AmudaryoOʻrta Osiyo hududidagi eng uzun daryo. Yunonlar Oks deb ataganlar. Mahalliy xalq orasida daryo Jayhun nomi bilan mashhur. Daryo uzunligi 2400 km, daryo deltasi 534 739 km². Amudaryo hozirgi Tojikistonning Pomir togʻi etaklaridagi Panj va Vaxsh daryolarining birlashuvidan boshlanib Oʻzbekiston, Afgʻoniston va Turkmaniston hududlaridan oʻtadi va tobora qurib borayotgan Orol dengiziga quyiladi.

Amudaryo
forscha: آمودریا
Amudaryo deltasining samodan koʻrinishi
Amudaryo deltasining samodan koʻrinishi
Tavsif
Uzunligi 2 400 km
Havzasi Orol dengizi
Suv sarfi 2 525 m³/s
Suv oqimi
Quyilishi [[yoʻq, avvallari Orol dengiziga quyilar edi]]
Joylashuvi
Davlat Afgʻoniston, Tojikiston, Turkmaniston va Oʻzbekiston
Vikiomborda "Amudaryo" nomli sahifa mavjud

TarixiTahrirlash

AmudaryoTurkiston o‘lkasidagi eng sersuv, yirik daryo. Amudaryoni yunon va rimliklar Oksus yoki Oksos, arablar Jayxun, yerli xalqlar dastlab O‘kuz, Balx, Vaxsh, so‘ngra Amul deb ataganlar. Amudaryo quyi va o‘rta to‘rtlamchi davrda Qoraqum cho‘li orqali o‘tib, Kaspiy dengiziga quyilgan, tog‘lardan suv oqimi bilan keltirilgan oqiziqlarning yotqizilishi natijasida qumlar tarkib topgan. Bu haqda Abu Rayhon Beruniy "Amudaryo tarixi" asarida yozib qoldirgan. Yuqori to‘rtlamchi davrda Amudaryo hozirgi o‘zani bo‘yicha oqqan. Miloddan avvalgi 10-mingyillikdan 2-mingyillikkacha Xorazm botig‘ini va qisman Sariqamish botig‘ini to‘ldirgan. Oqimining bir qismi janubga oqib, hozirgi O‘zbo‘y o‘zanini vujudga keltirgan va Kaspiy dengiziga quyilgan. Shu davrda Sariqamish bo‘yi deltasi tarkib topgan. Miloddan avvalgi 3-va 2-mingyilliklar orasida Amudaryo hozirgi Tuyamo‘yin qisig‘idan shimolga, Oqchadaryo o‘zanidan oqib Orol dengiziga uning janubi-sharqidan quyilgan va Oqchadaryo deltasi tarkib topgan. Miloddan avvalgi 2- va 1-mingyilliklarda Amudaryo hozirgi yo‘nalishda, ya’ni Orol dengiziga janubdan quyila boshlagan. Miloddan avvalgi 1-mingyillikning o‘rtasida hozirgi Orolbo‘yi Amudaryo deltasi (Orolbo‘yi deltasi) vujudga kela boshlagan. O‘sha vaqtdan Amudaryo Orol dengiziga quyilmoqda. Ba’zan oqimining bir qismi Sariqamish ko‘liga ham borib turgan. 13-asrda mo‘g‘ul bosqinchilarining Xorazm davlatiga hujumi vaqti (1220)da Amudaryoning chap qirg‘og‘idagi damba va to‘g‘onlar buzib tashlangan, natijada Amudaryo suvi yana Dovdan va Daryoliq quruq o‘zanlari orqali Sariqamish botig‘iga oqqan. Keyinroq to‘g‘on va dambalar tiklangach, Amudaryo yana avvalgi o‘zani orqali Orol dengiziga quyila boshlagan. 14-asrda o‘zaro urushlar sababli qirg‘og‘idagi inshootlar buzilgan, suv yana Sariqamishga oqqan, O‘zbo‘y o‘zanida suv hatto Kaspiy dengiziga yo‘nalgan. 17-asr boshida Amudaryoning chap qirg‘og‘idagi to‘siqlar yana qayta tiklanishi bilan suv eski o‘zani orqali oqa boshlab, 18–19-asrlarda ba’zan oqimning bir qismi Sariqamishga oqqanligi tarixiy manbalarda qayd etilgan.

