Bosh menuni ochish

Geografik haritalar - yer yuzasining tabiat va jamiyatdagi voqea va hodisalarning maʼlum bir vaqtdagi holati umumlashtirib, kichraytirib koʻrsatilgan tekislikdagi tasviri. G. x. uchun haritagrafik proyeksiyalar, shartli belgilar va haritagrafik generalizatsiya (saralash) xos. G. x. oʻzining mazmuni, tasviri, koʻrgazmaliligi va zamonaviyligi boʻyicha haritagrafik model hisoblanadi.

G. x.ning birinchi xususiyati — haritagrafik proyeksiyalar yordamida yerdagi va b. sayyoralardagi obʼyektlarning oʻrni, planli oʻlchamlari va shakli haqida toʻgʻri maʼlumotlar olishga imkon beradi.

G. x.ning ikkinchi xususiyati — haritagrafik belgilardan foydalangan holda: a) yer yuzasining biror qismini yoki hammasi (hatto sayyoralardagi) ni masshtab asosida kichraytirib, masshtabga toʻgʻri kelmaydigan zarur obʼyektlarni masshtabsiz shartli belgilar bilan tasvirlash mumkin; b) haritada yer yuzasining relyefini (mas, gorizontallar yordamida) tekislikda yoyib koʻrsatish mumkin; v) G. x.da tasvirlanayotgan voqea va hodisalarning faqat tashqi koʻrinishigina emas, ularning ichki tuzilishi va mazmuni ham tasvirlanadi (mas, dengiz haritalarida chuqurligi, suvining kimyoviy tarkibi, oqim tezligi, dengiz tubining relyefi, flora va faunasi va h. k.); g) sezgi organlari bevosita qabul qilmaydigan hodisalarning tarqalishini va bevosita erishib boʻlmaydigan aloqa va munosabatlarni koʻrsatish mumkin (mas, magnit strelkasining ogʻish burchagini); d) ayrim obʼyektlarga xos kam ahamiyatli tomonlari, hodisa va detallarini istisno qilish va ularning umumiy hamda asosiy belgilarini ajratib berish mumkin.

G. x.ning ayniqsa uchinchi xususiyati — tasvirlanayotgan voqea va hodisalarni tanlash, toʻldirish, yaʼni haritagrafik saralash (generalizatsiya) va umumlashtirish mumkin.

Mazmuniga koʻra umumgeografik va mavzuli (tematik) haritalarga boʻlinadi. Umumgeografik haritalar masshtabi boʻyicha — yirik masshtabli, oʻrta masshtabli va mayda masshtablilarga boʻlinadi. Lekin ular qaysi masshtabda tasvirlansa ham, ularning mazmunini tashkil etgan elementlarning asosiylari saklanib qoladi. Bular — suv obʼyektlari, relyef, tuproq va oʻsimlik qoplami, aholi yashaydigan joylar, aloqa yoʻllari va aloqa vositalari, davlatlar va ulardagi maʼmuriy chegaralar hamda ijtimoiy-iqtisodiy elementlar (sanoat, qishloq xoʻjaligi va b.)dir.

Mavzuli haritalar birorta mavzuga bagʻishlangan boʻladi. Mavzu toʻliq tasvirlanadi, lekin geografik asosini umumgeografik haritalarning elementlari tashkil qiladi, yaʼni mavzuga mos qilib geografik asos yaratiladi. Mavzuli geografik haritalar ikki sinfga — tabiiy geografik haritalar va ijtimoiy-iqtisodiy geografik haritalarga boʻlinadi. Tabiiy geografik haritalarga geol., tektonika, geofizika, seysmologiya, yer osti suvlari (gidrogeologiya), geomorfologiya, iklim, gidrologiya, tuproq, oʻsimlik va hayvonot dunyosi, ekologiya va b. sohalarga bagʻishlangan haritalar kiradi. Ijtimoiy-iqtisodiy haritalarga aholi va demografiya, sanoat, q. x., transport, maishiy xizmat, atrof muhitni muhofaza qilish, siyosiymaʼmuriy haritalar va h. k. kiradi.

G. x. tasvirlangan xududiga kura, dunyo, materik, okean, alohida mamlakatlar, regionlar, viloyat va tuman haritalariga boʻlinadi. Vazifasiga koʻra, maxsus haritalar (oʻquv, turistik, navigatsiya, loyiha va h. k.)ga ajratiladi.

Mavzusi tor haritalarga soha haritalari (mas, iqlimning bir sohasiga bagʻishlangan haritalar), iqlimga toʻla harakteristika berilgan bulsa umumiy iklim haritalari deyiladi. Haritalarda tasvirlanayotgan mazmun koʻp maʼlumotli boʻlib, ular orasidagi oʻzaro bogʻliqlikni tasvirlab, ulardagi qonuniyatlarni ochib bersa kompleks haritalar deb ataladi.

Tabiatiing ayrim elementlari (mas, shamollar), muayyan joyning aholisi (mas, tugʻilish), iqtisodiyoti (mas, paxta hosildorligi) va madaniyati (mas, teatrlar), ularning xususiyatlari va alomatlari koʻrsatilsa analitik haritalar deyiladi. Bir qancha sohalarni qoʻshib, koʻp mazmun bitta haritada tasvirlansa sintetik haritalar deyiladi.

G. x. ichida ijtimoiy-iqtisodiy haritalar nisbatan keng rivojlanayotgan soha. Ushbu yoʻnalishning shakllanishi va rivojlanishi jamiyat taraqqiyotida ijtimoiy-iqtisodiy omillar rolining oshib borishi, iqtisodiy va ijtimoiy jarayonlarda hududiy farqlarning kuchayib borishi bilan bevosita bogʻliq.

Dinamik ijtimoiy-iqtisodiy hodisalarni, ularning hududiy farqlarini chuqur tahlil etish zarurati haritagrafiya fanidan tadqiqotni kengaytirishni, yangi oʻziga xos obʼyektlarni va nisbatan murakkab jarayenlarni qoʻshishni talab etadi. Mas, qoʻshma korxonalar, aksionerlik jamiyatlari, fermer xoʻjaliklar, firmalar va b.

G. x. ijtimoiy-iqtisodiy va madaniy obʼyektlarning joylanishi, ijtimoiy-siyosiy jarayonlar va hodisalarga xos hududiy farqlarni aks ettiribgina qolmasdan, balki ularga xos hududiy kompleks qonuniyatlarini ham aniqlashga imkon beradi. Buning asosida ijtimoiy-iqtisodiy va siyosiy jarayonlarni milliy va turli hududiy miqyoslarda bashoratlashtirish, rejalashtirish va boshqarishning mustahkam ilmiy-metodologik asoslarini tayyorlash mumkin. Shu nuqtai nazardan yangi tipdagi haritalar yaratishni davr taqozo qilmoqda (mas, bashorat qilish, baholash, rejalashtirish, loyihalash va b. haritalar). OʻzRda shu sohaga bagʻishlangan haritalar tuzish ustida ish olib borilmoqda.

AdabiyotlarTahrirlash

  • OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
  • Mirzaliyev T. M., Problemi kompleksnogo i tematicheskogo kartografirovaniya Oʻzbekistana, T., 1987.

Turgunboy Mirzaliyev.