilda (haykaltarosh: Sharif Sharifov) yasalgan haykallari
 
Ganja Shahrida joylashgan Nizomiy maqbarasi

Nizomiyning tavallud sanasi aniq emas.[10] Faqatgina shoir 1140-1146-yillar (hijriy 535-540) orasida tug’ilgani ma’lum. Nizomiyning biograflari va zamonaviy tadqiqotchilar, uning aniq tavallud sanasini mana shu olti yil orasidagi yillarda ko’rsatishadi (535-40/1141-6).[11] Shakllangan an’anaga va YUNESKOning qabul qilgan sanaga asosan shoirning tavallud sanasi 1141-yil deb qabul qilingan.[12] Bu sanaga shoirning o’zi ham “Xusrav va Shirin” poemasining “Kitob uchun uzr” qismida ishora qilingan:

"Falak yaratganda debdi menga “sher”,

Lekin bu vujudim bir yung haykaldir.

Emasman dushmanla urishgan sherdan,

Yetarki, o’zimla kurashurman men."''

Bu baytlardan ko’rinib turibdiki, shoir Sher burjida tug’ilgan. O’sha qismda Nizomiy poema ustida ishlashni boshlagan paytda qirq yosh ekanligini aytib o’tadi, shoir poemani hijriy taqvimda 575-yilda yoza boshlagan. Bu hisobga ko’ra Nizomiy hijriy 535-yilda (milodiy 1141-yil) tug’ilgan degan to’xtamga kelish mumkin. O’sha yili yulduzlar 17-22-avgust sanalarida Arslon burji ostida yig’ilgan, bunga asosan esa Nizomiyning 1141-yil 17-22-avgustda tug’ilgan deb taxmin qilinadi.[13].

Ta’limiTahrirlash

U yashagan davr standartlari bo’yicha Nizomiyning savodi yaxshi bo’lgan.[14] Nizomiy yashagan davrda shoir boshqa fanlardan faqatgina boxabar bo’lishi kifoya edi. Lekin shunga qaramay, Nizomiy o’z savodi bilan boshqa shoirlardan ajralib turardi: Nizomiyning asarlari uning arab va fors adabiyotining og’zaki va yozma an’analaridan yaxshigina boxabar ekanligi, matematika, astronomiya, astrologiya[15], alkimyo, tibbiyot, botanika, teologiya, Qur’on tafsiri, shariat, xristianlik, iuadizm [16], Eron miflari va afsonalari, tarix, etika, falsafa, ezoterika, musiqa va tasviriy san’atni[5][17] yaxshi bilishidan dalolat beradi.

Nizomiyni manbalarda tez-tez “hakim” (donishmand)[18] deb atashlariga qaramay, u Farobiy, Ibn Sino va Suhraverdi kabi faylasuf yoki Ibn al-Arabiy va Abrurazzoq al-Koshoniy kabi tasavvuf nazariyotchisi bo’lmagan. Shunga qaramay, keyingi davrlarda yashagan, turli ilk sohalarida faoliyat ko’rsatishlariga qaramay, falsafa, gnostitsizm va teologiyani birlashtirishga uringan Qutbiddin She’roziy va Baba Afzal Koshoniy kabi Islom falsafiy fikrining turli sohalaridan yaxshi xabardor bo’lgan faylasuf va gnostik deb hisoblashgan.[19]

Shaxsiy hayotiTahrirlash

 
Nizomiy Ganjaviy shoh qabulida, 1570-yilga tegishli minniatura, Ozabayjon Tarix Muzeyi

Nizomiyning hayoti haqida juda oz ma’lumot qolgan bo’lsa ham, shunisi aniqki, u saroy shoiri bo’lmagan, chunki bu holda to’g’riso’zligini yo’qotishdan qo’rqqan va ilk navbatda ozod ijod imkonini istagan.[20] Shunga qaramay, Nizomiy asarlarini turli sulolalardan bo’lgan hukmdorlarga bag’ishlagan. Masalan, “Layli va Majnun” poemasini Nizomiy Shirvonshohga, “Yetti go’zal” poemasini esa Eldenizlar raqibi Oqsunguriylar sulolasidan bo’lgan Aloviddin Ko’rpa Arslonga atab yozgan.[21]

Nizomiy hayoti davomida Ganjada yashab, uch marta uylangan.[22] Shoirning ilk va eng suyukli rafiqasi Ofoq ismli qipchoq cho’ri bo’lgan. Unga atab bir necha she’r yozgan Nizomiy “nazokatli va aqlli” deb atagan. Ofoq Nizomiyga Darband hokimi Doro Muzaffariddin tomonidan sovg’a qilingan, Nizomiy esa uni ozod qilib, unga uylangan. 1174-yilda ularning o’g’li dunyoga kelgan, shoir o’g’liga Muhammad deb ism qo’ygan. 1178-1179-yillarda “Xusrav va Shirin” poemasining tugallanish davrida Ofoq vafot etadi. Nizomiyning keyingi ikki rafiqasi ham bevaqt qazo qiladi, ularning har birining vafoti shoirning yangi epik poemasini yakunlashi vaqtiga to’g’ri keladi. Shuning uchun ham Nizomiy shunday deb yozadi:

"Yo Rab, nega men har poema uchun bir rafiqani qurbon qilmog’im darkor."[23][24]

Nizomiy siyosiy g’ayristabillik va intensive intellektual aktivlik davrida yashagan, bu esa uning she’rlarida va poemalarida o’z aksini topgan. Shoirning himoyachilari bilan o’zaro munosabati, asarlarining aniq yozilgan sanasi haqida ma’lumotlar yo’q, aniqlangan sanalar esa Nizomiydan keyingi davrda yashagan tazkirachilarning bergan ma’lumotlaridan olingan. Hali tirik paytida Nizomiy katta hurmat va izzat sohibi bo’lgan. Otabeylar necha bor Nizomiyni saroyga taklif qilgan, lekin shoir buni doim rad etgan. Shunga qaramay Nizomiyni muqaddas deb hisonlagan hukmdor unga 5 ming dinor va 14 qishloq in’om etgan.[25]

Nizomiyning diniy e’tiqodi sunniy musulmon bo’lgan.[26] Shoirning tavallud sanasi kabi vafot etgan sanasi ham bahs-munozaraga boy. Nizomiyning vafoti sanasini belgilagan o’rta asr biograflari bir-biridan 37 yilga (575—613/1180-1217) farq qilgan turli sanalarni ko’rsatishgan. Hozirda aniq bo’lgan yagona ma’lumot Nizomiy XIII asrda vafot etganligidir.[27] Nizomiyning vafot tarixining hijriy 605-yilga mo’ljallanishi Ganjadan topilgan va Bertels tomonidan nashr etilgan arabcha kitoba bilan asoslangan.[28] Shoirning vafot tarixi bilan bog’liq ikkinchi ma’lumot esa Nizomiyning o’limidan keyin uning o’g’li tomonidan yozilgan deb taxmin qilingan va “Iskandarnoma” poemasining “Iqbolnoma” nomli ikkinchi qismida antic faylasuflar Platon, Sokrat va Aristotelning o’limi haqidagi she’rga ilova qilingan baytlardir. Bu baytlarda shoirning Yoshi musulmon taqvimiga asosan ko’rsatilgan va shu orqali uning vafot sanasi hijriy 598-yil (1201/1202) deb hisoblangan.[29]

Oltmish uch yoshidan olti oy qadar

O’tganda, istadi qilmoqni safar.

O’tmish olimlardan so’zladi butun,

U ham ular kabi uxlaydi bir kun.

IjodiTahrirlash

Adabiy ta’sirTahrirlash

Professor Chelkovskiyning fikriga ko’ra, Firdavsiyning “Shohnoma” asarini o’qish Nizomiyning sevgan mashg’uloti bo’lgan.[30] Qatron Tabriziy, Sanoiy, Faxriddin Asad Gurgoniy, Tabariy kabi mualliflarning Nizomiy ijodiga ta’sir ko’rsatishlariga qaramay, Firdavsiy ijodi shoir uchun asosiy ilhom manbai va “Iskandarnoma” poemasi yozilgan vaqti asosiy manba sifatida xizmat ko’rsatgan. Nizomiy o’z asarlarida, xususan, “Iskandarnoma”ning kirishida tez-tez “Shohnoma”dan sitat beradi. Bundan kelib chiqqan holda, Firdavsiy asariga muhlis bo’lgan Nizomiy oldiga o’sha asarga loyiq bo’lgan epik poemalar yaratish maqsadini qo’ygan va bu poemalardan uchovining - “Xusrav va Shirin”, “Yetti go’zal” va “Iskandarnoma” [31] – yaratilishi uchun manba sifatida “Shohnoma”dan foydalangan. Nizomiy Firdavsiyni “hakim” – “donishmand”, “dono” – “mudrik” va notiqlik san’atining “so’zni kelin kabi bezaydigan” buyuk ustozi deb nomlagan. U o’g’liga “Shohnoma”ni o’qishini va donishmand insonning qimmatli fikrlarini yodda saqlashini tavsiya etgan.[32] Yevgeniy Bertels fikriga ko’ra esa, “Nizomiy o’z asarlarini Firdavsiyning asarlaridan ustun deb hisoblagan”, “palos”ni ipakka, “kumush”ni “oltin”ga aylantirganini bildirgan.[33]

XI asr fors shoiri Faxriddin Asad Gurgoniy ijodi Nizomiy ijodiga katta ta’sir ko’rsatgan. Poemalari uchun bir qancha syujetlarni Firdavsiy ijodidan olgan Nizomiy poeziya yozuv san’ati, obrazli so’zlashuv va kompozitsiya tuzish texnikasini asosan Gurgoniydan olgan. Bu “Xusrav va Shirin” poemasida, xususan, Gurgoniyning “Vays va Ramin” poemasidan asosiy sahnaning takrori bo’lgan “Oshiqlar bahsi” sahnasida yaqqol ko’rinadi. Bundan tashqari, Nizomiy poemani, Gurgoniyning poemasidagi hazaj bahrida yozgan. Gurgoniy ijodining Nizomiy ijoddiga ta’sirini uning astrologiyaga faniga bo’lgan qiziqishi bilan ham izoh etish mumkin. [34]

İlk monumental asari bo’lgan “Sirlar xazinasi”ni Nizomiy, Sanoiyning “Hadiqat ul-haqoyiq” poemasidan ta’sirlanib yozgan.[35][36].

Nega Nizomiy fors tilida ijod etdi?Tahrirlash

Aytib o‘tilganidek, Nizomiy o‘z ona tili azarbayjon tilida emas, balki fors tilida ijod qilgan. Bu shuni anglatadiki, fors tili xalqaro til sifatida ko‘rilgan, “Sharqda o‘z qarashlarini olamga yoyib, boshqa o‘lkalarga tarqatish uchun fors va arab tillari muhim omil bo‘lgan.” O‘z ijod namunalarini ma'lum va mashhur bo‘lishini ta'minlash uchun fors tilida yozish o‘sha davr yozma adabiyotining talabi edi.[37] “Bularning barchasi sharqshunoslikdagi qarashlarning mustahkamlanishi va yakdilligiga sabab bo‘lgan.” Hozirga qadar ham fors tilida yozilgan asarlarni ko‘pchilik tushunadi.

Ana shunday yolg‘on umumlashmalar Eronni uyg‘otib yuborganki, xalqaro birlikni tushuntirish uchun ayni kunlarda bu munosabatlarga oydinlik kiritilmoqda. XX asrning qo‘pol metodologik anglashmovchiliklariga sabab bo‘lgan. Fors tili va adabiyoti, faqat Eronda emas, balki, 10 lab turli millat vakillarining ham o‘zaro adabiy aloqalarida chuqur ahamiyat kasb etdi. Agar biz fors adabiyotini faqat Eron territoriyasida yashagan adiblar ijodi bilan cheklab qo‘ysak, unda bu adabiyotning g‘ariblashtirgan bo‘lamiz. Saljuqiylar davlatini faqat Eron hududida deb o‘ylash, bu noto‘g‘ri qarash. Agar biz e'tibor bilan bu adabiyotni kuzatsak, saljuqiylar davri oynasida biz bir qancha qatlamlarni ko‘rishimiz mumkin: o‘rta osiyoliklar, xurosonliklar, kavkazliklar va hokazo. Bu sohadagi ilmiy tadqiqot ishlari hali oxiriga qadar o‘rganilmagan. Adabiyotshunoslarimiz oldida turgan dolzarb mavzular sirasiga kiradi. [37] “Ozarbayjondagi region, qaerda Nizomiy yashab ijod qilgan joy va vaqtda fors adabiyotining gullab yashnagan vaqtiga to‘g‘ri keladi. Fors poeziyasi Sharqda X va XI asrlarda yuksak darajada Buxoroda Somoniylar saroyida va uning davomchilari (turk imperiyasi) G‘aznaviylar, markazlashgan sharqiy Eron va Afg‘onistonda keng rivojlandi.”

1040 yilda turk-saljuqiylar saltanati g‘arbiy Iroq, arab va fors tilli aholi o‘rtasida poeziya sultonlar saroyida ham keng miqyosda rivoj topti. XII asrda Saljuqiylar o‘z hududlarini kengaytirdilar. Bu joylarda asosan, fors yozuvidan foydalanishgan. XII asrning o‘rtalarida “ozarbayjon” stili “xuroson” yoki “shark” stili o‘zining ritorik qiyin savollari, progressiv metaforalari va xristian tasviri texnikasi bilan boyitishdi.[38] Aytish mumkinki, X asrda Sharqdagi ijodkorlar arab bo‘lmasalarda, arab tilida yozish an'anaga aylangan edi. Shuningdek, mo‘g‘ullar istilosiga qadar butun Sharq fors tilida ijod qilishni o‘ziga faxr deb bilgan. XIV asrdan so‘ng esa, Sharqda turkiy tilda ijod qilina boshlandi. Ammo turkiy tilda ijod qilganlarning hammasi ham turk shoir va olimlari emas edi.

O‘rta asrlarda Yevropada xuddi shunday ilm-fan tili–bu lotin tili edi. Huquqshunosmi, vrach bo‘ladimi, tanlagan sohasidan qat'iy nazar o‘z asarini lotin tilida yozishga majbur bo‘lgan. Ularning bari o‘z ijodini lotinda ifodalashgan. Shu sabablarga ko‘ra ingliz ijodkori Uil'yam Garveya(1578-1657) Rim imperiyasi qulaganligiga 1200 yil vaqt bo‘lishiga qaramasdan, yaratgan asarlari lotin tilida edi.

Nizomiydan boshqa o‘sha davrda forsiyda ijod qilgan talay mashhur adiblar bor, misol uchun Gatran Tabriziy (10101080), Hoqoni Shirvani (11261199), Mexseti Ganjaviy (10891183), Abul-Alo Ganjaviy (XII a.), Izzaddin Shirvani, Falaki Shirvoni (11261160), Mudjir ad-Din Baylaqoni (?-1190) va boshqalar. O‘sha davrda Sharqda Ozarbayjonlik olimlar Musa Shaxovat (VIIVIII a.), Ismoil ibn Yassar (VII—VIII vv.), Abu-l-Abbas al-Ama (?-718), Abubakr Axmad Bardidji (?-914), Abusaid Axmed Bardai (?-929.), Abulhasan Baxmanyor al-Ozarbayjoniy (?-1066), Eynalguzat Mianedji (10991131), Xotib Tebrizi (10301108) va boshqalar o‘z asarlarini arab tilida yozganlar.

AsarlariTahrirlash

XamsaTahrirlash

Sirlar xazinasiTahrirlash

 
"Sulton Sanjar va keksa ayol" hikoyatiga Sulton Muhammad tomonidan chizilgan miniatura, Tabriz miniatura maktabi, 1539–1543, Britaniya kutubxonasi.
 
Ikki raqib olimning hikoyatiga chizilgan miniatura, Tabriz miniatura maktabi, 1539–1543, Britaniya kutubxonasi

“Sirlar xazinasi” Nizomiy Ganjaviyning ilk yirik hajmdagi asaridir. Yaqin va O’rta Sharq adabiyotida didaktik poema janrining eng qimmatli namunalaridan biri bo’lgan[39] bu asar shoir ijodida epik she’r sohasida ilk qalam tajribasi edi. Asar hijriy sana bilan 570-yilda yozilgan, bu esa milodiy taqvimda 1174-1175-yillarga to’g’ri keladi. “Sirlar xazinasi” zohiran Nizomiygacha yozilgan Yaqin va O’rta Sharq adabiyotida keng tarqalgan didaktik asarlar silsilasiga kiradi. Mavzu va maqsad bo’yicha muayyan darajada “Kalila va Dimna”, “Qutadg’u bilik”, “Hadiqat ul-haqiqat”, “Siyosatnoma”, “Qobusnoma”, “Jahor maqola” va boshqa shu kabi asarlarga yaqin bo’lgan “Sirlar xazinasi” ulardan farqlanib turadi. Nizomiy o’zigacha bo’lgan didaktik adabiyotni tugallab, unga yana-da yuksak gumanist[40] va demokratik [41]  tomonga yo’naltirgan.

Nizomiy Ganjaviy “Sirlar xazinasi”ni yozganda, o’zigacha bo’lgan Sharq adabiyotida qotib qolgan bir qator an’analarni takomillashtirgan holda original mavqedan yondashgan. Bu jihat birinchi marta hind olimi A. A. Ahmadning diqqatini jalb etdi. Uning qayd etishicha, “Xoja Nizomiy Ganjaviy qadimiy uslubni o’zgartirib, masnaviy aytishda yangi tarz ixtiro etdi, so’zni bezadi va birinchi bo’lib u bu nozik, qiyin yo’ldan borib, nomunosib so’zning ortiqlarini, noxush, tosh-kesakli va yoqimsiz qofiyalarni bu yo’ldan tozalab, she’r mulkini nizomga solgan[42]. Nizomiy “Sirlar xazinasi”da asosiy mohiyatga boshlamasdan avval tavhid, na’t, meroj, asar bag’ishlangan shaxsga xitob, kitobning yozilish sababi va oxirda xatmi kitob, shuningdek, har bir nazariy maqolaga oid faqat bir didaktik hikoya berish kabi formalarni adabiyotga olib kirish bilan didaktik poema janrini shakl jihatdan takomillashtirgan. Fors-dariy tilida Nizomiyning “Sirlar xazinasi”gacha aruz vaznining sariy bahrida alohida baytlar bo’lsa ham[43], katta hajmli didaktik poemalarda bu bahrdan foydalanilishi haqida hech qanday ma’lumot yo’q. “Sirlar xazinasi”dan avval yozilgan didaktik poemalar esa aruzning hazaj bahrida yozilgan.

Nizomiyning xamsasida ko’p miqdorda maqollar, zarbumasallardan, aforizm va iboralardan foydalangan va o’z asarining baddiy qimmatini orttirgan. Jumladan, uning xalq ijodidan, folklordan olgan ifodalari, asosan, Ozarbayjon xalqiga tegishli bo’lgan. Aynan shu sababli ham Ozarbayjon xalqining odat-an’analarini, til va ibora xususiyatlarini bilmasdan “Sirlar xazinasi”da aforizm va zarbumasallar bilan ifodalangan chuqur ma’noni butunlay qamrab olishning imkoni yo’q. [44] Y. E. Bertels “Sirlar xazinasi”ning badiiy tilidan so’zlar ekan, shoir bu asarida badiiy so’zning barcha haqiqiy va majoziy ma’nolaridan foydalanganini ko’rsatib o’tadi. Shuning uchun ham “Sirlar xazinasi”ni chuqur anglab yetish uchun har tomonlama, universal bilimga ega bo’lish lozim. Y. E. Bertels “Sirlar xazinasi”ning bir qator baytlarining G’arb va Sharq tadqiqotchilari tomonidan to’g’ri sharhlanmaganini aytib, chuqur ma’noli aforizmlar bilan ifodalangan baytlarni keng tahlil qilgan.[45] Shu bilan birga Y. E. Bertels “Sirlar xazinasi”da qiyin tushuniladigan tashbeh va tarkiblarning ishlatilganini, shoir asar tilini bilaturib qiyinlashtirganini qayd etadi. “Sirlar xazinasi” xalq ijodidan kelgan ko’p ma’noli ifodalar bilan, idiomalar bilan, frazeologik iboralar bilan boy bo’lgani uchun uning chuqur ma’nosini tushunish chindan ham ba’zi qiyinchiliklar tug’diradi. Y. E. Bertelsning poema tili haqidagi mulohazalaridan shunday natija kelib chiqadiki, “Sirlar xazinasi” oddiy xalq doirasi uchun emas, yuksak savodli zodagon tabaqa uchun yozilgan.[46]

H. Arasli “Sirlar xazinasi” ning asosiy ideya va mavzusining adolat va mehnat mavzusi ekanligini, umuman bu mavzuda davrning muhim ijtimoiy-siyosiy va axloqiy masalalarining o’z aksini topganini aytib o’tadi.[47] Y.E.Bertels “Sirlar xazinasi” mavzusidan gapirganda asar asosida shoirning adolat va mehnat haqida fikrlari, va’daning ustidan chiqmoq, rahmli bo’lish, oltinga nafrat, chin do’stlik kabi axloqiy masalalar turganini ko’rsatgan.[48] F.Qosimzoda “Sirlar xazinasi”ning alohida maqolalalrda berilgan mavzu va ideyalari asosida adolat, mehnat va axloq kabi uch yo’nalishda guruhlashtirib tahlil qilish mumkin ekanligini qayd etgan.[49]

Xusrav va ShirinTahrirlash

 
Shapurning Xusrav rasmini Shiringa ko’rsatgani, 1439–1543, Mirza Ali, Tabriz maktabi, Britaniya kutubxonasi.
 
Xusrav va Shirin xizmatkorlarning ertaklarini eshitishlari,1439–1543, Og’a Mirak Mirza Qiyos, Tabriz maktabi, Britaniya kutubxonasi

"Xusrav va Shirin" Nizomiy Ganjaviyning ikkinchi poemasidir. Asar 1180-yilda fors tilida yozilgan. Nizomiy Ganjaviy bu asarni Otabey Shamsiddin Muhammad Jahon Pahlavon Eldegizga (11731186) bag’ishlangan. Asarda Jahon Pahlavondan boshqa To’g’rul ibn Arslon Saljuqiy (11781194) va Qizil Arslonning (11861191) ham nomlari tilga olingan. Asar syujetining asosida Sosoniy shohi II Xusrav Parviz (590-628) va uning turmush o’rtoqlaridan biri bo’lgan Shirin haqida keng tarqalgan “Xusrav va Shirin” afsonasi turadi. Hali Nizomiydan ancha avval “Xusrav va Shirin” dostonini ilk bora Firdavsiy (X asr) “Shohnoma”ning tarkibida nazmda qalamga olgan. Lekin Firdavsiy asarining ichida epizodik sahna yaratish bilan “Xusrav va Shirin” dostoniga qisqa to’xtalib o’tgan. Bu mavzuni keng planda ishlashni Nizomiy Ganjaviy o’z zimmasiga olgan va ilk bora “Xusrav va Shirin” mavzusida masnaviy yozgan. Ba’zi tadqiqotchilarning fikriga ko’ra esa Nizomiy Ganjaviy “Xusrav va Shirin”ni Faxriddin Asad Gurgoniyning “Vays va Ramin” poemasining bevosita ta’siri ostida yozgan.[50][51]

Eronda “Xusrav va Shirin”ning ilmiy tanqidiy matnini Vohid Dastgerdi tayyorlab nashr ettirgan.[52] Vohid Dastgerdi tuzgan nusxa o’ttiz qadimiy va mo’tabar qo’lyozmasining muqoyasasi natijasida aniqlangan. Bu nusxalar 1300-1689-yillar orasida yozilgan. Bu va boshqa jihatlarini hisobga olsak, Vohid Dastgerdi nashr etgan nusxa [53] poemaning eng ishonarli nusxalaridan biri desak bo’ladi.[54] Dastgerdi tuzgan nusxada poema misralarining soni 12508 dir. Yana bir muhim manba hisoblangan L. A. Xetaqurov tuzgan nusxada misralar soni 12330 dir. Xetaqurov tuzgan ilmiy-tanqidiy matn dunyoning mashhur kutubxonalarida saqlangan o’nta eng qadimiy, ishonchli nusxa asosida tuzilgan, shuningdek, Dastgerdining nashridan ham foydalangan holda izlanishlar olib borilgan. Dastgerdi tuzgan nusxa Xetaqurov tuzgan nusxadan 278 misra ortiqdir.

“Xusrav va Shirin” poemasi Nizomiy Ganjaviy Xamsanining eng qiziqarli asarlaridan biri bo’lsa ham, aynan bu asar tadqiqiga bag’ishlangan tadqiqotlar juda kam. Bu sohada Q. Begdeli va Q. Aliyev asarlari alohida ahamiyatga ega. Eron olimlaridan Vohid Dastgerdi ilk bora shoir asarlarining mukammal ilmiy-tanqidiy matnlarini tayyorlab chop etgan, shuningdek, Nizomiy asarlarida tushunish qiyin bo’lgan so’zlar lug’atini tuzgan. Lekin asarlarning ilmiy tahlili bilan shug’ullanmagan. Eron olimlaridan Nizomiy asarlari tadqiqiga alohida e’tibor bergan. "Ahvolo asare-qasaedo g’azalliyyate-Nizamiy Ganjaviy" asari muallifi Said Nafisiydir. Muallif bu asarida asosan Nizomiy davri, asarlarini kimga bag’ishlagani haqida ba’zi fikrlar bildirgan, shoirning barcha poemalarining qisqa tahlilini ham berib o’tgan. Said Nafisiy asosan “Xusrav va Shirin” poemasining axloqiy-didaktik xususiyatlaridan gapirib, siyosiy-ijtimoiy va falsafiy ahamiyatiga to’xtalib o’tgan.[55] Lekin obrazlar tahliliga e’tibor qaratmagan. Yana bir Eron olimi “Nizomiy shoiri-dostonsaro” asarimuallifi Ali Akbar Shahobiy shoir yashagan davr va ijodi haqida ma’lumot berish bilan birga hammaslaklari bilan solishtirilganda Nizomiy asarlarining tahliliga jiddiy to’xtalib o’tgan, Xamsaning barcha qahramonlarining qisqa xarakteristikasini bergan. 1954-yilda Qohirada Misr olimi Abdulnaim Muhammad Hasaniyning “Nizomiy al-Ganjaviy” nomli monografiyasi nashr etilgan.[56] Abdulnaim Muhammad Hasaniy hammaslaklariga nisbatan “Xamsa” haqida kengroq fikr bildirgan, har bir poemaga alohida to’xtalib, ularni tahlil qilgan. “Xusrav va Shirin” poemasi haqida fikr bildirgan sovet olimlaridan Y.E.Bertels Nizomiy ijodi haqida bir nechta tadqiqot asari muallifidir. Bertels o’zining alohida asarlarida “Xusrav va Shirin” poemasining ideya mazmuni haqida gapiradi. Bertels Xusrav, Shirin va Farhod obrazlarining asosiy xususiyatlari borasida juda qisqa fikrlar bildirib, asarning suratlari haqida ham qisqacha gapirib o’tgan.[57][58]

Layli va MajnunTahrirlash

 
"Majnun hayvonlar orasida", 1439–1543, Og’a Mirak, Tabriz maktabi, Britaniya kutubxonasi.
 
Layli va Majnunning bir-birini ko’rib hushidan ketishi, 1550–1560,  Kongress Kutubxonasi.

Layli va Majnun Nizomiy Ganjaviyning uchinchi poemasidir. “Layli va Majnun” mavzusida masnaviy yozishi uchun 1188-yilda Nizomiy Ganjaviyga XXI Shirvonshoh I Axsitan maktub jo’natish orqali buyurtma bergan.[59][60][61][62] Ch. Sosoniyon I Axsitan poemadan ko’ngli to’lmagan deb taxmin qiladi[63] va shunday yozadi: “Layli va Majnun” poemasida Axsitanga yoqmagan tomoni “turkiy sifatlar” va “eski so’zlar” bo’lib, hukmdor buni maktubida shoirga eslatib o’tgan”.[64] A. Krimskiy esa “Nizomiy asarining turkobrazligi haqiqatda shirvonshoh saroyining didiga to’g’ri kelmagan”.[65]

“Layli va Majnun” poemasini Axsitanga yoqmagani uchun mukofotlantirmagani va shoirning o’limigacha poema qarovsiz qolib ketgani XIII asrning birinchi yarmida poemaning qayta tahrir qilinishiga zarurat tug’dirdi. Shirvonshohning asardagi asotirlik xususiyatlariga, turk xarakterlariga manfiy munosabati tufayli poema keyinchalik tahrir qilib o’zgartirilgan. Asarda uslub xilma-xilligining uchrashi, muayyan boblarda ko’zga tashlangan uzilishlar, mavzudan chetgfa chiqish, asarning umumiy g’oyasiga zid bo’lgan bayt va she’rlarning mavjudligi poemani iqtidor jihatdan Nizomiydan kuchsiz bo’lgan shoir tahrir qilgan.[64]

Nizomiyning “Layli va Majnun” poemasining ilk ilmiy-tanqidiy matni Eron olimi Vohid Dastgerdi tomonidan 30 qo’lyozma nusxasi asosida tayyorlanib, 1934-yilda Tehronda nashr qilingan. U bu matnni tayyorlayotganida, XIII-XVII asrlarda muqovasi ko’chirilgan qo’lyozmalariga asoslangan. Dastgerdi asarning matniga yozgan izohida qayd etadi: “…bugun “Layli va Majnun”ning eng sahih nusxasi biznikidir va barcha qo’lyozma hamda chop kitoblari o’qish uchun yaroqsizdir”.[66] Nizomiyning “Layli va Majnun”ning chop etilgan nusxalari orasida V. Dastgerdi nashridan keyin 1965-yilda OMFA Sharqshunoslik Instituti xodimlari A.Alaskarzoda va F. Boboyev chop etgan ilmiy-tanqidiy matni olimlarning diqqatiga sazovor bo’lgan. Akademik Yevgeniy Bertels tahrir qilgan bu kitobga akademik A.A. Alizoda muqaddima yozgan.[67] Tanqidiy matn 10 qo’lyozma va V.Dastgerdi nashr qilgan nusxa asosida tuzilgan. Foydalanilgan qo’lyozmalarning ikkisi XIV asrga tegishli va bular eng qadimiy nusxa hisoblanadi. Kotib Muhammad ibn al-Husayn ibn Sano tomonidan 1361-yilda ko’chirilib, Fransiya Milliy Kutubxonasida saqlanayotgan nusxa matnda asos qilib olingan.[67]

“Layli va Majnun” o’zining g’oya va mazmuniga ko’ra “Xamsa”ga kiruvchi narigi poemalardan butunlay farq qiluvchi original asar hisoblanadi.[68] Y. Bertels va A. Boldirov “Layli va Majnun”ni Nizomiy ijodidagi jarlik deb hisoblashadi. Ularning fikriga ko’ra, Nizomiy bu asarida barcha ijodi davomida davom ettirgan siyosiy, ijtimoiy g’oyalardan uzoqlashgan. Y. Bertels yozishicha “Layli va Majnun”da chindan ham shoir o’zi o’ylagan g’oyadan chetga chiqib ketgan, deb taxmin qilinadi.[69] Bu fikrni keyinchalik A.N. Boldirov ham davom ettiradi: “Layli va Majnun”ning muhabbati haqidagi afsonaning jiddiy doirasi Nizomiyga uchinchi asarida muhim siyosiy motivlarni nazarga yetkazishga imkon bermagan… ehtimol, aynan mana shu sababli Nizomiy Shirvonshoh Axsitanning buyurtmasiga istaksiz holda yondashgan.[70]

Nizomiy “Layli va Majnun” poemasida insonning ma’naviy asoratiga va muhabbatning fojiasiga sabab bo’lgan ijtimoiy-siniy ziddiyatlarni tanqid qilgan.[71] “Layli va Majnun”da g’oya va mazmun ikki asosiy adabiy uslub bo’yicha qurilgan. Birinchisi Nizomiy ikki yoshning fojiali muhabbatini ijtimoiy-diniy sharoit bilan bog’laydi. Asarning bu hissasida o’rta asr hayot haqiqatlarining kuchli ifodasi mushohada qilinadi. Ikkinchisi esa mavjud ijtimoiy muhitda inson saodatining imkonsizligi fonida faqat moddiy olamni kuzatib, ruhoniy olamdagu abadiy go’zalga qovushish yo’li bilan baxtga erishish mumkinligini ko’rsatadi.[72]

Poemaga bu nazar bilan qaralganda ikki Layli va Majnun hamda ikki sharoit ko’rinadi. Birinchisida Layli va Majnun real, moddiy inson, shuning uchun ham mavjud ijtimoiy sharoit haqiqiy tarixiy sharoitdir. Asarning bu qismida Nizomiy voqealarni real shaklda tasvirlaydi. Ikkinchisida esa Layli va Majnun majoziy obrazlar sifatida tasvirlanadi. Asarning bu qismida faqat inson qiyofasi emas, borliq, sharoitning o’zi ham majoziy jihatdan tajassum bo’lgan. Bu jihatdan asarning ikkinchi qismida hodisalarni irfoniy mazmunda tarannum qilingan. Nizomiy bu ikki muhim jihatni asarda yagona qilib birlashtirgan, ikkinchisi birinchisining davomi sifatida berilgan. Poemaning birinchi qismida bo’lib o’tgan real hodisalar va real ijtimoiy-tarixiy zaminda takomillashgan syujet asarning oxiriga kelib falsafiy-irfoniy mazmun kasb etadi.[72]

Yetti go’zalTahrirlash

 
"Bahrom Go’r Qora saroyda Hindiston go’zalining hikoyasini tinglayotgani", 1548, Şeroz maktabi,  Frir San’at Galereyasi
 
"Mahan tilsimli bog’da", 1648, Buxoro maktabi, Rossiya Milliy Kutubxonasi.

Nizomiy Ganjaviyning to’rtinchi poemasidir. Asar 1197-yilda fors tilida yoilgan. Nizomiy bu poemani Oqsungurlar sulolasidan bo’lgan Marag’a hokimi Aloviddin Ko’rpa Arslonga bag’ishlagan. Poemaning nomini so’zma-so’z shaklda ham “Yetti portret”, ham “Yetti go’zal” deb tarjima qilish mumkin. Asar nomida metaforizm bor. Nizomiy ataylab so’z o’yini sifatida asarga ana shunday ikkima’nosi nom bergan.[73]

Asar syujeti asosida Sosoniy shohi Bahrom Go’r (420-439) haqida afsona turadi. Poemaning deyarli yarmi qadimiy mifologiyaga mos ravishda har biri bir sayyoraga yoki haftaning kuniga mos rangli saroylarda yashagan yeti go’zalning hikoyalaridan iborat.[74] “Yetti go’zal” poemasi erotik adabiyotning shoh asarlaridan biri bo’lsa ham jiddiy ma’naviy mazmunga ega.[75]

Aruz vaznining Xafif bahrida yozilgan “Yetti go’zal” poemasi turli hisobga ko’ra 4637-5136 baytdan iborat. Asarning tanqidiy nashriga yozgan so’z boshida Germaniya sharqshunosi Hellmut Ritter “Yetti go’zal”ni yangi fors adabiyotining eng yaxshi va eng go’zal eposi” sifatida tasvirlaydi va ayni vaqtda “sharqiy hind-yevropa adabiyotining eng muhim badiiy asarlaridan biri” ekanligini ko’rsatadi. Poemani yozayotganida Nizomiy turli qadim manbalardan foydalangan, ularning orasida FirdavsiyningShohnoma”si va shoirning cho’pon va sodiq bo’lmagan it haqida hikoyani olgani taxmin qilingan Nizom al-Mulkning “Siyosatnoma”sini qayd etishadi. Ehtimol, Nizomiy yeti goo’zal hikoya qilgan novellalarni ham yozganda, biror bir qadimiy adabiy obidalardan foydalangan bo’lishi mumkin. Lekin ma’lum bo’lgan qadimiy sharq adabiyoti namunalarining hech biri bilan parallellar tuzishning imkoni bo’lmagan.

Nizomiy yozgan hikoyalar keyingi davrda forsiyzabon adabiyot, sharq adabiyoti va dunyo adabiyotining rivojiga jiddiy ta’sir ko’rsatggan. Masalan, to’rtinchi (slavyan) shahrizodaning hikoya qilgani qaddor shahzoda haqidagi hikoya g’arbda Poti de la Krua tarjimasida “Turandot” nomi bilan mashhur bo’lgan bo’lsa ham,[76] muallifi Nizomiy ekanligi aniqlanmagan.[73]

Poemaning tanqidiy matni Helmut Ritter va Yan Ripka tomonidan o’n besh qo’lyozma nusxasi asosida tayyorlangan va 1848-yilda Bombeyda qo’lga kiritilgan litogradiyalar bilan birga 1934-yilda Pragada tayyorlangan va shu yili Istanbulda nashr etilgan.[73] Bu nashr jiddiy tekstual-tanqidiy metodologiya asosida tayyorlangan kam sonli klassik forsiyzabon matnlardan biridir. Mutaxassislar qo’lyozmalarni “A” va “B” nomli ikki guruhga ayirishgan. Faqat har ikki guruh qo’lyozmalarda joy olgan baytlar original hisoblangan. “B” guruhida joy olgan qo’lyozmalar nashr uchun asos qilib olingan, “A” guruhida joy olgan qo’lyozmalardan qo’shimcha ravishda baytlar esa kvadrat qo’shtirnoqlar bilan ishoralangan. “A” guruhi uchun xarakterik bo’lgan baytlar tanqidiy qismlar bilan berilgan.[73] 1936-yilda Eron olimi Vohid Dastgerdi asarni nashr ettirgan va bu nusxa keyinchalik ham bir necha marta takroran nashr etilgan. Dastgerdi “hijriy 700-1000-yillarni qamrab olgan” o’n uch qadimiy qo’lyozma nusxasidan foydalangan.[77]

IskandarnomaTahrirlash

 
Yor Muahmmad al-Haraviy- Makedoniyalik Iskandar yeti faylasuf orasida, 1516, Uolters San’at muzeyi.
 
Kamoliddin Behzod-Iskandarning suv parilarini ko’rishi, 1479, Hirot, Ozarbayjon adabiyoti muzeyi.

“Iskandarnoma” Nizomiy Ganjaviyning beshinchi va oxirgi poemasidir. Poema 1200-1203-yillar orasida fors tilida yozilgan. “Iskandarnoma” poemasi ikki qismdan iborat: birinchi qism “Sharafnoma”, ikkinchi qism “Iqbolnoma” deb nomlanadi. “Sharafnoma” Ozarbayjon Otabeylaridan Nusratiddin Abubakr ibn Muhammadga, “Iqbolnoma” esa Mosul hokimi Malik Izzaddinga bag’ishlangan. “Iskandarnoma” tarixiy-romantik poema bo’lib, epopeya deb ham atash mumkin.[78] Asar muallifning boshqa poemalari, xususan, muhabbat dotonlaridan farq qilish bilan birga, Nizomiyning hajm jihatdan eng katta asari bo’lib, 10460 baytni tashkil etadi. Asarning 6835 bayti “Sharafnoma”da, 3625 bayti esa “Iqbolnoma”da jamlangan.

Shoir bu asarda ijtimoiy-siyosiy voqealarni falsafiy va badiiy lavhalar bilan yoritgan. Poemada ilmiy-falsafiy mazmun yuksak badiiy forma bilan birga beriladi, bu yerda Nizomiy qalamining kuchi o’zini ko’rstadi. M. F. Oxundov Nizomiy “Iskandarnoma”sining “ham mazmun go’zalligiga, hamda ifoda go’zalligiga ega bo’lgan nazm” deb ataydi.[79] Firudinbey Ko’charli esa Nizomiy kabi “fosih, ravon ta’b va shirin zabon shoir dunyoga oz kelgan” deb qayd etadi.[80]

A. Abbasov qayd etishicha, “Iskandarnoma” ba’zi sohalarda va forma jihatdan Nizomiy ijodida alohida o’rin tutishi bilan birga shoirning boshqa poemalaridan ustun turadi. [81]S. Nafisiy esa “Iskandarnoma” badiiy jihatdan shoh asar bo’lish bilan birga shoirning “Xusrav va Shirin” va “Layli va Majnun” poemalariga nisbatan ikkinchi darajali asardir.[78]

“Iskandarnoma” tarixiy-romantik poema bo’lib, unga epopeya deyish ham mumkin.[82] Asar muallifining boshqa poemalari, xususan, muhabbat dostonlaridan farq qilishi bilan birga Nizomiyning hajm jihatdan eng katta asar bo’lib, 10460 baytni tashkil qiladi. Asarning 6835 bayti “Sharafnoma”da, 3625 bayti esa “Iqbolnoma”da jamlangan. Poema aruz vaznining mutoqaraba maqsur (mahzuf) bahrida yozilgan.[83] Soqiynoma va Mug’anniynoma “Iskandarnoma”da yangilik hisoblanadi. Shoir har dostonning mazmunini naql qilishdan avval, odatda, kirish shaklida nasihatnoma beradi. Muallifning narigi poemalarida ham ba’zan bu usulga rioya qilsa ham, faqat Iskandarnomada bu tizim shaklini olgan. Nizomiy bir qoida sifatida har epizodning oxirida qisqa xulosalar chiqaradi.

XIX asrdan boshlab Nizomiyning boshqa asarlari bilan birga “Iskandarnoma” poemasi ham Yevropada tanila boshlagan. Mashhur sharqshunos Hammer “Iskandarnoma”dan 100 gacha baytni nemis tiliga tarjima qilgan. Yevropa sharqshunoslaridan Darmmsteter, Ete, Yakob, Braun, Arberru, Miller va boshqalar o’z asarlariga “Iskandarnoma” poemasidan qisqa shaklda gapirib o’tishadi. Vengriya sharqshunosi V.Baxer 1871-yilda Nizomiyning hayot va ijodiga tegishli yozgan kitobida [84] Jeyms Darmesteter Sharqda “Iskandarnoma” rivoyatidan gapirar ekan, Nizomiyning asarlaridan ham gapirib o’tadi. U Nizomiyning Iskandari payg’ambar, Allohni sevuvchi inson va Ibrohimning nabirasidir, deb ko’rsatadi. Darmsteterning fikriga ko’ra, Nizomiyning otashgohlarning vayron qilinishiga tegishli qadimiy manbalardan xabari bo’lganini aytish qiyin.[85] Ete Herman Iskandarning hayot suvi ortidan zulmat dunyosiga borishi epizodining fors matnining nemischaga tarjimasini va sharhini bergan.[86] U o’zining “Fors adabiyoti tarixi” nomli boshqa asarida ham joyi kelganda “Iskandarnoma” haqida fikrlar bildirgan. Arberriga ko’ra, “Iskandarnoma” shoirning to’rtinchi poemasidir. Muallif negadir “Sharafnoma”ni (I qism) “Iqbolnoma”, “Iqbolnoma”ni (II qism) esa “Xiradnoma” deb nomlaydi.[87]

“Iskandarnoma” Nizomiy Ganjaviyning poemalari orasida ilmiy-tanqidiy matni bo’lgan ilk asardir. Akademik A. Alizoda va F. Boboyev tomonidan tayyorlangan bu nashr dunyoning turli kutubxonalarida saqlangan eng qadimiy o’n qo’lyozma asosida tuzilgan.[88]

LirikasiTahrirlash

Forscha devoniTahrirlash

Asosiy maqola: Nizomiy Ganjaviyning forscha devoni

Turkcha devoniTahrirlash

Asosiy maqola: Nizomiy Ganjaviyning turkcha devoni

2013-yilda Zanjon Universiteti professori, ozarbayjon olim Husayn Turksoy Misrning Xadaviya kutubxonasida, Nizomiy papkasida Nizomiy Ganjaviyga tegishli ekanligi aytilgan ozarbayjoncha-turkcha devon nusxasini topgan. Prof. Sanon Ibrohimov devonga so’z boshi yozib, uni transliteratsiya qilib nashr ettirdi[89].[90].[91]


Nizomiy Ganjaviyning iqtisodiy fikirlariTahrirlash

 
N. Ganjaviy haykali, Ganja
 
Toshkent shahridagi Nizomiy Ganjaviy büstü
 
Nizomiy nomidagi Toshkent davlat pedagogika universiteti

Nizomiy Ganjaviyning iqtisodiy fikrini tadqiq etish va tizimga solish uchun uning fikr dunyosini to’liq idrok etish, u yashagan ijtimoiy-iqtisodiy muhit bilan yaqindan tanishish talab etilardi. Buning uchun nizomiyshunoslikka oid asosiy manbalar bilan tanishmasdan, falsafiy, axloqiy va badiiy qarashlarini o’rganmasdan, uning “Xamsa” bo’yicha hujjatlashtirilgan iqtisodiy g’oya va fikrlarini tadqiq qilish qiyin bo’lardi.

Ortiq XII asrda Ozarbayjonda Eronda iqtisodiy fikr va g’oyalar o’zining yuksak taraqqiyot darajasiga chiqqan. N.Ganjaviy mehnat va boylik haqida mukammal ta’limot yaratadi. Bu ta’limotga ko’ra mehnat moddiy va ma’naviy boyliklarni oshiruvchi asosiy manbadir. Mehnat faoliyatining samaradorligi mehnatga stimul yaratuvchi omillarga bog’liq. Daho so’z ustasi buyuk mutafakkir shoir Nizomiy Ganjaviy mehnatning yuksak natijalar berishi uchun har narsadan avval uning ozod mehnat bo’lishi g’oyasini hammaning o’z qobiliyatiga qarab ish bilan ta’minlanishi fikri, mehnat odamining doimo o’z qobiliyat va ustaligini orttirishi g’oyalarini ilgari surgan. Mutafakkir olim N. Ganjaviy oldi-sotdi jarayonida tenglik prinsipining kuzatilishidan gapiradi, talab va taklif tovarlarining bozor qiymatlariga ta’sirini ochiq-oydin tasvirlaydi.

 
500 Ozarbayjon manati
 
Nizomiy Ganjaviyning 850 yilligi munosabati bilan chiqarilgan SSSR ning 1 rubllik yubiley monetasi
 
Nizomiy Ganjaviy nomidagi SSS pochta markasi

XII asrda Nizomiy Ganjaviy Ozarbayjonda pul tizimi haqida, umuman pulning ijtimoiy-iqtisodiy tabiati haqida mukammal ilmiy fikr va tasavvurlar hosil qilgan.

Ganjaviyning “Xamsa”sida tarqoq shakl va usulda ifodalangan iqtisodiy fikr va g’oyalar muayyan tizimga solinganda, uning jamiyatning ijtimoiy-iqtisodiymunosabatlari haqidagi tasavvurlari aniqroq ko’zga tashlanadi. Bu jihatdan uning merosi tadqiqi shuni ko’rsatadiki, Ganjaviy ko’pincha gumanizm va demokratizm dohiy mutafakkirning iqtisodiy g’oyalarining ham asosini tashkil etadi. Nizomiy Ganjaviy ko’p hollarda mehnatga, boylikka, ayirboshlashga, pulga, chiqim va xarajatga o’z axloq falsafasi doirasidan yondashgan. Mehnat va xizmatchi suratlari (obrazlari) deyarli uning barcha asarlarining bosh g’oyasini tashkil etadi.

Dohiy mutafakkir shoir N. Ganjaviyning nazariy-iqtisodiy g’oyalari uning ijodida muhim o’rin egallagan. U jamiyatning ijtimoiy-iqtisodiy tuzilishi, mehnat, mehnat taqsimoti, boylik va uning manbalari, taqsimot, xarajat masalalari bo’yicha o’ziga xos tarzda qimmatli fikrlarni ilgari surgan. Uning ayirboshlash, tijorat, qiymat, pul va boshqa haqida fikr va g’oyalari haqida qarashlari iqtisodiy fikr tariximizni boyituvchi bebaho tuhfadir.

Ganjaviy o’zi yashagan jamiyatning ijtimoiy ziddiyatlarini chuqur qamrab olishi, jamiyatdagi ijtimoiy adolatsizlikka qarshi kurashi va natijada jamiyatning yangidan barpo bo’lishi uchun yo’llar izlashi, ideal jamiyat haqidagi fikrlari ijtimoiy-iqtisodiy tariximizning eng qiymatli durdonalaridandir. Ganjaviy mutafakkir olim sifatida ilm oldiga qo’ygan vazifani “Sen urinib yaxshi o’rgan dunyoni, basharni, o’simlik, toshni, hayvonni” fikri bilan to’la-to’kis bajardi.

Ganjaviyning “Xamsa”sida: “Sirlar xazinasi”, “Xusrav va Shirin”, “Layli va Majnun”, “Yetti go’zal” va “Iskandarnoma” kabi buyuk asarlarida o’ziningh dunyoqarashi, tabiat va jamiyatning taraqqiyot qonunlari, ularning idrok etilish ahamiyati haqida nazariy fikrlarini poetik formada aks ettirgan. U shunday deb yozadi: “Yangi tarixdan ziyoda Yahudiy, Nasroniy (xristian) va pahlaviy tarixini izladim…, har tilde bo’lgan xazinalarni yig’dim”.

Buyuk shoirning “Dunyoning uchlariga tarqagan kitoblarni, arab va dariy tilida aytilgan so’zlarni, Buxoriy va Tabariyning qo’lyozmalarini… turli uylarning (saroylarning) xazinalarida saqlangan asarlarni yig’dim, o’rgandim, “qancha yashirin va chuqur ilm bor bo’lsa” hammasidan xabardor bo’ldim va borliqning sirini axtara boshladim”.

Ganjaviy o’zining yuksak bilim saviyasi va o’rgangan tillari vositasi bilan Sharqning buyuk mutafakkirlari: Al-Forobiy, Ibn Sino, Beruniy, Al-Kindiy va boshqa mashhur olimlarning asarlari bilan tanishgan, antik, hind va yunon falsafasini va madaniyatini o’rgangan. Shuning uchun ham u dohiy shoir bo’lish birga o’z davrigacha va o’z zamonasida mavjud bo’lgan asosiy bilim sohalariga: tarix, falsafa, mantiq, ilohiyot, astronomiya, kimyo, fizika va boshqa fanlardan chuqur xabardor bo’lgan va bulardan bashariyatning foydalanishi uchun yo’llar axtargan buyuk mutafakkir olimdir. N.Ganjaviyning asarlarida inson, uning dunyoda o’rni va roli, insonning insonga, insonning jamiyatga va onu qamrab olgan tabiiy muhitga munosabati, jamiyatning adolat va tabiiy qonunlar asosida tuzilishi va boshqarilishi kabi hayotiy masalalar asosiy rol o’ynaydi. Onun nazariy merosi va fikr dunyosining har tomonlama va chuqur o’rganilishi shuni ko’rsatadiki, u o’z davrining muhim ijtimoiy, iqtisodiy va siyosiy hodisalariga, bu hodisalar davom etgan muhitga begona qolmagan.

Daho Nizomiy o’zining chuqur mushohada qobiliyati va ilmiy mushohadalari soyasida XII asrda Ozarbayjonda va unga qo’shni bo’lgano’lkalarda mavjud ijtimouy-iqtisodiy tizimning xarakterini va ziddiyatlarini ochib ko’rsatishga harakat qilgan. Uning “Xamsa”si avvaldan oxirigacha yashagandavrning ijtimoiy, iqtisodiy va ma’naviy muammolarining yechimiga, o’z xalqining va butun bashariyatning mushkuldan, ijtimoiy tengsizlikdan xalos bo’lishi masalalariga yo’naltirilgan. U o’tmishdan gapirganda, o’z davrining ijtimoiy tizimiga va usul-boshqaruviga qarshi ochiq va keskin e’tirozlarini bildirgan va jamiyatning kelajagiga umid bilan qaragan. Shuning uchun ham Ganjaviy ijodi o’z aktualligini yo’qotmay, bashariyat sivilizatsiyasiga 900 yilga yaqin xizmat qilgan va xizmat qilib kelmoqda.

N. Ganjaviyning iqtisodiy ideyalari uning Ozarbayjon iqtisodiy fikrining rivojida tutgan o’rni xususiy va keng tadqiqot obyekti bo’lmagan. Lekin bu mavzuda ilk tashabbusini unutib bo’lmaydigan mashhur iqtisodchi olim, Respublikada hisobchilik va tahlil nazariyasining asosini yaratgan marhum prof. A. Q. Farajovning 50-yillarda yozgan bir necha maqola va 1956-yilda nashr etilgan “Nizomiyning iqtisodiy qarashlari haqida”gi 50 betlik kitobchasi bor. Mashhur olimimiz A. Farajovning dohiy mutafakkir shoir N. Ganjaviyning iqtisodiy qarashlari haqidagi ilk tashabbusini olqishlasa arziydi va Ozarbayjon iqtisodiy fikr tarixining yozilishi va o’rganilishi uchun ham muhimdir. Buni ham qayd etish lozimki, A.Farajov asarida Ganjaviyning iqtisodiy qarashlarining faqat bir qismi yoritilgan, uning iqtisodiy hodisalar va jarayonlar haqidagi ilmiy g’oyalari butunlay qamrab olinmagan. Bu kitobchada istar-istamas dohiy Nizomiyga va uning iqtisodiy g’oyalariga faqat marksizm-leninizm metodologiyasi jihatdan yondashgan. Shuning uchun ham Nizomiy merosiga va uning biz uchun tadqiq etilishi eng kerakli bo’lgan iqtisodiy-nazariy g’oyalariga obyektiv va g’arazsiz yondashilishi yangidan mustaqillik qozongan Ozarbayjonning bozorga o’tish bosqichining bosh talablaridan biridir.

Buni qayd etish kerakki, Ganjaviyning “Xamsa”sida tarqoq, xususiy forma va uslub bilan ifodalangan iqtisodiy fikr va g’oyalar muayyan tizim shakliga tushirilganda uning jamiyat ijtimoiy-iqtisodiy munosabatlari haqidagi tasavvurlari aniqroq shaklda nazarga tashlanadi. Shuning uchun ham mutafakkir shoir merosining tadqiqi uning gumanizm va demokratizm iqtisodiy qarashlarining ham asosini tashkil etishini ko’rsatadi. Iqtisodiy-nazariy va tarixiy tadqiqotlar bo’yicha yondashganda uning iqtisodiy hayot hodisalari va jarayonlari haqida ilgari surilgan fikr va g’oyalar zamonaviy davrimizda ham ilg’or va aktualligini yo’qotmagan tizim haqida ifodalangan. N. Ganjaviyning “Xamsa”sidagi iqtisodiy fikr va g’oyalar u yashagan davrning ijtimoiy-iqtisodiy shaklining, asosan feodalizm davrining tanqidiy tahlili va ifodasi sifatida yuzaga kelgan. U asosan feodal mulk formalari, undan paydo bo’lgan ziddiyatlar, soliq tizimi haqidagi fikrlar o’z aksini topgan. Mana shuning uchun ham sharq dunyosiga maxsus xususiyatlarga ega bo’lgan feodal mulk formalariga qisqa nazar tashlamasdan Nizomiy Ganjaviyning bu sohada ilgari surgan iqtisodiy fikrlarini idrok etish qiyin.

Tarixiy manbalarda va N. Ganjaviy asarlarida va Ganjaviy asarlarida berilgan ma’lumotlarga ko’ra o’sha davrda soliqlarning ko’p ekanligi yaqqol seziladi, bu esa soliqlarning miqdori, turlari va yig’ish formalari haqidagi turli fikrlar aytishga asos bo’ladi. Nizomiy yashagan davr (XII asr) Oarbayjonda, shuningdek, Yaqin va O’rta Sharq mamlakatlarida uyg’onish davri deb nomlanganligi ma’lum. Bu davr Sharqda undan ancha avval boshlangan va Ganjaviy yashagan XII asrda o’zining eng yuksak taraqqiyot cho’qqisiga chiqqan bo’lib, o’sha davrda uyg’onish davrining eng buyuk siymolaridan biri Ganjaviy bo’lgan. Uyg’onish davri deb atalgan ushbu davr fan, san’at va madaniyatning keng yoyilishi va gullab-yashnashi davri deb ham tavsiflanadi.

N. Ganjaviy “Xamsa”da ichki va tashqi tijorat manbalariga, ularning rivoji va olib boorish qonun-qoidalariga tegishli qimmatli fikrlar bildirgan. U tujjorlarga, oldi-sotdi bilan shug’ullanganlarga sharoit va adolat qonunlari bilan savdolashishni tavsiya qilgan. Shuningdek, ularning do’konlarini, mollarinio’g’ri-qaroqchilardan qo’riqlashni ham davlat xodimlarining vazifasi deb hisoblagan. Buni e’tiborga olgan holda, shunday deb yozadi: “Bu xavfli bozor bilan men qanday do’kon ochsam, o’g’ri-qaroqchilardan omon qolaman?! Kimning bu bozorda do’koni bo’lsa, uni har tomondan talon-taroj qilishgan. Agar o’g’rini olib boruvchidan sas-sado chiqmagan bo’lsa, demak o’g’ri tutuvchining qo’li molga yetgan”. Bu bilan u tashqi tijorat bilan shug’ullangan tujjorlardan gapirar ekan, yana ularning huquqlarini himoya qilishni eslatib, yo’llarda duch keladigan xavfdan xalos bo’lishlari uchun chora-tadbirlar ko’rishini muhim deb hisoblagan.

Nizomiy Ganjaviy mamlakatlar va xalqlar orasida tijorat aloqalarining rivojlanishining samarali yo’lini to’g’ri baholab, shunday deydi: “Dunyo oldi-sotdi siyosatida gullab-yashnay boshladi”. Dohiy mutafakkir shoir Ganjaviy yashagan Ganja shahri o’sha davrda nafaqat Kavkazda, balki Yaqin va O’rta Sharqning eng katta va hunarmandlik, tijorat, madaniyatning yuksak taraqqiy topgan markazlaridan biri edi. 1139-yilda yuz bergan falokatli zilziladan avval va shahr barpo etilgandan so’ng uni ko’rgan yoki tarixiy materiallarga tayangan holda Ganjani tasvirlagan tarixchilarning va sayyohlarning asarlarida o’sha yerda iqtisodiy va madaniy hayotning yuksak taraqqiyotidan, go’zal binolardan, atrofida ko’z qamashtiruvchi bog’lardan, aholisidan, xush va mo’tadil iqlimidan hikoya qiladi. O’sha davrning mashhur arab tarixchisi Ibn al-Asr (1160-1234) Ganjani Arranning onasi va markazi deb nomlagan. Uni qayd etishicha, 1139-yilda (30-sentyabrda) Arraning ham boshqa viloyatlarda sodir bo’lgan dahshatli zilziladan eng ko’p zarar ko’rgan va inson talofatiga qurbon bo’lgan shahr bo’lgan. Bu zilzila natijasida taxminan 230 mingga yaqin inson, shu jumladan, Ganja hokimi Qora Sungurning ikki o’g’li zarar ko’rgan, ko’p miqdorda saroylar, uylar xarobaga aylangan. Bulardan Mushdasasis Behruzga maxsus bo’lgan buyuk istehkom, boy xazina va mulk ham vayron bo’lib, xarobalar tagida qolgan.

Shunday qilib, dohiy mutafakkir N. Ganjaviyning iqtisodiy fikr va g’oyalari uning “Xamsa”sidagi iqtisodiy qarashlari tizim holida yashagan ijtimoiy-iqtisodiy tuzumning tanqidiy tahlili va ifodasi sifatida yuzaga kelgan. Uning bu sohada aytgan fikr va go’yalarining “Xamsa”da tarqoq shaklda berilgan baytlarda, misralarda yaratgan ko’p miqdordagi obrazlarning iboralarida iqtisodchilar odatlanmagan tarzda tushuntiriladi va natijada uning qarashlari bir tizim shaklida aniqlanadi. Shuning uchun ham o’sha davrda iqtisod ilmi bo’lmaganini, iqtisodiy fikrning boshqa ilm sohalari tarkibida rivojlantirilishini e’tiborga olgan holda dohiy mutafakkir shoir Nizomiy Ganjaviyning fikrlariga qo’shilish va uni qo’llab-quvvatlashga asos bor deyish mumkin.

Dunyo miqyosidagi shuhratiTahrirlash

2012-yil 20-aprelda Italiya poytaxti Rim shahrida Haydar Aliyev Fondining homiyligi va Ozarbayjonning Italiyadagi elchixonasi ishtiroki bilan Rim shahridagi mashhur “Villa Borghese” parkida Nizomiy Ganjaviy obidasining ochilishi bo’lib o’tdi. Obida ochilishida Neapol Sharqshunoslik Universiteti professor Mineli Bernardini nutq so’zlab, Nizomiy Ganjaviy ijodini yuksak baholagan va Ozarbayjonning Ganja shahrida dunyoga kelgan dohiy shoirning asarlarini barcha davrlar uchun tengsiz xazina deb atadi. Professorning ta’kidlashicha, dohiy Nizomiy ijodi Ozarbayjon xalqiga xizmat qilish bilan birga boshqa xalqlar uchun ham katta ahamiyatga ega. “Nizomiyni Italiyada ham yaxshi tanishadi”, - degan olim xalqimizning dohiy o’g’lining asarlari italyan tiliga tarjima qilinganini va sevilishini, uning barcha ijodining bashariy ahamiyat kasb etganini ta’kidlagan.[92]

Xamsa nashriyotiTahrirlash

 
O‘zbek tilida nashr etilgan Nizomiy Ganjaviy “Xamsa”sining taqdimoti
 
Nizomiy Ganjaviy portreti bilan gilam

O‘zbekistondagi Haydar Aliyev nomidagi Ozarboyjon Madaniyat Markazining loyihasi bilan nashr etilgan “Xamsa”ni o‘zbek tiliga O‘zbekiston xalq shoiri Jamol Kamol tammonidan tarjima etilgan. 9 dekabr 2019-ju yilda O‘zbekiston Respublikasi Fanlar akademiyasida O‘zbekistondagi Haydar Aliyev nomidagi Ozarboyjon Madaniyat Markazi bilan hamkorlikda yozuvchilar, shoirlar, jurnalistlar hamda adabiyot ixlosmandlari ishtirokida o‘zbek tilida nashr etilgan Nizomiy Ganjaviy “Xamsa”sining taqdimoti ham bo’lib o‘tdi. O‘zbekiston Respublikasi Fanlar akademiyasi vitse-prezidenti B.Abduhalimov, O‘zbekistondagi Haydar Aliyev nomidagi Ozarboyjon Madaniyat Markazining direktoru, Ozarboyjonning O‘zbekistondagi elchisining o'rinbosari Samir Abbosov va ozarboyjonlik mehmonlar so‘zga chiqdilar. Taqdimotda kitobning o‘zbek adabiyotida tutgan o‘rni haqida so‘z bordi. [93]


Xotirasiga bag’ishlangan tangalarTahrirlash

She’rlari asosida yaratilgan musiqiy asarlarTahrirlash

RomanslarTahrirlash

  • Bulbul – musiqa: Uzeyir Hojibeyov
  • Muslim Magomayev – Sensiz – musiqa: Uzeyir Hojibeyov
  • Yashar Safarov – Gulim – musiqa: Fikrat Amirov
  • Bulbul – Gul jamoling – musiqa: Jahongir Jahongirov
  • G’azal (xor uchun). musiqa: Jahongir Jahongirov
  • Ko’zing oydin ko’zimga. musiqa: Tofiq Quliyev
  • G’azal. musiqa: İzzat Aliyeva
  • G’azal. musiqa: Hukuma Najafova
  • Yorim keldi. musiqa: Hukuma Najafova
  • Mobil Ahmadov – Tez kel. musiqa: Hukuma Najafova
  • Ne kerak. musiqa: Og’abaji Rizayeva
  • Könlüm. musiqa: Og’abaji Rizayeva, Firəngiz Əlizadə
  • Jahonda. musiqa: Shafiqa Oxundova
  • Shavkat Alakbarova – Qanday sabr qilsin. musiqa: Shafiqa Oxundova
  • Na go’zal. musiqa: Shafiqa Oxundova
  • Vasl havasi. musiqa: Odila Husaynzoda
  • Sarvi xuromonim manim. musiqa: Sulaymon Alaskarov
  • Lutfiyor İmanov – Ey ko’zim. musiqa: Qambar Husaynli
  • Nizomiy oratoriyasi. musiqa: Ramiz Mustafayev
  • Kuz (xor uchun). musiqa: Qora Qorayev
  • Ey gul (xor uchun). musiqa: Javdat Hojiyev
  • "G’azal"(soprano va simfonik orkestr uchun). musiqa: Mammad Quliyev
  • "Lirik poema" (soprano, 2 fleyta, fortepiano va simli orkestr uchun). musiqa: Mammad Quliyev

MaqomlarTahrirlash

  • Gulog’a Mammadov – "Yana tavba uyimga" tasnif
  • Gulog’a Mammadov – "Ko’zing oydin ko’zimga" tasnif

OperalarTahrirlash

  • Xusrav va Shirin (opera) – musiqa: Niyoziy

Simfonik asarlarTahrirlash

  • "Bahrom Go’r" simfonik poemasi – musiqa: Midhat Ahmadov
  • Layli va Majnun (balet) – musiqa: Qora Qorayev
  • Yetti go’zal (balet) – musiqa: Qora Qorayev

Nizomiyga bag’ishlangan asarlarTahrirlash

  • Nizomiy (opera) – musiqa: Afrosiyob Badalbeyli
  • Nizomiy (balet) – musiqa: Fikrat Amirov
  • VII Simfoniya (1993) – "Xamchadan qatralar" – musiqa: Mammad Quliyev
  • Nizomiy haqida doston" oratoriya – aralash xor uchun – a capella – musiqa: Mammad Quliyev, so’zlari: Alakbar Salahzoda

ManbalarTahrirlash

  • Nizomiy Ganjaviy, Guldasta,T., 1947;
  • Nizomiy sheʼriyatidan, T., 1983;
  • Injular ummoni, T., 1989.
  • Sirlar xazinasi, Nizomiy Ganjaviy (ozar.)
  • Xusrav va Shirin, Nizomiy Ganjaviy (ozar.)
  • Nizomiy Ganjaviy. Xusrav va Shirin. Boku, “Lider nashriyoti”, 2004, 392 b. ISBN 9952-417-08-8 (ozar.)
  • Layli va Majnun, Nizomiy Ganjaviy (ozar.)
  • Nizomiy Ganjaviy. Layli va Majnun. Boku, “Lider nashriyoti”, 2004, 288 b. ISBN 9952-417-04-5 (ozar.)
  • Yetti go’zal, Nizomiy Ganjaviy (ozar.)
  • İskandarnoma, Nizomiy Ganjaviy (ozar.)
  • Nizomiy qaysi xalqning shoiri? / Az.Tv-da nufuzli olimlar debati: 1-qism, 2-qism
  • Nizomiy mavzusi Youtube-dəa
  • Vaqif Arzumanlıi, Nizomiy Ganjaviyning dunyodagi shuhrati, Boku, “Fan” nashriyoti, 1997.


AdabiyotTahrirlash

  • Abdurahmon Jomiy, Bahoriston, T., 1997;
  • Ahmadov A. Nizomiy-Ilmshunoslik. Boku: 2001, 254 b.
  • Alibeyzoda E. Nizomiy va tariximiz. Boku: 2004, 186 b.
  • Alisher Navoiy, Nasoyim ul-muhabbat, 17-j., T., 2001.
  • Arzumanli V. Nizomiy Ganjaviyning dunyodagi shuhrati. Boku: Qartal, 1997.
  • Babayeva T. Nizomiy Ganjaviyning adabiy merosida shaxsiyat masalasi. Boku: 2000, 200 b.
  • Bertels Ye. E., Izbrannie trudi, Nizami i Fuzuli, M., 1962;
  • Erkinov S, Gʻanixonov M., Nizomiy Ganjaviy, T., 1992;
  • Homidiy H., Koʻhna Sharq dargʻalari, T., 1999;
  • Karimli T. Nizomiy va tarix. Boku: Fan, 2002, 241 b.
  • Mammadov J. Nizomiy Ganjaviyning vatani va millati bilan bog’liq bir qator munozarali masalalarga doir/ Sankt-Peterburg universitetining "Xabarlari". Seriya 13, chop etilgan 1. Sankt-Peterburg, 2010. Bet. 106–116
  • Rizasoy S. Nizomiy poeziyasi: Mif-tarix konteksti. Boku: Ag’rıtog’, 2003, 212 b.
  • Nizomiy Ganjaviy, “Xamsa” / tarjuman Olimjan Buriyev, Toshkent, "Olmos Qilich”, 2016, 684 b.
  • Nizomiy Ganjaviy, “Махзан ул-асрор: Сирлар хазинаси” / tarjuman Jamal Kamal, Toshkent, “KAMALAK” 2016, 216 b.
  • Nizomiy Ganjaviy, ”İqbolnoma” / tarjuman Jamal Kamal, Toshkent, “Extremum – press”, 2017, 320 b.
  • Nizomiy Ganjaviy,” Layli va Majnun” / tarjuman Jamal Kamal, Toshkent, “Extremum-press”, 2017, 352 b.
  • Nizomiy Ganjaviy, “Sharafnoma” / tarjuman Jamal Kamal, Toshkent, “Zamin”, 2018, 642 b.
  • Nizomiy Ganjaviy, “Yetti Go’zal” / tarjuman Jamal Kamal, Toshkent, “Savad”, 2019, 496 b.

EslatmalarTahrirlash

  1. K. A. Luther (December 15, 1987). ATĀBAKĀN-E ĀḎARBĀYJĀN. Encyclopedia. Iranica. Asl nusxadan arxivlandi (2011-08-28). 2010-09-02.

    ATĀBAKĀN-E ĀḎARBĀYJĀN, an influential family of military slave origin, also called Ildegozids, ruled parts of Arrān and Azerbaijan from about 530/1135-36 to 622/1225; as "Great Atābaks" (atābakān-e aʿẓam) of the Saljuq sultans of Persian Iraq (western Iran), they effectively controlled the sultans from 555/1160 to 587/1181; in their third phase they were again local rulers in Arrān and Azerbaijan until the territories which had not already been lost to the Georgians, were seized by Jalāl-al-dīn Ḵᵛārazmšāh in 622/1225.

  2. K. A. Luther (December 15, 1987). ATĀBAKĀN-E ĀḎARBĀYJĀN. Encyclopedia. Iranica. Asl nusxadan arxivlandi (2011-08-28). 2010-09-02.

    Īldegoz… He also sought to secure his position on the edges of the declining Saljuq empire by gaining control over parts of Azerbaijan; he probably gained clear control over it only after the death of Masʿūd’s last favorite, Ḵāṣṣ Beg Arslān b. Palangarī in 548/1153, who had been given a position in that area as well.

  3. Bosworth, C. E.. Encyclopaedia of Islam – Shirwan Shāh. 1997: Brill, 488. 

    We can also discern the progressive Persianisation of this originally Arab family (a process parallel to and contemporary with that of the Kurdicisation of the Rawwadids [q.v.] in Adharbaydjan). After the Shah Yazid b. Ahmad (381—418/991-1028), Arab names give way to Persian ones like Manuchihr, Kubadh, Faridun, etc., very likely as a reflection of marriage links with local families, and possibly with that of the ancient rulers in Shabaran, the former capital, and the Yazidids now began to claim a nasab going back to Bahrain Gur or to Khusraw Anushirwan.

  4. Rypka, Jan (January 1968). "Poets and Prose Writers of the Late Saljuq and Mongol Periods", в "The Cambridge History of Iran", 578. 

    Hakim Jamal al-din Abu Muhammad Ilyas b. Yusuf b. Zaki b. Mu’ayyad Nizami a native of Ganja in Azarbaijan… Little is known of his life, the only source being his own works, which in many cases provided no reliable information.

  5. 5,0 5,1 Ganjavī, Niẓāmī (1995). The haft paykar: a medieval Persian romance, Julie Scott Meisami, Oxford: Oxford University Press, 305. ISBN 0-19-283184-4. 

    "Abû Muhammad Ilyas ibn Yusuf ibn Zaki Mu’ayyad, known by his pen-name of Nizami… He lived in an age of both political instability and intense intellectual activity, which his poems reflect; but little is known about his life, his relations with his patrons, or the precise dates of his works, as the accounts of later biographers are colored by the many legends built up around the poet."

  6. Scott Meisami, Julie (1995). "The Haft Paykar: A Medieval Persian Romance (Oxford World's Classics)". Oxford University. ISBN 0-19-283184-4. 

    "Abû Muhammad Ilyas ibn Yusuf ibn Zaki Mu’ayyad, known by his pen-name of Nizami, was born around 1141 in Ganja, the capital of Arran in Transcaucasian Azerbaijan, where he remained until his death in about 1209."

  7. Zarrinkoob, Abdolhossein (1977). Nizami, a life-long quest for a utopia, Colloquio sul poeta persiano Nizami e la leggenda iranica di Alessandro magno (ROMA, 25-26 MARZO 1975), Roma: G. Bardi, deH'Accademia Nazionale dei Lincei, 7. 

    The generous gifts of these royal patrons, which included a Turkish slave-maid with one or two pieces of land, offered a good opportunity for the poet to work on his poetical craft with the patience of a skillful embroiderer. In fact, some writers of Tadhkiras have stated(4) that embroidering was the inherited profession of the poet’s family and that, he himself had renounced it for the sake of poetry, although there is nothing in the poet’s work that might assure us of this point. … But in all these facts, there is nothing to assure us about the poet’s craft.

  8. Scott Meisami, Julie (1995). "The Haft Paykar: A Medieval Persian Romance (Oxford World's Classics)". Oxford University. ISBN 0-19-283184-4. 

    "Abû Muhammad Ilyas ibn Yusuf ibn Zaki Mu’ayyad, known by his pen-name of Nizami, was born around 1141 in Ganja, the capital of Arran in Transcaucasian Azerbaijan, where he remained until his death in about 1209. His father, who had migrated to Ganja from Qom in north central Iran, may have been a civil servant; his mother was a daughter of a Kurdish chieftain; having lost both parents early in his life, Nizami was brought up by an uncle. He was married three times, and in his poems laments the death of each of his wives, as well as proferring advice to his son Muhammad. He lived in an age of both political instability and intense intellectual activity, which his poems reflect; but little is known about his life, his relations with his patrons, or the precise dates of his works, as the accounts of later biographers are colored by the many legends built up around the poet."

  9. (1995) "The Cambridge History of Iran", 5 – The Saljuq and Mongol Periods, Cambridge: William Bayne Fisher, Ilya Gershevitch, Ehsan Yar Shater, Cambridge University Press, 578. ISBN 0-521-06936-X, 9780521069366. 24 iyun 2017 da qaraldi. 

    As the scene of the greatest flowering of the panegyrical qasida, southern Caucasia occupies a prominent place in New Persian literary history. But this region also gave to the world Persia’s finest creator of romantic epics. Hakim Jamal al-din Abu Muhammad Ilyas b. Yusuf b. Zaki b. Mu’ayyad Nizami a native of Ganja in Azarbaijan, is an unrivaled master of thoughts and words, a poet whose freshness and vigor all the succeeding centuries have been unable to dull.

  10. (January 1968) Poets and Prose Writers of the Late Saljuq and Mongol Periods’, in The Cambridge History of Iran, Volume 5, The Saljuq and Mongol Periods, 578. 

    "We can only deduce that he was born between 535 and 540 (1140–46) …"

  11. Chelkowski, P.. "Niẓāmī Gand̲j̲awī, Ḏj̲amal al-Dīn Abū Muḥammad Ilyās b. Yūsuf b. Zakī Muʾayyad". in P.J. Bearman, Th. Bianquis, К. Эд. Босворт, E. van Donzel and W.P. Heinrichs. Энциклопедия ислама Online. Brill Academic Publishers. ISSN 1573-3912. 

    The traditional biographers, and some modern researchers, differ by six years about the exact date of his birth (535-40/1141-6)…

  12. Chelkowski, P.. "Niẓāmī Gand̲j̲awī, Ḏj̲amal al-Dīn Abū Muḥammad Ilyās b. Yūsuf b. Zakī Muʾayyad". in P.J. Bearman, Th. Bianquis, К. Эд. Босворт, E. van Donzel and W.P. Heinrichs. Энциклопедия ислама Online. Brill Academic Publishers. ISSN 1573-3912. 

    UNESCO recognised the 1141 date as his birth date and declared 1991 the year of Niẓāmī.

  13. Низами Гянджеви. Избранное. — Баку: "Азернешр", 1989. — 6 с.
  14. Seyyed Hossein Nasr, Mehdi Amin Razavi. (1996). The Islamic intellectual tradition in Persia",RoutledgeCurzon; annotated edition edition. Mehdi Amin Razavi, Routledge, 179. ISBN 0-7007-0314-4, 9780700703142. 

    When Nizami, who was an unusual gifter child, began his formal education, he encountered a vast ocean of Islamic sciences. He studied the religious sciences as his work reflect and mastered the art of quaranic interpretation and Hadith which are the fundamental and foundational bases of the Islamic sciences.

  15. Nizami (1966). The Story of Layla and Majnun, by Nizami. Translated Dr. Rudolf. Gelpke in collaboration with E. Mattin and G. Hill, Omega Publications. ISBN #0-930872-52-5. 
  16. Abel, A.. "Iskandar Nama". in P.J. Bearman, Th. Bianquis, К. Эд. Босворт, E. van Donzel and W.P. Heinrichs. Encyclopaedia of Islam. Brill Academic Publishers. ISSN 1573-3912. 

    "As a learned Iranian poet, Niẓami, who demonstrates his eclecticism in the information he gives (he says, "I have taken from everything just what suited me and I have borrowed from recent histories, Christian, Pahlavi and Jewish … and of them I have made a whole"), locates the story of his hero principally in Iran.

  17. Chelkowski, P.. "Niẓāmī Gand̲j̲awī, Ḏj̲amal al-Dīn Abū Muḥammad Ilyās b. Yūsuf b. Zakī Muʾayyad". in P.J. Bearman, Th. Bianquis, К. Эд. Босворт, E. van Donzel and W.P. Heinrichs. Encyclopaedia of Islam. Brill Academic Publishers. ISSN 1573-3912. 

    From his poetry, it is evident that he was learned not only in mathematics, astronomy, medicine, jurisprudence, history, and philosophy but also in music and the arts.

  18. Chelkowski, P.. "Niẓāmī Gand̲j̲awī, Ḏj̲amal al-Dīn Abū Muḥammad Ilyās b. Yūsuf b. Zakī Muʾayyad". in P.J. Bearman, Th. Bianquis, К. Эд. Босворт, E. van Donzel and W.P. Heinrichs. Encyclopaedia of Islam. Brill Academic Publishers. ISSN 1573-3912. 

    In recognition of his vast knowledge and brilliant mind, the honorific title of ḥakīm, "learned doctor, " was bestowed upon him by scholars.

  19. Seyyed Hossein Nasr, Mehdi Amin Razavi. (1996). The Islamic intellectual tradition in Persia",RoutledgeCurzon; annotated edition edition. Mehdi Amin Razavi, Routledge, 187. ISBN 0-7007-0314-4, 9780700703142. 

    Nizami was not a philosopher like Farabi, ibn Sina and Suhrawardi or the expositor of theoretical Sufism like Ibn 'Arabi and 'Abd al-Razzaq Kashani. However he should be regarded as philosopher and a gnostic who had who had mastered various fields of Islamic thought which he synthesized in a way to bring to mind the tradition of the Hakims who were to come after him such as Qutb al-Din Shirazi and Baba Afdal Kashani, who, while being masters of various school of knowledge, attempted to synthesize different traditions of philosophy, gnosis and theology.

  20. Chelkowski, P.. "Niẓāmī Gand̲j̲awī, Ḏj̲amal al-Dīn Abū Muḥammad Ilyās b. Yūsuf b. Zakī Muʾayyad". in P.J. Bearman, Th. Bianquis, К. Эд. Босворт, E. van Donzel and W.P. Heinrichs. Энциклопедия ислама Online. Brill Academic Publishers. ISSN 1573-3912. 

    "Usually, there is more precise biographical information about the Persian court poets, but Nizāmī was not a court poet; he feared loss of integrity in this role and craved primarily for the freedom of artistic creation."

  21. K. A. Luther (December 15, 1987). ATĀBAKĀN-E MARĀḠA. Iranica. Asl nusxadan arxivlandi (2011-08-28). 2010-09-02.

    "Alāʾ-al-dīn of Marāḡa… He seems to have been a man of pronounced literary interests, since at his request the poet Neẓāmī Ganǰavī composed the Haft peykar".

  22. Scott Meisami, Julie (1995). "The Haft Paykar: A Medieval Persian Romance (Oxford World's Classics)". Oxford University. ISBN 0-19-283184-4. 

    "… Nizami was brought up by an uncle. He was married three times, and in his poems laments the death of each of his wives, as well as proferring advice to his son Muhammad. He lived in an age of both political instability and intense intellectual activity, which his poems reflect; but little is known about his life, his relations with his patrons, or the precise dates of his works, as the accounts of later biographers are colored by the many legends built up around the poet."

  23. Iraj Bashiri (2000). The Teahouse at a Glance – Nizami's Life and Works. Asl nusxadan arxivlandi (2011-08-28). 2010-09-06.
  24. Scott Meisami, Julie (1995). "The Haft Paykar: A Medieval Persian Romance (Oxford World's Classics)". Oxford University. ISBN 0-19-283184-4. 

    "… He was married three times, and in his poems laments the death of each of his wives, as well as proferring advice to his son Muhammad."

  25. PREFACE. Lailî and Majnûn – Persian Literature in Translation. The Packard Humanities Institute (2000). Asl nusxadan arxivlandi (2011-08-28). 2011-01-31.

    In honour of Nizámi, it is related that Ata Beg was desirous of forming and cultivating an acquaintance with him, and with that view ordered one of his courtiers to request his attendance. But it was replied, that Nizámi, being an austere recluse, studiously avoided all intercourse with princes. Ata Beg, on hearing this, and suspecting that the extreme piety and abstinence of Nizámi were affected, waited upon him in great pomp for the purpose of tempting and seducing him from his obscure retreat; but the result was highly favourable to the poet; and the prince ever afterwards looked upon him as a truly holy man, frequently visiting him, and treating him with the most profound respect and veneration. Nizámi also receiv­ed many substantial proofs of the admiration in which his genius and learning were held. On one occasion, five thousand dinars were sent to him, and on another he was presented with an estate consisting of fourteen villages.

  26. E.E. Bertels (1962), Selected Works, Nizami and Fizuli, "the fact that unlike the Shia Iranians, "Nizami was righteous Sunni"", Oriental Literature
  27. Chelkowski, P.. "Niẓāmī Gand̲j̲awī, Ḏj̲amal al-Dīn Abū Muḥammad Ilyās b. Yūsuf b. Zakī Muʾayyad". in P.J. Bearman, Th. Bianquis, К. Эд. Босворт, E. van Donzel and W.P. Heinrichs. Энциклопедия ислама Online. Brill Academic Publishers. ISSN 1573-3912. 

    The traditional biographers, and some modern researchers, differ by six years about the exact date of his birth (535-40/1141-6), and as much as thirty-seven years about the date of his death (575—613/1180-1217). Now there is no doubt, however, that he died in the 7th/13th century, and the earlier dates must be discarded as erroneous.

  28. De Blois, Francois (2004). Persian Literature – A Biobibliographical Survey: Volume V Poetry of the Pre-Mongol Period. Routledge, 370. ISBN 0-947593-47-0, 9780947593476. 
  29. De Blois, Francois (2004). Persian Literature – A Biobibliographical Survey: Volume V Poetry of the Pre-Mongol Period. Routledge, 369. ISBN 0-947593-47-0, 9780947593476. 
  30. Chelkowski,, P. (1977). "Nezami's Iskandarnameh:"in Colloquio sul poeta persiano Nizami ela leggenda iranica di Alessandro magno. 

    "It seems that Nezami’s favorite pastime was reading Firdawsi’s monumental epic Shahnameh(The book of Kings)"

  31. Chelkowski,, P. (1977). "Nezami's Iskandarnameh:"in Colloquio sul poeta persiano Nizami e la leggenda iranica di Alessandro magno. 

    "However, it was not Tabari directly, but Ferdowsi who was Nizami’s source of inspiration and material in composing Iskandarnameh. Nizami constantly alludes to the Shahnameh in his writing, especially in the prologue to the Iskandarnameh. It seems that he was always fascinated by the work of Firdawsi and made it a goal of his life to write an heroic epic of the same stature."

  32. Dr. Ali Asghar Seyed Gohrab (Jun 2003). "Layli and Majnun: Love, Madness and Mystic Longing". Brill Studies in Middle Eastern literature, 276. 
  33. Бертэльс,, Е. Э. (1981). "Низами и Фирдоуси". 
  34. Davis, Dick. VIS O RĀMIN. 

    The poem had an immense influence on Neẓāmi, who takes the bases for most of his plots from Ferdowsi but the basis for his rhetoric from Gorgāni. This is especially noticeable in his Ḵosrow o Širin, which imitates a major scene (that of the lovers arguing in the snow) from Vis o Rāmin, as well as being in the same meter (hazaj) as Gorgāni’s poem. Nezami’s concern with astrology also has a precedent in an elaborate astrological description of the night sky in Vis o Rāmin. Given Nezami’s own paramount influence on the romance tradition, Gorgāni can be said to have initiated much of the distinctive rhetoric and poetic atmosphere of this tradition, with the exception of its Sufi preoccupations, which are quite absent from his poem.

  35. J.T.P. De Bruijn (December 15, 2002). ḤADIQAT AL-ḤAQIQA WA ŠARIʿAT AL-ṬARIQA. Iranica. Asl nusxadan arxivlandi (2011-08-28). 2010-09-06.

    The Ḥadiqat al-ḥaqiqa is not only one of the first of a long line of Persian didactical maṯnawis, it is also one of the most popular works of its kind as the great number of copies made throughout the centuries attest. Its great impact on Persian literature is evidenced by the numerous citations from the poem occurring in mystical as well as profane works. It has been taken as a model by several other poets, including Neẓāmi, ʿAṭṭār, Rumi, Awḥadi, and Jāmi.

  36. JTP de Bruijn. Persian Sufi Poetry, An Introduction to the Mystical — Taylor and Francis(Routledge) 1997 pp 97:

    The first poet who frankly acknowledged his indebtedness to Sanai as a writer of a didactical Masnavi was Ilyas ibn Yusuf Nizami of Ganja (1141–1209).

  37. 37,0 37,1 Евгений Эдуардович, Бертельс (Баку). Великий азербайджанский поэт Низами: эпоха, жизнь, творчество. 1940: Изд-во АзФАН, Азербайджанский филиал АН СССР. 2010 da qaraldi. 
  38. Джаббар Манаф Оглы, Мамедов. О НЕКОТОРЫХ СПОРНЫХ ВОПРОСАХ ОТНОСИТЕЛЬНО РОДИНЫ И НАЦИОНАЛЬНОСТИ НИЗАМИ ГЯНДЖЕВИ. 7 aprel 2020 da qaraldi. 
  39. Nizomiy Ganjaviy, Sirlar xazinasi, So’z boshi, Boku, 2004
  40. X. Hüseynov – Nizaminin "Sirlər Xəzinəsi", Bakı, 1983, səh 171
  41. X. Husaynov – Nizomiyning “Sirlar Xazinasi”, Boku, 1983, b. 171
  42. Og’a Ahmad – Haft Osimon, Kalkutta, 1873, b. 37 – 38
  43. Е. Э. Бертельс – Низами и Физули, Москва, 1962, b. 173
  44. X. Hüseynov – Nizaminin "Sirlər Xəzinəsi", Bakı, 1983, səh 28
  45. Е. Э. Бертельс – Низами и Физули, Москва, 1962, səh. 137 – 199
  46. Е. Э. Бертельс – Низами и Физули, Москва, 1962, səh. 200 – 201
  47. H. Araslı – Sirlər Xəzinəsi (müəddimə), Nizami, Sirlər Xəzinəsi, Bakı, 1947, səh. 3-11
  48. Е. Э. Бертельс – "Сокровищница тайн" (предисловие), Низами Гянджеви, Сокровищница тайн, Москва, 1959, səh. 11
  49. F. Qasımzadə - "Məxzən-ül-əsrar" əsəri haqqında, (Müqəddimə), Nizami, Sirlər Xəzinəsi, Bakı, 1940, səh. 5
  50. Müctəba Meynəvi, Vis və Ramin, "Söz" dərgisi, 6-cı il,nömrə 1, ; Fəxrəddin Əsəd Gurgani, Vis və Ramin Məhəmməd Cəfər Məhcubun səyi ilə, müqəddimə, 1959
  51. Dick Davis (January 6, 2005), "Vis o Rāmin", in: İranika Ensiklopediyası Online Edition. Accessed on 01 iyun 2014.[1]
  52. Vəhid nəşri, Tehran, 1313
  53. Lev Aleksandroviç Xetaqurovun nəşri, Bakı, 1960
  54. Beqdeli, 224-226
  55. Səid Nəfisi. Nizami Gəncəvi həyatı, əsərləri, , qəsidələri, qəzəlləri. Tehran , şəmsi 1338
  56. Nizami Gəncəvi. Doktor Əbdülnəim Məhəmməd Hüseyn. Qahirə, 1373 h., 1954 m.
  57. Y. E. Bertels –Nizami. Həyatı və yaradıcılığı, Bakı, 1941
  58. Е. Э. Бертелс – Низами. Творческий путь поэта, М., 1956
  59. (1981) Низами Гянджеви. Лейли и Меджнун. К 840-летию Низами Гянджеви. Перевод с фарси, предисловие и комментарии Рустама Алиева. / Редактор А. В. Старостин. Баку: Элм, 8. 
  60. Aşurbəyli, Sara (1983). Государство Ширваншахов (VI-XVI вв.). Баку: Элм, 143-144. 

    В это же время большую известность на всем Ближнем Востоке получил другой гениальный поэт Низами, написавший в 1188 г. по заказу Ахситана поэму "Лейли и Меджнун".

  61. Yamanaka, Yuriko (2001). The Desert as a Realm of Unbound Passion: Love and Madness in the Tale of Layla and Majnun // Cultural change in the Arab world / Edited by Tetsuo Nishio., № 55, Kokuritsu Minzokugaku Hakubutsukan, 149.. 

    The most famous Persian rendering of this tale is the epic romance Layla va Majnun by Nizami Ganjavi (1141–1209 A.D.). His Layla and Majnun (1188 A.D.) is the third work in his Khamza (Quintet, a collection of five great epic poems), and was written by the order of Akhsatan, a king of the Shirvan-shah dynasty.

  62. Suzuki, Michiko (1980). Oral Tradition of Epic and Folktales, Music culture in West Asia, National Museum of Ethnology, 103. 

    Its popularization was accelerated by Layli Majnun, a romantic epic of about 4,000 verses, composed in 1188 by Nizami, at the request of Akhsatan I of Azerbaijan.

  63. Sasanian 1985, p. 49
  64. 64,0 64,1 Sasanian 1985, p. 50
  65. Крымский, А. (1947). Низами и его изучение, "Низами" сб. статей. ISBN 178. 
  66. Dəstgerdi 1985, p. 275
  67. 67,0 67,1 Sasanian 1985, p. 9
  68. Sasanian 1985, p. 67
  69. (1940) "Nizami" (I kitab). Bakı: Elm, 175. 
  70. Болдырев, А.Н. (1960). Низами. Вступительная статья к поэме и стихотворения Низами, 22. 
  71. Sasanian 1985, p. 61
  72. 72,0 72,1 Sasanian 1985, p. 62
  73. 73,0 73,1 73,2 73,3 François de Blois. Haft Peykar (anql.) // Encyclopædia Iranica. — 15 dekabr 2002. — Т. XI. — С. 522—524.
  74. Бертельс. А. Е. Низами Гянджеви // Большая советская энциклопедия. — М.: Советская энциклопедия.
  75. François de Blois. Haft Peykar // Encyclopædia Iranica. — 15 December 2002. — V. XI. — pp. 522-524.
  76. Pöti de la Krua Les mille et jours (Paris, 1710–1712) adlı külliyyatını İran səfəri zamanı tərtib etmişdir. Turandot mövzusunun ən ilkin fars nəsr versiyası Ovfinin Nizaminin ölümündən qısa müddət sonra tərtib etdiyi "Hekayələr külliyyatı"ndadır.
  77. Рыпка Я. Опыт текстологического разбора первой главы поэмы "Хафт Пайкар" // Краткие сообщения Института народов Азии : Сборник памяти Е. Э. Бертельса. — М., 1964. — Т. 65. — С. 148.
  78. 78,0 78,1 S. Nəfisi – Nizami Gəncəvinin qəsidə və qəzəllər divanı, səh. 111-115
  79. M. F. Axundov – Əsərləri, II Cild, Bakı, 1951, səh. 220
  80. F.Köçərli – Azərbaycan ədəbiyyatı tarixi materialları, I cild, I hissə, Bakı, 1925, səh. 65
  81. Abbasov, səh. 149
  82. Abbasov, səh. 151
  83. S. Nəfisi – Nizami Gəncəvinin qəsidə və qəzəllər divanı, səh. 108
  84. W. Bacher – Nizammis Leben und Werke, Leipzig, 1871
  85. Darmesteter James – Essais orienteaux La Legende d’Alexandre Coup d’oeil sur d’historie du people juif, Paris, , səh. 245
  86. Ete Hermann – Alexanders Zug sum Lebensquell im Land der Finsterniss Sitzungber d bayerisch, Akad. 1871, səh. 343-405
  87. A. Arberry – Classical Persian Literature, London, 1958, səh. 126
  88. Abbasov, səh. 17-18
  89. Nizami türkcə şeirləri Gəncə ləhcəsində yazıb
  90. Nizomiy Ganjaviyning Ozarbayjon tilida devoni topildi
  91. Nizomiy Ganjaviy emas, uning adashi yozgan. modern.az. Arxivlashtirilgan: [3 saytidan 2015-09-09 sanasida.Foydalanilgan sanasi: 2015-09-09.
  92. http://gun.az/culture/35967
  93. http://azculture.uz/ru/novost.php?year=2019&news=129