GeografiyasiTahrirlash

Amudaryo yuqori qismi Tojikiston va O‘zbekistonning Afg‘oniston bilan chegarasidan oqadi, uzunligi 2540 km (VahjirVohondaryo bilan birga), havzasining maydoni qariyb 465 ming km², shundan 227,3 ming km² suv to‘playdigan tog‘li qismiga to‘g‘ri keladi. Amudaryo Afg‘onistonda Hindukush tog‘larining shimoliy yonbag‘ridan 4950 m balandlikdagi muzlikdan boshlanadi; Vohondaryo Pomirdagi Zo‘rko‘ chiqib keladigan Pomir daryosi bilan qo‘shilgandan keyin Panj deb ataladi. Panjga o‘ngdan G‘unt, Bartang, Yazg‘ulom, Vanj, Qizilsuv irmoqlari kelib qo‘shiladi, nihoyat, eng yirik va sersuv irmog‘i – Vaxsh daryosi qo‘shilgandan so‘ng Amudaryo nomini oladi; bu qismida unga yana chapdan Qunduzdaryo, o‘ngdan Kofarnixon, Surxondaryo qo‘shiladi. Sheroboddaryo suvi esa Amudaryoga ahyon-ahyonda yetib boradi, undan g‘arbdagi Ko‘hitangdaryo suvi ham yo‘l-yo‘lakay sug‘orishga sarf bo‘ladi. Surxondaryo quyilgandan keyin Amudaryoga to Orol dengiziga yetguncha 1200 kmdan ziyod masofada boshqa irmoq qo‘shilmaydi. Zarafshon bilan Qashqadaryo esa Amudaryoning qadimgi irmoqlari bo‘lib, ularning suvi butunlay sug‘orishga sarflanadi. Amudaryoning asosiy suv rejimi uning yuqori, tog‘li qismida shakllanadi. Bu joyda Amudaryo tor, ba’zan chuqur va nishabi katta o‘zandan oqadi. O‘zan o‘rta hisobda har bir kmga 4 mdan (ayrim joylarda esa 10 mdan ham ko‘p) pasayib boradi. Shu tufayli daryo juda tez oqadi, oqimning tezligi 4–6 m³/sek. Daryo vodiysi ham tor, u Pomir tog‘ sistemasiga kiruvchi tik ko‘tarilgan qoyali tog‘larni aylanib o‘tadi. Tog‘ oralaridan jo‘shqin irmoqlar kelib qo‘shiladi. Vodiy eni 3–4 kmdan oshmaydi, ba’zi joylardagina uchraydigan qayirlar ko‘pincha to‘qayzor. Qizilsuv, Vaxsh, Kofarnihon, Surxondaryo quyiladigan joylarda daryo vodiysi kengaygan va bu yerlarda oqindi jinslardan tarkib topgan terrasalarda dehqonchilik qilinadi, ba’zan terrasalar qalin to‘qayzorlardan iborat.Amudaryo Surxondaryo qo‘shilgandan so‘ng tekislikdan oqa boshlaydi va taxminan Karkidan Pitnakkacha bo‘lgan oraliqni daryoning o‘rta oqimi deb hisoblash mumkin. Daryo tekislikka chiqqach, Qoraqum va Qizilqum cho‘llaridan o‘tib, Orol dengiziga quyiladi. O‘rta qismida o‘zanning o‘rtacha kengligi 1500 m. Daryoning tekislikdan oquvchi qismida nishabi kam (har bir kmga 0,2–0,3 m). Daryo oqimining tezligi kattaligidan (2–3 m/sek) o‘zan va qirg‘oqlarini muttasil yemiradi, shu sababli o‘zan doimo o‘zgarib turadi. Amudaryoning o‘rta va quyi oqimida, ayniqsa, Xorazm vohasi va Qoraqalpog‘istonda (Urganch, Ellikqal’a) qirg‘oqlarning o‘pirilish hodisasi – deygish kuzatiladi. Keyingi davrda daryo o‘zanining yuvilishi ham kuzatilmoqda. 1990-yillardan Amudaryo quyi oqimi Tuyamo‘yin suv ombori orqali boshqarilgach, bu yerlarda deygish hodisasining ta’siri biroz pasaydi. Qishda daryoning yuqori oqimida asosan qirg‘oqqa yaqin joylari muzlab, shovush hosil bo‘ladi va qisqa muddat muz oqadi, Karki shahri yaqinida qish qattiq kelgan yillari esa 10–15 kun davomida daryo yoppasiga muzlaydi. Chorjo‘y shahri va undan quyida daryoning yoppasiga muzlashi undan ham uzoqroq davom etadi. Nukus shahridan quyida esa daryo deyarli to‘rt oy davomida butunlay muzlaydi. Erta bahorda ayniqsa, o‘zan keskin burilgan va tor joylarda muz tiqilib suv sathi keskin ko‘tariladi va ba’zan toshqinga sabab bo‘ladi. Tekislikda Amudaryo vodiysining eni 10– 15 km bo‘lib, ayrim joylarda 20–25 kmga yetadi. Vodiy kengaygan joyda uchta terrasa vujudga kelgan. Daryoning past tog‘lar orasidan o‘tgan joylarida vodiyning eni 350–380 mdan oshmaydi. Pitnak yaqinida Tuyamo‘yin, o‘rta oqimida Duldulhatlagan va Eljik qisiqlari bor. Tekislik qismida daryoning har ikkala sohilida qumgildan tarkib topgan, eni 2–3 km keladigan qayirlar uchraydi. Amudaryoning quyi oqimi Pitnak yaqinidagi Tuyamo‘yin qisig‘idan to Orol dengiziga qadar boradi, quyi oqimining uzunligi 500 km, shundan 325 km Nukus bilan Orol dengizi oralig‘iga – daryoning hozirgi deltasiga to‘g‘ri keladi. Amudaryo sersuv daryo, muzlik va qorlardan suv oladi, havzasida 1000 ga yaqin muzlik (shu jumladan, Yer kurrasidagi eng katta tog‘-vodiy muzligi – Fedchenko muzligi) bor. Suv yig‘ish havzasida katta maydonlarni qor dalalari egallagan.

Amudaryo havzasida joylashgan mamlakatlarning suvga bo‘lgan talabini e’tiborga olgan holda mavjud suv boyliklarini o‘zaro taqsimlaydi (chunki har yili havzalarda turli miqdorda suv resurslari vujudga keladi). O‘rta Osiyo davlatlari va Qozog‘iston suv xo‘jaligini muvofiqlashtirish davlatlararo komissiyasi ham Amudaryodan foydalanish bilan shug‘ullanadi. Amudaryo havzasi ulkan gidroenergetika resurslariga ega. Jami gidroenergetika resurslari 63,2 mln. kVt ni tashkil qiladi. Havza bo‘yicha mazkur gidroenergetika resurslarining 29,8% Panj, 38% Vaxsh, 5,6% Kofarnihon, 3,0% Surxondaryo, 1,0% Qashqadaryo, 5,4% Zarafshon, 17,1% Amudaryo havzalariga to‘g‘ri keladi. Hozirgacha Amudaryo havzasidagi gidroenergetika resurslarining faqat 2%dan ziyodroq qismi amadda foydalanilmoqda. Ishga tushirilgan gidroinshootlarning eng kattasi Vaxsh daryosining Pulisangin darasida qurilgan Norak suv ombori va GESdir. 60-yillargacha Amudaryoda suv transporti keng yo‘lga qo‘yilgan edi. Lekin, keyingi yillarda Chorjo‘y – Qo‘ng‘irot temir yo‘lini qurish hamda avtomobil yo‘llari tarmoqlarining rivojlanishi, ayni vaqtda daryoning sayozlanishi natijasida umumiy yuk tashishda Amudaryo suv transportining hissasi keskin kamayib ketdi.[1]

AdabiyotTahrirlash

  1. OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil